Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

ZANIM OGŁOSZONO MANIFEST PKWN

Nr 1 – Depesza ministra Mariana Seydy do Politycznego Komitetu Porozumiewawczego, 22 marca 1943 r.

Nr 2 – Zadania dla nowo tworzonego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, „Trybuna Wolności”, 1 lipca 1944 r.

Nr 3 – Opracowanie Inspektoratu do Spraw Zarządu Wojskowego nt. okupacji przez Polskę dorzecza Odry, 22 lipca 1944

REAKCJE NA MANIFEST PKWN

Nr 4 – „Rzeczpospolita Polska” o powstaniu PKWN i jego odezwie, 4 sierpień 1944 r.

Nr 5 – Depesza premiera Mikołajczyka do Delegata Rządu przed wyjazdem do Moskwy, 26 lipca 1944 r.

Nr 6 – Protokół posiedzenia PKWN nt. sytuacji politycznej i sprawowania władzy, 2 sierpnia 1944 r.

Nr 7 – Zapis rozmów w Moskwie między rządem polskim a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, sierpień 1944 r.

Nr 8 – „Biuletyn Informacyjny” o wizycie premiera Mikołajczyka w Moskwie, z 11 sierpnia 1944 r.

Nr 9 – Depesza premiera Mikołajczyka do władz w kraju relacjonująca jego pobyt w Moskwie, 18 sierpnia 1944 r.

Nr 10 – Informacja o powstaniu Krajowej Rady Ministrów, „Rzeczpospolita Polska”, 20 sierpnia 1944 r.

Nr 11 – Raport Józefa Olszewskiego o rozmowach premiera Mikołajczyka ze Stalinem, 21 sierpnia 1944 r.

Nr 12 – Informacja dla Delegata Rządu o decyzjach władz i ustaleniach w Londynie po rozmowach premiera Mikołajczyka w Moskwie, 21 sierpnia 1944 r.

Nr 13 – Rozwiązania socjalne proponowane przez Krajową Radę Ministrów, „Rzeczpospolita Polska” 27 sierpnia 1944 r.

Nr 14 – Ulotka propagandowa przeciw PKWN i WP sygnowana przez Miejscowego Komendanta Armii Krajowej, 28 sierpnia 1944 r.

Nr 15 – „Rzeczpospolita Polska” o reformie rolnej, 29 sierpnia 1944 r.

Nr 16 – Protokół posiedzenia PKWN poświęconego reformie rolnej, 5 września 44 r.

Nr 17 – Stanowisko uczestniczących w rządzie członków Stronnictwa Narodowego (skonfliktowanych z jego przywódcą na emigracji Tadeuszem Bieleckim) w sprawie stosunku do ZSRR i spraw krajowych, 8 września 1944 r.

Nr 18 – Punkt widzenia na sprawę polską przedstawicieli Stronnictwa Pracy w rządzie, 12 września 1944 r.

Nr 19 – Depesza premiera do Stronnictwa Narodowego w kraju dotycząca konfliktu we władzach polskich, 14 września 1944 r.

Nr 20 – Depesza Jana Kwapińskiego do Delegata Rządu nt. reformy rolnej proponowanej przez KRM, 27 września 1944 r.

Nr 21 – Kolejna opinia „Rzeczpospolitej Polskiej” o PKWN, 26 września 1944 r.

Nr 22 – „Rzeczpospolita Polska” o różnym traktowaniu PPR/PKWN i DR/AK, 28 września 1944 r.

Nr 23 – Oświadczenia premiera Churchilla oraz ministra Edena w Izbie Gmin, 27 września 1944 r.

Nr 24 – „Rzeczpospolita Polska” o różnicy między obozem londyńskim a PKWN, 29 września 1944 r.

Nr 25 – Sprawa Polski w ujęciu Churchilla, „Rzeczpospolita Polska” 30 września 1944, r.

Nr 26 – Odezwa stronnictw tworzących PKWN nt. reakcji obozu londyńskiego na ogłoszoną reformę, 15 października 1944 r.

Nr 27 – Relacja „Rzeczpospolitej Polskiej” o kolejnych rozmowach w Moskwie w sprawie polskiej, 20 października 1944 r.

Nr 28 – Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR nt. sytuacji politycznej w kraju, 29 października 1944 r.

Nr 29 – Projekt uchwały KC PPR nt. zbrojnych akcji podziemia przeciwko realizacji reformy rolnej

Nr 30 – Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR nt. sytuacji w wojsku, 31 października 1944 r.

Nr 31 – Pismo do pełnomocników PKWN w sprawie reformy rolnej i pozbawienia prawa do niej osób wrogich nowej władzy, 8 listopada 1944 r.

Nr 32 – Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR nt. sytuacji politycznej w kraju, 9 listopada 1944 r.

Nr 33 – Instrukcja wykonawcza Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP do rezolucji Biura Politycznego KC PPR nt. sytuacji w wojsku z października 1944 r., 20 listopada 1944 r.

Nr 34 – Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR ukazujący rolę członków Centralnego Biura Komunistów Polskich w partii i aparacie władzy, 24 listopada 1944 r.

Nr 35 – Depesza Stanisława Mikołajczyka do Delegata Rządu i Rady Jedności Narodowej informująca o przyczynach rezygnacji z funkcji premiera, 27 listopada 1944 r.

Nr 36 – Wytyczne do pracy politycznej PPR, koniec listopada 1944 r.

Nr 37 – Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR nt. sytuacji w wojsku i spraw przesiedleńczych, 3 grudnia 1944 r.

Nr 38 – Dymisja rządu Stanisława Mikołajczyka, „Rzeczpospolita Polska”, 6 grudnia 1944 r.

Nr 39 – Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR po wizycie Bolesława Bieruta w Moskwie, 14 grudnia 1944 r.

Nr 40 – Protokół narady poświęconej omówieniu statutu i zadań Związku Samopomocy Chłopskiej, 16 grudnia 1944 r.

Nr 41 – Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR poświęconego bezpieczeństwu wewnętrznemu i polityce zagranicznej, 17 grudnia 1944 r.

Nr 42 – Artykuł Jerzego Putramenta o roli inteligencji, „Trybuna Wolności”, 22 grudnia 1944 r.

NR 43 – Przemówienie radiowe premiera Arciszewskiego nt. polityku rządu, „Rzeczpospolita Polska”, 25 grudnia 1944 r.

Nr 44 – Artykuł „Rzeczpospolitej Polskiej” nt. sytuacji Polski na arenie międzynarodowej, 25 grudnia 1944 r.

Nr 45 – Przekształcenie PKWN w Rząd Tymczasowy, 31 grudnia 1944 r.

Wykaz skrótów

Zdjęcia

Przypisy

Redaktorzy wydania: PAWEŁ DYBICZ, JÓZEF STĘPIEŃ

Projekt okładki: DARIA SŁOWIŃSKA-KETTNER

Korekta: AGATA GOGOŁKIEWICZ

Skład i łamanie: DOROTA MARKOWSKA-BURBELKA

Zdjęcie na okładce: Library of Congress

Zdjęcia: Narodowe Archiwum Cyfrowe

© Copyright Fundacja Oratio Recta
Wszelkie prawa zastrzeżone
All rights reserved

ISBN 978-83-67220-01-9

Warszawa 2022
Wydanie II, zmienione

Wydawca
Fundacja Oratio Recta
ul. Inżynierska 3 lok. 7
03-410 Warszawa
tygodnikprzeglad.pl
sklep.tygodnikprzeglad.pl
e-mail: redakcja@tygodnikprzeglad.pl

WSTĘP

Paweł Dybicz

Józef Stępień

Jak oceniać to, co się działo na ziemiach polskich po wejściu Armii Czerwonej i Wojska Polskiego? Wszystko, co wpływa na odpowiedź, jest bardzo skomplikowane i pogmatwane. Rząd polski w Londynie, uważając się za jedyny legalny, zarzucał uzurpatorstwo obozowi PKWN. A przecież opierając się na nieprawidłowo uchwalonej konstytucji z 1935 roku i w dodatku w kształcie, o którym w dużym stopniu zadecydowali Francuzi – w zasadzie jedyne, co miał wspólnego z legalnością, to było uznanie międzynarodowe. Polski Londyn zarzucał Lublinowi zależność od Moskwy i tego też nie da się zakwestionować. Pytanie tylko, czy zależność od rządu francuskiego (a potem brytyjskiego) mogła decydować o legalności i w czym miała być lepsza jedna zależność od drugiej? Pytania można mnożyć, rzecz jednak w tym, co bardziej służyło Polsce. Jaka byłaby Polska w zależności od tego, od kogo zależała? Można sobie wyobrazić na przykład, że Stalin nie zgadza się na inicjatywę PPR/KRN, by stworzyć PKWN, i utrąca ją, jak na początku 1944 roku Polski Komitet Narodowy. Jaka byłaby Polska? Pewnie na początku rządziłby Mikołajczyk, ale po niedługim czasie do władzy wróciłaby sanacja czy też twór podobny po niej. Sanatorzy próbowali tak robić już w czasie wojny, a Sikorskiego czy Mikołajczyka ratowali Francuzi lub Anglicy. Bez ich wsparcia rządziłby wkrótce w kraju jakiś pułkownik bądź generał.

Można sobie również wyobrazić jeszcze inny scenariusz, że rząd polski i AK wspierają przez całą wojnę ZSRR, jak niemal cała reszta świata. Tylko czy to wystarczyłoby do utrzymania (odzyskania) zachodnich części Litwy, Białorusi i Ukrainy? Jeszcze inna sytuacja. Władze polskie w Londynie wyrażają zgodę na żądania graniczne ZSRR przed powołaniem PKWN, a tego w dużej mierze dotyczył brak porozumienia między rządem polskim i ZSRR, bo tak wynika z akt. Inne wysuwane kwestie stojące niby na przeszkodzie porozumienia były argumentami przetargowymi. I znów pytanie, czy to by wystarczyło Stalinowi, by Polską rządził Mikołajczyk? Pewnie gdy Wehrmacht był niedaleko Moskwy, to tak, ale w 1944 roku już raczej nie. To tylko gdybanie, forma historii alternatywnej.

Dlaczego latem 1944 roku stało się to, co znamy z historii? II wojna zmieniła pozycję ZSRR w świecie. To głównie Stalin i Armia Czerwona pokonali Hitlera w Europie. Wydaje się również, że świat miał przede wszystkim dość jednej i drugiej wojny i uznał, że gwarancję pokoju daje ZSRR z takimi czy innymi swymi żądaniami, a Polska była nie tylko słaba militarnie czy gospodarczo, ale w dodatku robiła wiele, by nie wspierać Armii Czerwonej, o czym było wiadomo. Polacy w Londynie i ich struktury w kraju dodatkowo nie potrafili uznać, a właściwie przyznać się do słabości Polski. Przecież w czasie wojny nawet nasze władze przestały liczyć na odzyskanie niepodległości własnymi siłami (mimo różnych planów), a ustawiły się w kolejce, by żebrać o to najpierw u Francuzów, potem u Anglików czy u Amerykanów. W dodatku nie chciano nas za Bugiem. To nie były ziemie rdzennie polskie[1]. Najpierw Bolesław Chrobry zajął Grody Czerwieńskie, w XIV wieku Lwowszczyznę uzyskał Kazimierz Wielki, inne części wnieśli Jagiellonowie itp. Niby włączyliśmy tereny zabużańskie do odrodzonego po zaborach kraju, ale wciąż nie wiemy, dlaczego Stalin wstrzymywał Budionnego[2] w 1920 roku, by wsparł idącego do Niemiec Tuchaczewskiego[3], co umożliwiło zwycięstwo nad jego oddziałami w bitwie pod Warszawą?[4] Polacy byli tam niby kimś/czymś nieco więcej niż Anglicy w Delhi czy Francuzi w Algierze. Świat jednak się zmieniał – kończyła się epoka kolonialna (panowanie Europy). Inna to już rzecz, że pozycję Anglii i Francji zajmują czy też w ich miejsce (chociaż w innej formie politycznej) wchodzą USA i Związek Radziecki. Po prostu sic transit gloria mundi. Na naszych oczach upadł ZSRR, słabną Stany Zjednoczone. Ich miejsce zajmą Chiny, pewnie Indie, może Korea. Nadchodzi znów czas Azji. Dlaczego o tym piszemy? Po prostu z dokumentów jasno wynika, kto w 1944 roku zaczyna decydować o losach świata, w tym Polski, a Polacy zatrzymali się w rozwoju na zwycięskiej bitwie pod Warszawą w 1920 roku.

Wszyscy politycy polscy pozostawali pod wpływem propagandy obozu rządowego o „wielkości” Polski, jej znaczeniu czy misji dziejowej (wydaje się, że dotyczy do również „komunistów” rządzących krajem do 1990 roku – rządzili czy też naśladowali wzory wypracowane przez elity sanacyjno-ozonowe). Żyli przez całe międzywojnie zwycięstwem nad Tuchaczewskim pod Warszawą. Nie widzieli zmian w świecie i nie robili nic, by Polska dołączyła do nowoczesnego świata. Nawet przegrana wojna z Niemcami i ucieczka władz na czele z prezydentem „odpowiedzialnym przed Bogiem i historią” nie zmieniły przez nich postrzegania „wielkości” Rzeczypospolitej.

Prezentowany tom jest kontynuacją publikacji Jaka Polska po wojnie. Ani sanacyjna, ani sowiecka[5] i odnosi się do czasów PKWN. To okres w dziejach Polski niezwykły. 164 dni istnienia PKWN nie tylko zadecydowały o współczesnym kształcie kraju, ale miały, mają i będą mieć wpływ na jego dalsze dzieje. To, jaka stawała się Rzeczpospolita po 22 lipca 1944 roku, wpłynęło i będzie wpływało również na dzieje Europy (szczególnie na trzy państwa sąsiadujące z Polską od wschodu – Ukrainę, Białoruś, Litwę). PKWN obrzydzano Polakom i światu od pierwszych dni jego istnienia. Robi się to do dziś, mimo że co najmniej 75% współczesnych obywateli urodziło się też dlatego, że istniał PKWN.

Dlaczego? Bo bez tych obrzydzanych komuchów nasze państwo nie różniłoby się wiele od przysłowiowego Księstwa Warszawskiego. Taka jest prawda. Są też sygnały, że za jakiś czas zmienią się oceny PKWN, Stalina, tzw. komunizmu, bo powoli niektórzy „historycy” chcą się stać i stają się historykami. Dlatego można mieć nadzieję, że rozszerzanie się tego zjawiska zaowocuje rzetelnymi ocenami przeszłości państwa polskiego, a to będzie sprzyjać racjonalizacji polityki. Jest więc chyba kwestią czasu, że doczekamy się rzetelnych (czyli dobrych, pozytywnych) ocen tego tworu Stalina i polskich komunistów, zwłaszcza że niektóre już poniekąd istnieją, chociaż nikt się nimi nie chwali ani ich nie propaguje czy może raczej nie wskazuje się autorów. Na przykład pokój w Europie trwający od 75 lat zawdzięczamy głównie zwycięstwu Armii Czerwonej, ale swój niewielki wkład wniosło także Wojsko Polskie zorganizowane przez ZPP/PKWN. Cisza panuje wokół odzyskania terenów za Bugiem (można powiedzieć, że PKWN był pionierem procesu dekolonizacji). Podobnie ma się sprawa zwrotu ziemi odebranej w reformie rolnej Radziwiłłom czy Lubomirskim[6] i innych podjętych wówczas kwestii (miejsca pracy, tworzenie przemysłu, mieszkania, oświata itd.), których sobie nie uświadamiamy, ponieważ są one dla nas czymś naturalnym.

Skoro zatem zrobiono tyle ważnych rzeczy, dlaczego ta idea przegrała? Krótko. Socjolog powiedziałby, że na akceptację zmian społecznych potrzeba minimum kilku pokoleń (chrześcijaństwo Polacy uznali za własne po 100–200 latach oporu). Historyk musi czekać na pełne otwarcie archiwów na Kremlu, w Londynie i Waszyngtonie, pamiętając, co delegacja PKWN czy Rządu Tymczasowego usłyszała od Stalina w odpowiedzi na pytanie: „Co dalej?”. „Zobaczy się za jakieś 50 lat”[7].

Z dokumentów publikowanych w tomie widać, jak PPR powoli wchodzi w buty partii władzy, jak organizuje głoszoną i deklarowaną przez siebie „demokrację”, tworząc partie, ale tak, by w pełni przejąć nad nimi kontrolę. To wszystko prawda i słusznie się ją za to krytykuje. Tyle że jednocześnie ta partia i jej następczyni zmieniła w ciągu dwóch pokoleń Polskę nie do poznania, przenosząc ją z błot Polesia do Europy, czyniąc z dużej części Polaków nowoczesne społeczeństwo odnajdujące się we współczesnym świecie. Oceniajmy więc „komuchów” nie za to, jak to wszystko robili, ale za to, co zrobili, bo ich konkurenci do dziś by rozważali i starali się, ale tylko po to, by nic nie zmienić, co wynika z wielu dokumentów przedstawionych w tym tomie.

*

Dokumenty publikowane w tomie sygnalizują jedynie pewne kwestie przedstawiane niezgodnie z prawdą w pracach historycznych czy pomijane w nich. Mniej jest dokumentów przedstawiających wizje Polski, a więcej takich, które ukazują, jak tworzono podwaliny współczesnej Polski, na przykład poprzez realizację reformy rolnej czy próby obrony starego porządku przez część AK. Dotyczą one tego, kto i jak ma lub może rządzić w powojennej Polsce, jej granic itp., co wynikało z układu sił w świecie, który zmieniła wojna. Ale też ukazują nieco informacji o rywalizacji w walce o władzę toczącej się w sprawującym ją obozie politycznym (PKWN) czy na zapleczu rządu polskiego w „Londonie”[8].

Dokumenty ułożone są chronologicznie, według czasu ich powstawania. Przy niektórych, gdzie zachowane są daty otrzymania na przykład depesz z Londynu w kraju lub gdy udało się ustalić to inną drogą, wskazana jest data otrzymania czy rozszyfrowania danego dokumentu w kraju bądź w Londynie. Problemem było ich uszeregowanie, ponieważ odzwierciedlają one mniej więcej stan wiedzy piszących czy decydujących o kształcie, formie i treści w momencie ich tworzenia (tak są ułożone), a jednocześnie wskazują, w jak trudnej sytuacji byli ich adresaci oczekujący na stanowisko władz, gdyż zmienność sytuacji wojennej wymagała od nich podejmowania określonych decyzji. To wywoływało wiele problemów, błędów czy kłopotów politycznych. Podobnie działo się w odwrotnym kierunku. Klasycznym przykładem jest oczekiwanie Mikołajczyka w Moskwie na informację o reakcjach Delegata i Komendy Głównej AK na sugestie (i manipulacje) odnoszące się do wywołania powstania w stolicy, by pomóc mu w rozmowach ze Stalinem. Takie są skutki konspiracji, wojny, początków nowej władzy – na przykład nie sporządzono protokołów niektórych posiedzeń PKWN, zachowały się i są dostępne jedynie notatki do nich.

Dokumenty, jak w poprzednim tomie, drukujemy w wersji oryginalnej, zazwyczaj z zachowaniem ówczesnej pisowni i składni. To pozwala poznać język, jakim posługiwała się elita partyjno-rządowa. Opuszczenia i skróty zostały oznaczone następująco: [...], a wyróżnienia w dokumentach dokonane przez redakcję tego tomu wskazano w przypisach. Pozostałe pochodzą od wystawców, a czasem adresatów dokumentów. W publikacji zrezygnowano z przypisów biograficznych osób powszechnie znanych, takich jak Józef Stalin, Władysław Sikorski czy Stanisław Mikołajczyk.

Zanim ogłoszono
Manifest PKWN

Nr 1

Depesza ministra Mariana Seydy[9] do Politycznego Komitetu Porozumiewawczego, 22 marca 1943 r.

Prezentowany dokument miał wpłynąć na powstrzymanie w okupowanym kraju wypowiedzi w sprawie planów co do powojennych granic Polski na zachodzie, gdzie politycy i prasa pozwalali sobie na łudzenie społeczeństwa mitem Polski jako ważnego czynnika polityki europejskiej. Bali się oni przy tym zaryzykować odrobinę realizmu w polityce[10], czyli porozumieć się ze Związkiem Radzieckim w sprawie granic. O powrocie na Kresy można było jeszcze myśleć w pierwszych dniach operacji Barbarossa, ale to szybko się zmieniało.

Dokument jest datowany na 22 marca 1943 roku, gdy świat był już nie tylko pod wrażeniem zwycięstwa Armii Czerwonej pod Stalingradem, ale uświadomił też sobie, kto będzie zwycięzcą w tej wojnie i kto po jej zakończeniu będzie rozdawał karty. Poza polskimi politykami. Pewnie co trzeźwiejsi z nich zdawali sobie sprawę z tego, że Brytyjczycy zechcą wrócić do koncepcji ograniczenia państwa polskiego do terytorium, gdzie Polacy stanowili większość etnograficzną, do tzw. linii Curzona na wschodzie. Ale chyba najbardziej obawiano się, że przejęcie Śląska i Pomorza spowoduje zmiany w mentalności Polaków, którzy uświadomią sobie, że można żyć inaczej, gdy zobaczą „inny świat”, osiedlając się na tych terenach. Mogło to skutkować odrzuceniem dotychczasowej klasy politycznej, obarczanej odpowiedzialnością za zapóźnienia cywilizacyjne kraju. W dokumencie padają skandaliczne słowa wysokiego urzędnika rządu o „z a d ł a w i e n i u się” Polski po przejęciu Dolnego Śląska.

Ten dokument wskazuje na jeszcze jedno. Otóż przypisuje się powszechnie Churchillowi, że to on był autorem stwierdzenia, iż Polska zadławi się ziemiami zachodnimi, a on tylko ubrał w słowa i stworzył z koncepcji politycznych rządu polskiego bon mot o zadławieniu się „polskiej gęsi” Śląskiem i Pomorzem, którego użył w Jałcie w odpowiedzi na propozycję Stalina, by zachodnia granica Polski przebiegała na Odrze i Nysie Łużyckiej. Z całą pewnością Churchill był kontynuatorem tradycyjnej polityki brytyjskiej z czasów po I wojnie. Przecież to już wówczas premier angielski David Lloyd George sprzeciwiał się przyznaniu II RP nawet Górnego Śląska. Uważał, że Polska to kraj czasowy, niepotrafiący utrzymać niepodległości, a o Śląsku dla II RP powiedział tak: „Dać Polsce Śląsk to jak małpie dać zegarek” czy w innej wersji: „Oddać w ręce Polaków przemysł Śląska to jak wkładać w łapy małpy zegarek”. Niechęć Brytyjczyków do przyznania Polsce dzisiejszych Ziem Zachodnich brała się też z chęci utrzymania silnych Niemiec jako europejskiego czynnika równowagi, by zbytnio nie wzmocnić Francji czy wcześniej Rosji, a po rewolucji ZSRR. Seyda nie czynił jednak tego raczej na zlecenie któregoś z Anglików[11], gdyż takie było stanowisko niemal całej ówczesnej polskiej klasy politycznej.

Nr 46 22.III.43[12]

Na Nr 45. Przesyłam depeszę Min. Seydy. Stem[13].

Dla PKP. Zgodnie z poprzednimi depeszami stwierdzam, że zachodni program terytorialny przyjęty przez Radę Ministrów, a także jednomyślnie przez Radę Narodową obejmuje Prusy Wschodnie, Gdańsk, Śląsk Opolski, jeżeli to możliwe, nieco poszerzony, oraz linię Odry. Licząc się z tym, że pełna linia Odry, jako granica inkorporacyj, napotyka na bardzo duże trudności[14], Ministerstwo Prac Kongresowych opracowuje tajnie jeszcze inne ewentualności, przede wszystkim linię z okolic Kołobrzega, w kierunku południowym tak, by objęła ona połowę obszaru między dotychczasową granicą poznańskiego a Odrą. C.d.n.

- 103 – otrzyma. 24.III /50/

Nr 46 Część II

Wykluczamy inkorporowanie Dolnego Śląska po lewym brzegu Odry, aż po Nisę Łużycką, którą by się Polska zadławiła[15]. Natomiast wysuwamy jako granicę okupacji ściślejszej, czyli polskiej, a na samym południu czeskiej, Odrę z Zalewem Szczecińskim oraz Nisę Łużycką z obu brzegami. Publicznie w prasie proponujemy wyraźnie Prusy Wschodnie, Gdańsk i Śląsk Opolski, używając o linii zachodniej na razie formuły ogólnej, że granica musi być przesunięta na zachód i skrócona tak, by zasłoniła obszar państwa polskiego, a szczególniej jego porty morskie. D.c.n.

- 108 – otrzym. 2.IV.43r. /50/

Nr 46. Dokończenie 22.III.

Przedwczesne konkretyzowanie tej linii publicznie zaszkodziłoby bardzo równoczesności ataku propagandowego tamtym zagadnieniom. Nasz program i nasza taktyka głęboko przemyślane. Nasze aspiracje muszą być duże, ale w granicach realizmu politycznego, by postulatami fantastycznymi na zachodzie, które zresztą nie byłyby urzeczywistnione, nie zaszkodzić sprawie Ziem naszych Wschodnich. Prosimy z tym liczyć się w prasie krajowej. – Seyda.

otrzym. 31.III.43. – 111 - /50/

Nr 2

Zadania dla tworzonego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, „Trybuna Wolności”, 1 lipca 1944 r.

Przedrukowany w „Trybunie Wolności” tekst z „Nowych Widnokręgów” wskazuje na kilka spraw. Już wówczas, czyli w marcu 1944 roku, Stalin czuł się na tyle silny, by przekazać Polakom informację, że utracą jako państwo część swego terytorium, ale też zyskają jako rekompensatę inne ziemie. Nie wydaje się, by ten tekst ukazał się bez aprobaty władz radzieckich. Stalin był już wtedy po słowie z Churchillem i Rooseveltem z Teheranu i dyskusji w sprawie polskiej na początku roku w Anglii[16]. Nie wiemy, jak było z pomysłem i autorstwem tego artykułu – czy była to inicjatywa Witosa, czy tylko dał on swe nazwisko. Ciekawostką jest to, sądząc po faktach czy datach, że program terytorialny ZPP został wykorzystany w znajdującym się poniżej projekcie rządu polskiego, dotyczącym przejęcia czy zarządzania terytoriami niemieckimi po wojnie. Wskazuje na to przede wszystkim brak propozycji włączenia do Polski Dolnego Śląska. Jest to prawdopodobnie ważne, gdyż potwierdza, że granice Polski kształtował i uzależniał Stalin od sukcesów Armii Czerwonej i swej pozycji w koalicji antyhitlerowskiej.

Przedruk tego artykułu pewnie był inspirowany przez Moskwę, stanowiąc jeden z faktów przygotowujących utworzenie PKWN.

Ważna w tym tekście jest też sprawa języka. Nie wiemy tylko, czy stylizacja artykułu na język gazet podziemia krajowego, użycie słów „Wielka Polska” i podobnych, wynika z faktu, że tak uważali i myśleli nasi politycy pozostający w opozycji do rządu polskiego, szykujący się, przy wsparciu ZSRR, do przejęcia władzy w Polsce, czy jest to wyłącznie zabieg propagandowy.

O ZIEMIE ZACHODNIE[17]

Zagadnienie odzyskania ziem zachodnich żywo interesuje opinię polską. Poniżej przedrukowujemy ciekawy artykuł, zamieszczony w „Nowych Widnokręgach”, czasopiśmie Związku Patriotów Polskich, w nr. z dn. 1 marca b.r. Autorem artykułu jest Andrzej Witos[18], wiceprzewodniczący Zw. Patriotów Polskich[19].

Krwiożerczy Krzyżak – hitlerowski faszyzm – powraca z wyprawy po ziemie słowiańskie, żyzne i bogate, pędzony i gromiony przez bohaterską Czerwoną Armię. Dzikie hordy faszystowskie, tłoczone żelaznym wałem ofensywy Czerwonej Armii, topnieją z każdym dniem. Olbrzymie straty w ludziach i materiale wojennym, Leningrad, Korsuń, wszystko to każe nam przypuszczać, że armia niemiecka nie tylko nie wyrwie się z żelaznego uścisku Czerwonej Armii, ale przeciwnie, czeka ją wkrótce katastrofa całkowitego pogromu.

Otóż w tym momencie, kiedy hordy niemieckie będą zmuszone opuścić Polskę, kiedy naród Polski stanie do walki krwawej i ostatecznej z wrogiem, kiedy Korpus Polski znajdzie się na ziemiach polskich, ażeby wzmocnić walczące oddziały partyzanckie i prędzej wymieść krzyżackie plugastwo, w tym momencie musimy sobie jasno uzmysłowić cel naszej walki. Jaki program polityczny mamy realizować? Cośmy powinni osiągnąć po zwycięskiej wojnie? Chcemy wszyscy bez wyjątku Polski Wielkiej, silnej, niezależnej, lecz ona sama do nas nie przyjdzie, trzeba o nią walczyć[20].

Polska, ażeby była silna, musi mieć, po pierwsze, odpowiedni dostęp do morza.

Dlatego, ażebyśmy mogli stanąć nad Bałtykiem, Pomorze musi wrócić do Polski jako ziemia etnograficznie polska, i to nie w postaci woj. pomorskiego, ale Pomorze jako całość[21].

Musi być stworzone niepodległe Państwo Polskie, które obejmowałoby obszary zamieszkane przez ludność polską, które miałoby zapewniony wolny i bezpieczny dostęp do morza, i którego polityczna i gospodarcza niepodległość oraz całość terytorialna byłyby oparte o trwałe sojusze.

Polska ma niezaprzeczone prawa do Pomorza, które od roku 960[22] pozostaje już w łączności z Polską, która pierwsza wprowadziła tam wiarę chrześcijańską i zachodnią kulturę.

Łączność Pomorza z Polską utrzymała się do 1308 r.[23], kiedy zakon krzyżacki, wykorzystując ciężkie położenie polityczne króla Władysława Łokietka, podstępnie opanował Pomorze. W roku 1454 ludność państwa krzyżackiego przyłączyła się dobrowolnie do Polski i od tego czasu Pomorze do roku 1772, roku pierwszego rozbioru, było częścią składową państwa polskiego. A więc Pomorze pozostawało pod panowaniem Polski z przerwami 666 lat, a okresy panowania obcego na Pomorzu trwały 293 lata.

Pomorze powinno i będzie należeć do Polski.

Wszystkie prawie topograficzne nazwy na Pomorzu (miast, wsi, rzek, jezior, stawów i nazwy pól) są pochodzenia polskiego względnie słowiańskiego, co najwymowniej świadczy o odwiecznym słowiańskim i polskim charakterze Pomorza.

Część Pomorza, którą Polska otrzymała po wojnie europejskiej w roku 1919, składa się z ziem, ujętych administracyjnie w woj. pomorskie, o obszarze 16 386 km. kw., z liczbą ludności w 1931 roku 1.086.144[24]. To woj. pomorskie stanowiło tylko część przedwojennej prowincji „Prusy Zachodnie”, której obszar wynosił 25.245 km. kw. Tak okrojony teren Polsce nie wystarcza. Nie tylko ze stanowiska gospodarczego, politycznego, ale przede wszystkim z punktu widzenia bezpieczeństwa.

Sprawy gospodarcze Polski odrodzonej wymagać będą ścisłego połączenia drogą wodną z morzem obszaru Górnego Śląska. To ważne zadanie, od którego zależny jest rozwój handlu polskiego, może być rozwiązane tylko przez posiadanie rzeki Odry, z miastami portowymi, jako kluczem bezpieczeństwa dla Bałtyku.

Posiadanie przez Polskę rzeki Odry może Polskę zabezpieczyć od napadów niemieckich.

Trzeba o tem pamiętać, że chociaż pokonane Niemcy wyjdą z wojny osłabione, ale polityki „Drang nach Osten” niełatwo się wyrzekną. Niebezpieczeństwo napadu niemieckiego na Polskę może być usunięte tylko wówczas, kiedy Polska będzie silna terytorialnie i gospodarczo, jeżeli będzie posiadała dobrze zorganizowaną siłę zbrojną.

Będziemy prowadzili pokojową politykę po wojnie. Będziemy żyli w przyjacielskich stosunkach z narodami słowiańskimi, a przede wszystkim ze Zw. Radzieckim, Czechosłowacją i całą antyhitlerowską koalicją.

Taką polityką w odrodzonej Polsce możemy się zabezpieczyć od napadu niemieckiego na zawsze.

To są warunki konieczne, żebyśmy mogli spełnić misję dziejową, jaka czeka Polskę w najbliższej przyszłości.

A czeka nas najpierw krwawa walka z niemieckim okupantem, którą wygrać musimy, wyzwolić naród polski z hańbiącej niewoli.

Odbudowa zniszczeń gospodarczych, dokonanych przez wojnę – to dalsze nasze wielkie zadanie. W narodzie polskim tkwią niespożyte siły twórcze, które trzeba wydobyć, a to będzie można uczynić w odrodzonej Polsce demokratyczno-parlamentarnej, w której naród będzie włodarzem i kowalem swojej szczęśliwej przyszłości.

Państwo polskie mądrą pokojową polityką musi zdobyć kredyt polityczny, utracony przez reakcyjny przedwojenny reżim.

Polska będzie nadal przedpolem obrony słowiańszczyzny przeciw napadom niemieckim i do tej obrony musi być zawsze gotowa.

Ażeby Polska mogła spełnić te zadania, które przed nią stoją, musi być silna. Dlatego mamy prawo żądać zwrotu odwiecznie polskich ziem, zrabowanych przez Niemcy: Górnego Śląska, Pomorza, Prus Wschodnich.

Dlatego żądamy zwrotu ziem zachodnich i oparcia o morze Bałtyckie – bo nam ono do życia i rozwoju gospodarczego narodu jest potrzebne.

Nr 3

Opracowanie Inspektoratu do spraw Zarządu Wojskowego nt. okupacji przez Polskę dorzecza Odry, 22 lipca 1944 r.

Poniższy dokument przygotowany przez polskich urzędników w Londynie jest przejawem naszej megalomanii[25]. Polacy z Londynu chcieli uczestniczyć w powojennej okupacji Niemiec, nie rozumiejąc, że podległe im wojsko uczestniczące w kilku bitwach bez decydującego znaczenia dla losów wojny było niczym na tle milionowych armii aliantów, przede wszystkim Armii Czerwonej.

Dokument został przygotowany w Inspektoracie do spraw Zarządu Wojskowego terenów okupowanych. Brakuje bliższych danych, dlaczego ta wersja ma taką datę – pewnie to zwykły przypadek. Pismo to przypomina dokument z lutego1941 roku, stworzony w KG ZWZ, zgodnie z którym ówczesna rządowa konspiracyjna formacja wojskowa wspólnie z polskim „pospolitym ruszeniem” planowała i brała pod uwagę nie tylko pokonanie Niemiec, ale i podyktowanie warunków ZSRR. Myślenie to wynikało z przeświadczenia[26], że II wojna zakończy się jak poprzednia, czyli wyczerpaniem sił walczących stron, a wtedy do wojny wkroczy ZWZ i zrobi porządek w tej części Europy. Tamto usprawiedliwia trauma po klęsce z września 1939 roku. Ale snucie takich planów w lipcu 1944 roku, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Wisły, skąd miała do Berlina drogę o połowę krótszą niż wojska brytyjskie i amerykańskie z wybrzeży Normandii, stawia pytanie o stan umysłu naszych polityków w Londynie i w kraju. Wskazuje na to również fakt, że pierwszego z dokumentów (podobnie jak tego) nie umieścił w wydawnictwie zespół redakcyjny AK w dokumentach pod pozorem, że dotarł on do Londynu po rozpoczęciu operacji Barbarossa[27].

Pisząc o ludności polskiej na terenach położonych na zachód od granic II RP z 1939 roku, autorzy dokumentu nie zająknęli się słowem, że to państwo polskie zostawiło ją, kierując się ku „koloniom” na wschodzie, że „przywódca II RP” po 1918 roku nie zrobił wiele, by do odradzającej się Polski włączyć zabór pruski.

Dokument znajduje się wśród akt Ministerstwa Sprawiedliwości, ponieważ to jego odpowiednie struktury przygotowywały się do okupacji Niemiec między granicą z 1939 roku a linią przebiegającą od Drezna na południu, obok Berlina, do okolic Rostocka na północy.

Ta koncepcja czy też propozycja wskazuje, że rząd polski planował okupowanie około jednej czwartej powierzchni Niemiec (takie pomysły nie pojawiają się nawet w projektach dokumentów bez wyraźnych wskazań „szefostwa”). W dokumencie wielkodusznie oferuje się coś Wielkiej Brytanii, nie wspomina się wcale o USA i ZSRR.

Powyższe uwagi odnośnie do tego dokumentu dotyczą jego tła politycznego. Z wojskowego punktu widzenia trudno mieć do niego zastrzeżenia.

Tajne.

Londyn, dn. 22 lipca 1944.

INSPEKTORAT DO SPRAW

ZARZĄDU WOJSKOWEGO[28]

L.dz. 616/tj/44

Londyn, dnia 4.8.1944 r.

KONIECZNOŚĆ OKUPACJI PRZEZ POLSKĘ DORZECZA ODRY

Na wstępie zaznaczyć należy, że referat nie dotyczy Prus Wschodnich, które powinny być wcielone do Polski i pozostać daleko na wschód od polskiej granicy okupacyjnej.

Referat ma na celu umotywowanie konieczności okupacji przez Polskę całego Dorzecza Odry i zajmie się w szczególności wytyczeniem zachodniej granicy tej okupacji.

Referat niniejszy nie omawia zagadnienia inkorporacji.

I. TEZY OKUPACYJNE

Jako zasadnicze tezy okupacyjne stawiamy następujące:

1) Zachodnia granica okupacji powinna odpowiadać warunkom strategicznym, umożliwiającym działania obronne lub represyjne w razie prób czynnego przeciwstawiania się Niemiec w okresie okupacji, oraz zabezpieczającym dotychczasowe ziemie polskie przed powtórzeniem się agresji w powietrzu, na morzu i lądzie w okresie okupacyjnym.

2) Polsce należą się odszkodowania za poniesione straty w wojnie spowodowanej przez napad Niemiec.

Rzeczywistą formą odszkodowań nie mogą być spłaty reparacyjne których, bezwartościowość wykazał okres po wojnie 1914–1918. Rzeczywistą formą odszkodowań musi być przyznanie Polsce prawa zarządu i eksploatacji ziem, przedstawiających wielką, wartość gospodarczą[29].

3) Pożądanym warunkiem jest jednolitość gospodarcza i komunikacyjna tych ziem.

4) Ziemie okupowane powinny wchłaniać całkowicie ludność polską i łużycką osiadłą od wieków na zachód od granicy polskiej 1939 roku.

5) Zachodnia granica okupacji, zawierając tereny odpowiadające poprzednim warunkom, powinna przebiegać granicami prowincyj lub regencyj, a w wyjątkowych warunkach powiatów. Jest to konieczne ze względu na jednolitość administracyjną ziem okupowanych.

II. KONIECZNOŚĆ OKUPACJI SLĄSKA OPOLSKIEGO.

Przedewszyskiem należy wyjść z założenia że Śląsk Opolski powinien być wcielony do Polski i na tem stanowisku stanął premjer Mikołajczyk w publicznem oświadczeniu przed swoim wyjazdem do Ameryki w czerwcu 1944 roku. Pożądanem by było, aby wcielenie to nastąpiło już w drodze traktatu rozejmowego, co ułatwiłoby niewątpliwie jednolitą administrację całego obszaru w ramach obecnie utworzonej przez Niemców Prowincji Górnośląskiej.

Nie dotykając bliżej tego zagadnienia, stwierdzić należy, że w każdym wypadku powinna nastąpić okupacja wojskowa terenu Śląska Opolskiego.

Śląsk Opolski jest terenem, który przedstawia największą wartość gospodarczą, a przytem jest ściśle związany swem położeniem geograficznem z Polską. Jest on związany z Polską historycznie, należąc do Polski od początku istnienia zorganizowanego Państwa (966) do 1335 r., a tylko od 1742 r. do Prus[30] i następnie do Niemiec.

Jest zamieszkały przez większość polską, mianowicie przed wojną 1939 roku przez 859.000 Polaków na 1.563.900 mieszkańców. Pozatem należy liczyć, że na Śląsku Opolskim mieszka 90.000 ludności etnograficznie polskiej, zniemczonej (mówiącej po niemiecku), lecz podatnej do repolonizacji w pomyślnych warunkach.

Śląsk Opolski wraz z Zagłębiem Śląskiem Polskiem stanowi geologiczną całość i wskutek tego wyposażony jest w bogactwa kopalniane stanowiące podstawę wysoko rozwiniętego przemysłu. Na uwagę zasługują wielkie złoża węglowe, najbogatsze w Europie, produkujące rocznie 24,5 miljona tonn przy produkcji polskiej części Zagłębia (Polski Śląsk Górny, Zagłębie Dąbrowieckie, Zagłębie Krakowskie i Zaolzie) 43,5 miljona tonn[31]. [...]

III. KONIECZNOŚĆ OKUPACJI DORZECZA ODRY.

Niewątpliwie włączenie Śląska Opolskiego w granice Polski będzie wymagało szerszego włączenia do Polski ziem nadodrzańskich aż po Bałtyk (z wyspami Zalewu Szczecińskiego i Rugją), którego to zagadnienia inkorporacji, zgodnie z postawioną na wstępie tezą, w referacie tym nie omawiamy.

Natomiast stwierdzić musimy, że już okupacja Śląska Opolskiego pociągnie za sobą szereg konsekwencji.

Przedewszyskiem granice zagłębia przemysłowego i węglowego powinny być jak najdalej odsunięte w kierunku Niemiec ze względu na bezpieczeństwo tegoż zagłębia, jego pracy i produkcji. Do normalnych argumentów natury operacyjnej dochodzi w dobie obecnej czynnik działania lotnictwa, a w ostatnich czasach donośność artylerji bomb latających, bijącej na razie na 250 kilometrów.

Ale istnieje jeszcze inny wzgląd, nie mniej ważny, który powoduje konieczność dalekiego wyjścia granic okupacyjnych poza granice Śląska Opolskiego. Względem tym jest konieczność gospodarczego zabezpieczenia pracy przemysłu oraz wyżywienia ludności Śląska Opolskiego w szczególności, a całego Zagłębia Górno-Śląskiego w ogóle. Te możliwości gospodarcze, zabezpieczające pracę i życie Górnego Śląska, posiada teren ściśle z nim związany gospodarczo, a który w dalszej części referatu nazywać będziemy Dorzeczem Odry, który obejmuje obszary leżące po obu brzegach rzeki Odry, a więc Pomorze Szczecińskie, ziemię (regencję) Słubicką (Frankfurcką), Śląsk Dolny wraz z ziemią Łużycką. [...]

Ważność portu w Szczecinie wykaże najlepiej jego porównanie z Gdynią i Gdańskiem. W roku 1938 obrót tych portów wynosił:

Szczecin (?)[32]

936.000

tonn

Gdynia

9.173.000

”

Gdańsk

7.127.000

”

Szczegółowe dane co do ruchu handlowego portu w Szczecinie podaje praca płka dypl. Bagińskiego[33] będąca w posiadaniu I.Z.W.

Wniosek.

Odcięcie więc Śląska Opolskiego od linij komunikacyjnych Dorzecza Odry i portu w Szczecinie stworzyłoby rozwiązanie nienaturalne, w wysokim stopniu szkodliwe, przyczem Śląsk Opolski i w ogóle Śląsk Górny musiałby sobie szukać dróg wwozu i wywozu wyłącznie przez Polskę w kierunku na Gdynię-Gdańsk, a nawet Królewiec, oraz byłby żywiony wyłącznie przez Polskę.

Nadmienić należy, że niezależnie od obrotu towarowego ze Śląskiem Szczecin posiada wielki obrót towarowy z Berlina. Rzecz prosta, że okupacja Szczecina nie przerwie dostaw dla Berlina, a odpowiednie zyski z tego obrotu handlowego należy uważać również za pewną formę odszkodowań dla Polski.

b) Przemysł.

Przemysł Dorzecza Odry ma charakter przetwórczy, oparty w znacznej mierze na surowcach i półfabrykatach z Górnego Śląska, a ponadto również na własnych pokładach węgla kamiennego i brunatnego oraz na własnych surowcach rolniczych i leśnych.

Koncentruje się on w trzech rejonach:

Śląsk Dolny: przemysł górniczy (produkcja węgla kamiennego 6 miljonów tonn rocznie), kamieniarski, żelazno-metalowy, odzieżowy, włóknisty, papierniczy; Regencja Słubicka: samochodowy, lotniczy, hutnictwo aluminiowe;

Pomorze, głównie okolice Szczecina: hutnictwo, maszyny rolnicze, papierniczy, spożywczy.

Nowy przemysł zbrojeniowy, przedewszystkiem lotniczy, znalazł bezpieczne oparcie na terenie ziem Nadodrzańskich, ze względu na duże odległości od frontów zachodniego i wschodniego.

Niemcy zbudowały około 18 fabryk benzyny syntetycznej na Śląsku: 5 na Górnym Śląsku, 13 na Śląsku Dolnym (największa w Wałbrzych zatrudniająca 6.000 robotników) oraz 4 fabryki benzyny syntetycznej na Pomorzu, co stanowi razem 22 fabryki[34].

Średnio produkcja benzyny syntetycznej wynosi na 1 fabrykę 85.000 tonn, to rocznie produkcja 22 zakładów wynosi 1.870.000 tonn, czyli około 2 miljony tonn.

Na terenie Ziem Nadodrzańskich znajdują się 4 wielkie fabryki lotnicze: w Opolu, Wrocławiu, Frankfurcie i Szczecinie.

Jako podstawa tego przemysłu jest zbudowana huta aluminiowa w Lanta na terenie Dolnych Łużyc (regencja Słubicka), opierająca się na miejscowej produkcji węgla brunatnego w rejonie Kalau i Seftenberg.

Natomiast olbrzymia fabryka łożysk kulkowych znajduje się pod Frankfurtem.

Polska nie posiadała ani własnej fabryki aluminium, ani też fabryki łożysk kulkowych, bez czego nie może się rozwinąć przemysł lotniczy i samochodowy.

Olbrzymi przemysł zbrojeniowy znajduje się na Dolnym Śląsku w okręgu Wałbrzych (Waldenburg) oparty na miejscowych kopalniach węgla i koksie oraz miejscowych hutach i stalowniach. Są tam fabryki naziemne i podziemne czołgów, dział wszelkiego typu, karabinów przeciwpancernych, miotaczy ognia itd. [...]

Rozmiary przemysłu uwydatni najlepiej następująca tabelka, obejmująca główniejsze jego gałęzie w procencie wytwórczości całej Rzeszy (według Mgra K. Lipnickiego):

Przemysł

kamienny

17,4

procent

”

budowlany

13,7

”

”

odzieżowy

12,8

”

”

drzewny

12,6

”

”

spożywczy

11,4

”

”

żel-metal.

10,0

”

Górnictwo

9,5

”

Przemysł

chemicz.

9,5

”

”

skórzany

9,2

”

Maszyny i pojazdy

8,4

”

Przemysł papierń.

8,2

”

Wyroby żel-stal.

8,1

”

Przemysł włóknisty

7,6

”

wszystko to przy ludności stanowiącej 11 procent ludności Rzeszy.

Nie ma więc wątpliwości, że przy okupacji tych terenów szereg gałęzi przemysłowych przyczyni się wybitnie do poprawienia bilansu handlowego Polski względnie do jej rozwoju gospodarczego, stanowiąc w ten sposób praktyczną formę odszkodowań.

c) Rolnictwo.

Często spotykany pogląd, że ziemie Dorzecza Odry przy dużem uprzymysłowieniu posiadają gleby nieurodzajne i słabą produkcję rolniczą, jest mylny, gdyż nawet słabe gleby na tym obszarze są doprowadzone do najwyższego poziomu kultury rolnej[35]. [...]

Dla zdania sobie sprawy z rozmiarów i wartości produkcji rolnej podajemy jak w procentach produkcji Rzeszy według danych Mgra K. Lipnickiego, skorygowanych odnośnie Brandenburgji (regencji Słubickiej):

Ziemie Dorzecza produkowały:

Zbóż

27

procent

Ziemniaków

23

”

Buraków cukrowych

25

”

Lnu i konopi

35

” (Breslauer Neueste Nachrichten 3/X.41)

Mleka

15

”

Cukru

30

” (85 proc. produkcji Polski)

Wszystko to przy zaludnieniu wynoszącem 11 procent mieszkańców Rzeszy.

Parę następujących danych odnosi się tylko do Śląska Dolnego:

browarnictwo 1664 tysiące hektolitrów (przewyższa produkcje całej Polski),

gorzelnictwo 300 tysięcy hektolitrów (wynosi 1/3 produkcji Polski),

eksport bydła i nierogacizny 115 tysięcy sztuk rocznie.

Powyższe dane stwierdzają, że ziemie Dorzecza Odry stanowią poważny śpichlerz Rzeszy, a objęcie ich obszarem okupacji nie tylko pozwoli na wyżywienie ludności obszarów przemysłowych Górnośląskich, lecz ponadto, dzięki eksportowi do Rzeszy, pozwoli na uzyskanie tą drogą odszkodowań.

Względy etnograficzne.

Postawiliśmy tezę, że okupacja polska powinna wchłonąć polskie oraz łużyckie ugrupowania etniczne, aby uchronić je od zniemczenia.

[...] ziemie Nadodrzańskie posiadają spory procent ludności polskiej, względnie etnograficznie polskiej jakkolwiek mówiącej po niemiecku, ale podatnej do repolonizacji.

Według por. mgra Pałuckiego ilości te są następujące:

Ludność polska

Ludn. etnogr. polska
(według danych z XIX wieku)

Pomorze

52.450

225.000

Reg. Słubicka

17.200

63.000

Dolny Śląsk

75.000

275.000

Razem

144.650

563.000

Dodając obydwie grupy, otrzymujemy 707.650 ludzi, co stanowi 10 procent mieszkańców tych ziem.

Uratowanie dla Polski tej ludności jest poważnym zadaniem, które powinna umożliwić okupacja.

Ponadto należy uwydatnić istnienie w południowo-zachodniej części Dorzecza poważnego słowiańskiego plemienia Łużyczan[36], którzy, aczkolwiek oderwani wiekami i przestrzenią od polskiej macierzy, pomimo postępów niemczyzny na wschód, zachowali swoją odrębność etnograficzną.

Ta grupa ludnościowa, wynosząca 152.000 ludzi [...]

IV. ZACHODNIE GRANICE OKUPACJI

A) Względy strategiczne

Tu należy odrzucić często spotykaną tezę, że okupacja musi nosić charakter wyłącznie wewnętrznego, policyjno-wojskowego ubezpieczenia terenu, a to wobec całkowitego obezwładnienia, rozbrojenia i okupowania Niemiec przez Aljantów.

Niewątpliwie wojsku i policji przypadnie poważne zadanie obezwładnienia całego systemu organizacyj o podłożu wojskowem lub partyjnem, które Niemcy będą usiłowali zachować na terenie okupowanym dla celów walki dywersyjnej, podziemnej oraz przygotowania ewentualnej szerszej akcji. [...]

Ale należy pamiętać, że nawet okupacja 1918 roku brała pod uwagę względy strategiczne, pomimo pobicia i rozbrojenia Niemiec przez potężnych Aljantów, mianowicie zapewniała sobie nie tylko linie Renu, ale i przedmościa na wschód od tej rzeki oraz strefę sankcyj, przyczem strefa ta dwukrotnie była zajmowana (w 1921 r. Frankfurt n/M[37] i w 1923 r. Zagłębie Ruhry), wobec niedotrzymania warunków pokojowych przez Niemcy. Nie ma powodu, żeby pomijać czynnik strategiczny w ustaleniu granicy zachodniej polskiej okupacji.

Granica ta nie może być linją rzeki Odry.

Rozwiązanie takie, sprzeczne zresztą z wymienionymi wyżej względami gospodarczymi domagającymi się okupacji całego Dorzecza Odry, byłoby wyłącznie obronnej natury i to o bardzo słabych wartościach strategicznych. Zaznaczyć należy, że wojna obecna wykazała szczególniej słabą wartość obronną linij rzecznych [...] Dowództwo Operacyjne musi rozporządzać dalekim przedpolem, umożliwiającym organizacje tych odcinków i odpowiedni manewr.

Ażeby rozwinąć zagadnienie w całości, należy pójść i zerwać z pojęciami obrony, a przejść na platformę działań zaczepnych, względnie represyjnych, a wówczas teren objęty tymi koniecznościami zapewni również korzystne rozwiązanie obronne w razie ich potrzeby.

Przedpole to, względnie obszar strategiczny, powinno być tak ujęte, by:

a) umożliwiało jak najszybsze działania represyjne w stosunku do Berlina;

b) dawało podstawy do bezpieczeństwa polskiego na Bałtyku, w szczególności zabezpieczało port Szczecin i bazę marynarki wojennej na wyspie Rugji;

c) zabezpieczało najbardziej na zachód wysunięty bieg Dolnej Odry (od Kistrzynia po Szczecin);

d) na południowym odcinku umożliwiało działania zabezpieczające Wielkopolskę, Śląsk Opolski i Górny, a to przez dalekie wysunięcie granicy okupacji na zachód.

Rozpatrzmy te wymagania.

ad a) Działanie na Berlin będzie ułatwione wybitnie, o ile granica okupacyjna przebiegać będzie w sposób okrążający to miasto. Idealnem rozwiązaniem byłoby zajęcie na północy kompleksu jezior Morzyckich (pojezierze meklenburskie) wraz z przesmykami, zapewniając sobie wyjście w kierunku południowym na Berlin, stawiałoby to jednak na porządku dziennym żądanie okupowania przez Polskę głębi kraju Meklenburgji, co dla różnych względów jest niepożądane. Wystarczającem natomiast rozwiązaniem będzie okupacja Meklenburgji przez inne wojska aljanckie przy całkowitem rozbrojeniu i zneutralizowaniu togo kraju, a w razie wyjścia Aljantów z prawem natychmiastowego zajęcia go przez wojska polskie w charakterze represji i w miarę potrzeby.

W tym celu okupacja polska obejmować będzie całe Pomorze Zachodnie, wysuwając się w ten sposób wystarczająco daleko na zachód, by szybko móc okupować potrzebne do działań rejony Meklenburgji.

ad b) Problemat bezpieczeństwa polskiego na Bałtyku wiąże się z problematem międzynarodowym pozbawienia Niemiec ich morza wewnętrznego, jakim był dotychczas Bałtyk, potrzebny do ekspansji morskiej światowej. Nie jest naszą rzeczą dyktować tu międzynarodowe rozwiązanie, ale zaznaczyć musimy, że leży ono przedewszystkiem w interesie brytyjskim, w przeciwnym bowiem razie znowu powstanie na Bałtyku silna flota niemiecka z wyjściami na Morze Północne. A więc rzeczą polityki międzynarodowej (brytyjskiej) powinno być wcielenie do systemu bezpieczeństwa Danji z cieśninami oraz z kanałem Kilońskim, a więc ze spornymi terytorjami księstw Szlezwigu i Holsztynu, obejmując w ten sposób zachodni Bałtyk.

Na środkowym Bałtyku zabezpieczenie polskich wybrzeży i odpowiednia kontrola niemieckich możliwości zbrojeń morskich powinna, rzecz prosta, należeć do Polski. Stąd okupacja długotrwała przez Polskę wyspy Rugji, jako bazy morskiej i lotniczej, jest niezbędna. Zabezpieczenie tej bazy od lądu odbędzie się przez okupację całego Pomorza Zachodniego (jak powyżej w punkcie ad a)).

Ponadto zabezpieczenie portu w Szczecinie osiągnie się: od morza przez okupację wysp pomorskich Rugja, Uznam i Wolin, z których dwie ostatnie zamykają wejście bezpośrednio do Zalewu Szczecińskiego; od lądu przez okupacje powiatów brandenburskich – Przemysław (Prenzlau) i Węgroujście (Angermunde), odsuwających granice okupacji na odległość 50 km od Szczecina.

Tu należy zaznaczyć, że dla skompletowania systemu bezpieczeństwa niezbędne jest jeszcze wykorzystanie duńskiej Wyspy Bornholm jako bazy morskiej i lotniczej. Gdyby W. Brytania rezygnowała z baz na Bornholmie z jakiegokolwiek powodu (choćby odległości), prawo do posiadania takich baz powinno być przyznane Polsce.

ad c) Zabezpieczenie zachodniego występu Odry na przestrzeni Kistrzyń – Szczecin odbędzie się przez okupację wyżej wymienionych dwóch powiatów brandenburskich oraz przez okupację trzeciego powiatu – Eberswalde.

Należy zauważyć, że okupacja tych trzech powiatów brandenburskich, stwarzając dostateczne przedpole dla rz. Odry, podprowadza nas na odległość tylko 15 km od Berlina, co może mieć ważne znaczenie w wypadku konieczności działań represyjnych. Domagać się przytem należy, by cała magistrala kolejowa Węgroujście – Przemysław i dalej na północ była okupowana, a więc również i na krótkim odcinku, gdzie przechodzi przez skrawek powiatu Tęplin (nieokupowanego).

ad d) Na południe od rejonu Słubice okupacja ziem Łużyckich stwarza ogromne możliwości operacyjne: przez wysunięcie się aż do rejonu Luckau-Lubben umożliwia działania w kierunku Berlina lub na południe od niego; przez odsunięcie się dalekie od rzeki Odry stwarza przedpole co najmniej 150 km szerokie, które umożliwia różnorodne koncepcje zarówno zaczepne, jak i obronne.

Nie jest naszem zadaniem rozpracowanie tych koncepcyj. Będą one stanowiły plan działania Dtwa Wojsk Okupacyjnych na miejscu, które będzie rozporządzało znacznie większą ilością danych, a między innemi bezpośrednim wglądem w teren, ilością i jakością własnych sił, możliwościami technicznemi oraz oceną wytworzonego położenia ogólnego, zaznaczyć jednak musimy, że tak szerokie przedpole umożliwia realizację planów obronnych, wykorzystujących bagnisty i jeziorny teren górnej Sprewy, przecięcia terenowe rzek Nissy Łużyckiej lub Bobrawy (jak na przykład w pracy płka dypl. Bagińskiego p.t. „Obrona Dorzecza Odry” będącej w posiadaniu I.Z.W.), umożliwia wykorzystanie samej Odry, umożliwia stwarzanie przedmość związanych z przyjętym przez Dtwo planem operacyjnym, a więc i budowę przedmościa na Odrze w rejonie Zielona Góra dla działań w kierunku południowym (która to koncepcja była przedmiotem żądań jednego z referatów Sztabu Naczelnego Wodza), wreszcie umożliwia wiele innych sposobów działania Dowództwa Wojsk Okupacyjnych. [...]

A więc musimy się domagać okupacji przez Polskę następujących krajów:

Pomorze z wyspami: Rugja, Uznam i Wolin,

3 powiatów Brandenburskich: Przemysław, Węgroujście, Eberswalde (z całą linją kolejową Węgroujście – Przemysław),

Regencji Słubickiej (Frankfurckiej),

Śląska Dolnego,

4 powiatów Saskich: Kamienica, Budziszyn, Lubij i Zytawa, Śląska Opolskiego,

z tem: a) że Śląsk Opolski, jako stanowiący gospodarczą całość ze Śląskiem Górnym polskim, powinien być już przez układ rozejmowy przyznany Polsce na stałe:

b) że Polsce przysługuje prawo okupacji Meklenburgji w rozmiarach niezbędnych dla przeprowadzenia ewentualnych działań represyjnych,

c) że Polsce przysługuje prawo posiadania baz morskich i lotniczych na Bornholmie, o ile by W. Brytania z takiego prawa zrezygnowała. [...]

Reakcje
na Manifest PKWN

Nr 4

„Rzeczpospolita Polska” o powstaniu PKWN i jego odezwie, 4 sierpnia 1944 r.

Przedstawiamy pierwsze oceny polityczne Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, które niezmienione z czasem zaowocują podobnymi opiniami o rządzie polskim, uważanymi dziś za krzywdzące. Tymczasem zarówno rząd polski, jak i PKWN powstały z woli i za zgodą obcych władz i były od nich zależne[38].

Gdyby program z tej odezwy został zrealizowany, niepotrzebny byłby PKWN, komuniści i Stalin z Armią Czerwoną. Wystarczyło to robić od 1939 roku[39], a nie czekać, aż Armia Czerwona dojdzie nad Wisłę. Dokument nosi datę 26 lipca 1944 roku, a opublikowano go 4 sierpnia. Jest on antydatowany, ponieważ w niektórych częściach jest „ulepszoną” wersją Manifestu PKWN, a do wypracowania czegoś takiego w warunkach konspiracji potrzebowano nieco czasu. Stuprocentowym dowodem fałszerstwa jest natomiast zestawienie daty tego dokumentu, ponoć powstałego 26 lipca 1944 roku i rzekomo podpisanego między innymi przez „Delegata na Kraj Wicepremiera[40] Rządu Rzeczypospolitej Polskiej”, gdy tymczasem depesza Mikołajczyka o powołaniu Krajowej Rady Ministrów, „wicepremiera” i „ministrów” dotarła do Warszawy... 28 lipca 1944 roku[41].

Do Narodu Polskiego[42]

Barbarzyński najeźdźca germański pada już pod ciosami zadanymi mu przez Zjednoczone Narody. Bliski jest dzień ostatecznego nad nim zwycięstwa. Naród Polski może nareszcie przystąpić do likwidacji tysiącletniego naporu germańskiego na Polskę, może podjąć odbudowę swego życia państwowego na nowych, lepszych zasadach, gwarantujących trwały pokój oraz wolność i pełny rozwój.

Najeźdźca ziem naszych ustępuje pod naporem wojsk Rosji sowieckiej, która dotychczas nie chce uznać praw Polski do całości i suwerenności. Rosja żąda od nas odstąpienia połowy naszego terytorium – wschodnich województw, zrośniętych[43] z Polską od wielu wieków. Wbrew prawu międzynarodowemu[44] dziś już uważa nasze Ziemie Wschodnie za część Związku Sowieckiego. Uporczywie odmawia podjęcia stosunków dyplomatycznych z legalnym Rządem Polskim i utworzył posłuszne sobie, rzekomo polskie organy państwowe (Komunistyczną „Krajową Radę Narodową” i „Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego”) celem uzależnienia Polski od Związku Sowieckiego.

Naród Polski nigdy nie zgodzi się na zależność od Sowietów. Potrafił walczyć cały wiek z zaborcami, nie ugiął się w ciągu ostatnich pięciu lat pod jarzmem Niemców, nie da też wprząc się w jarzmo sowieckie.

W tych ciężkich chwilach, które stoją jeszcze przed nami, pamiętać musimy o następujących prawdach:

1. Naród Polski, który pierwszy postawił przez swą walkę zaporę podbojowi świata przez Niemców, domaga się uznania przez Zjednoczone Narody swoich zasług i praw do Całości, Niepodległości i Zjednoczenia.

2. Polska posiada swoje legalne władze państwowe: Prezydenta Rzeczypospolitej, reprezentującego suwerenność i nieprzerwane istnienie Państwa Polskiego[45] i Rząd, oparty o najszersze warstwy społeczne. Premierem tego Rządu jest syn ludu wiejskiego, a Wicepremierem przedstawiciel robotników[46].

3. Polska ma w Kraju Krajową Radę Ministrów[47]: Delegata na Kraj, Wicepremiera Rządu i trzech Ministrów oraz odbudowaną przez niego w podziemiach administrację państwową we wszystkich dziedzinach. W miarę oswabadzania poszczególnych terenów Rzeczypospolitej Polskiej administracja ta ujawnia się i obejmuje władzę w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. W momencie uwolnienia stolicy Polski – Warszawy – ujawnia się Krajowa Rada Ministrów wraz z organami administracji państwowej.

4. Posiadamy armię własną, zaszczytnie walczącą na obczyźnie o wspólną sprawę Sprzymierzonych Narodów, w Kraju, zaś Armię Krajową walczącą przeciwko Niemcom, pod dowództwem Naczelnego Wodza i mianowanego przez Niego Komendanta Głównego.

5. Na ziemi polskiej tylko władze polskie są gospodarzem i tylko one w oparciu o Naród mają prawo dokonywania zmian politycznych, społecznych i gospodarczych.

6. Naród Polski chce się rządzić według własnych zasad i praw. Sformułowane one zostały w deklaracji z dnia 15 marca 1944 r. przez Radę Jedności Narodowej – jedyną w Kraju prawdziwą reprezentację Narodu Polskiego. Zasady tej deklaracji, uznanej za wytyczne programu państwowego stanowią gwarancję, że ustrój przyszłej Rzeczypospolitej oparty będzie o wolność polityczną i sprawiedliwość społeczną.

Podstawami ustroju Polski, jako Rzeczypospolitej demokratycznej, będą:

przyszła konstytucja, zapewniająca sprawne rządy, zgodne z wolą ludu,

demokratyczne ordynacje wyborcze do ciał prawodawczych i samorządowych, dające wierne odzwierciedlenie opinii społeczeństwa,

przebudowa ustroju rolnego przez parcelację przeznaczonych na ten cel posiadłości poniemieckich i obszarów ziemskich ponad 50 ha oraz skierowanie nadmiaru ludności rolnej do pracy w przemyśle i rzemiośle,

uspołecznienie kluczowych gałęzi przemysłu,

współudział pracowników i robotników w kierownictwie i kontroli produkcji przemysłowej,

zagwarantowanie wszystkim obywatelom pracy i dostatecznych warunków bytu,

sprawiedliwy podział dochodu społecznego,

upowszechnienie oświaty i kultury.

Polacy! Postulały te wprowadzić musimy w życie sami, bo nikt nie może być szczęśliwym z cudzej łaski. Jesteśmy gospodarzami u siebie, sami chcemy się rządzić.

Naród Polski nie uzna samozwańczych rządów czy komitetów, próbujących w oparciu o obce bagnety narzucić Polsce swą wolę i władzę. Od zwartości i karności narodowej zależy, aby te wrogie usiłowania rozbiły się o jednolitą postawę całego Narodu.

Wszyscy obywatele: chłopi, robotnicy, pracownicy umysłowi, wszystkie warstwy społeczne, bez wyjątku, winny się skupić przy Radzie Jedności Narodowej, przy Delegacie na Kraj – Wicepremierze Rządu i Komendancie A.K. – jedynie prawdziwych władzach Rzeczypospolitej.

Przewodniczący Rady Jedności Narodowej i Delegat na Kraj Wicepremier Rządu Rzeczypospolitej Polskiej

Komendant Armii Krajowej

Warszawa, dn. 26 lipca 1944 r.

Nr 5

Depesza premiera Mikołajczyka do Delegata Rządu przed wyjazdem do Moskwy, 26 lipca 1944 r.

Powstanie PKWN zapoczątkowało prawie roczny okres działań ZSRR, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, który w czerwcu 1945 roku doprowadził do stworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Kwestia rządu polskiego dzieliła i tworzyła problemy rzutujące na sprawy współpracy między mocarstwami walczącymi z Niemcami i dlatego całej „Trójce” zależało na rozwiązaniu tego problemu.

Szczególne powody do rozwiązania tzw. sprawy polskiej miał rząd angielski, który prawdopodobnie nakłonił lub podpuścił (z obawy, że Niemcy mogą rozpocząć wojnę na zachodzie Europy, do której ta była zupełnie nieprzygotowana) władze II RP udzielonymi gwarancjami. Ich skutkiem było słynne wystąpienie Józefa Becka w Sejmie, co w efekcie doprowadziło do września 1939 roku. Ale to nie wyrzuty sumienia kierowały Brytyjczykami w tym czasie, lecz próby ratowania wielkości Anglii. II wojna zmieniła układ sił w świecie. Nastąpił upadek Francji, Niemiec i właściwie trzęsącej globem Anglii. Churchill i jego ludzie zdawali sobie z tego sprawę i próbowali ratować, co się da, w tym starając się utrzymać nad Wisłą władze zależne od siebie. Stąd brała się ich wściekłość na rząd polski chcący utrzymać swe ziemie za Bugiem, które Stalin przyłączył do ZSRR w 1939 roku.

24 lipca rząd angielski upoważnił Churchilla, by wymusił na Mikołajczyku próbę porozumienia się ze Stalinem, a gdy ten początkowo próbował się bronić przed tym, tak jego, rząd polski i wszystkich Polaków ocenił w prywatnych zapiskach (25 lipca) podsekretarz stanu brytyjskiego MSZ Alexander Cadogan: „Ci Polacy są tępymi głupcami, a Mikołajczyk jest słaby [...] 19:15 spotkanie z P.M. [Churchillem], A. [Edenem] i Polakami. P.M. każe nam czekać do 19:50. Następnie skakanie z tematu na temat do 21:10. Te godziny są bardzo irytujące! Jednakże Mikołajczyk rzeczywiście zdobył się na odwagę i rusza do Moskwy jutro wieczorem, mimo że Związek Radziecki ogłosił już tego popołudnia o swojej intencji negocjowania z Polską Radą Narodową. [PKWN] Ale nawet to może być udaremnione przez tych głupich Polaków, którzy nie konsultując nas, wydali ostatniego wieczoru jedną z ich częstych i śmiesznych deklaracji, piętnującą tę Radę jako »uzurpatorów«. Mam sympatię i szacunek dla Mikołajczyka, ale na Boga, jakiż oni robią bałagan w swej sprawie”[48].

Aż żal polskich władz, które musiały nieźle się napocić, by uzasadnić przed krajem powody wizyty w Moskwie.

Londyn z 26.VII[49] Alarmowa

Delegat Rządu R.P.

Churchill zapytał się Stalina, czy mnie przyjmie na rozmowę[50], zapytując równocześnie, czy ogłoszoną wiadomość o Komitecie Wyzwolenia Narodowego[51] traktuje jako uznanie ich jako Rządu. Przyszła odpowiedź, że jako Rządu ich nie uznaje. Ponieważ jednak wypadki szybko się rozwijają i już Rosjanie zajęli Lublin, wobec tego uznał Komitet jako czynnik, który będzie zajmował się tworzeniem administracji polskiej[52], zwłaszcza że rządowy ruch podziemny jest słaby. Przeciw przyjazdowi Mikołajczyka nic nie ma, ale lepiej byłoby, gdyby Mikołajczyk przyjechał w porozumieniu z Komitetem Wyzwolenia Narodowego. W rozmowie z Churchillem ustalono, że wyjeżdżam dzisiaj z Min. Romerem[53] i Prof. Grabskim[54]. Anglicy oświadczą publicznie, że uznają Rząd Polski i nie uznają Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Mikołajczyk żadnego zobowiązania do rozmów z Komitetem Wyzwolenia Narodowego nie wziął i wyjeżdża na rozmowę ze Stalinem. Premier Churchill wysłał depeszę, komunikując Stalinowi już, że „wyjeżdża Mikołajczyk z Romerem i Grabskim na bezpośrednie rozmowy ze Stalinem, jako Premier Rządu Polskiego, który uznajemy”. Churchill jest przekonany, że w bezpośredniej rozmowie wyczerpie się ponownie wszystkie kwestie, „dotyczące Rosji i Polski Wolnej i Niepodległej, która jak Pan szczerze (?) mówił, jest również pańskim celem”[55]. Z ostatnimi[56] (?) wysłannikami z Kraju, którzy szczęśliwie wylecieli, mamy się spotkać po drodze. STEM

- 148 – otrzym. 29.VII.

Nr 6

Protokół posiedzenia PKWN nt. sytuacji politycznej i sprawowania władzy, 2 sierpnia 1944 r.

Na posiedzeniu PKWN 2 sierpnia omawiano sprawy bieżące wynikające z sytuacji politycznej i sprawowania władzy. Ten dokument jest i powinien być ciekawy (pomijając treść) dlatego, że w zasadzie zachowała się tylko jego wersja robocza, a właściwie notatki protokolanta. To znaczy, że nie ma jego wersji ostatecznej jak w przypadku innych protokołów posiedzeń tego gremium[57]. Nie udało się ustalić powodów tej sytuacji, zwłaszcza że w przypadku protokołu z 2 sierpnia zachowały się fragmenty sporządzanego (?) protokołu (w innych przypadkach nie ma nawet takowych fragmentów). Być może zaginęły. Trzeba pamiętać, że PKWN dopiero się organizował i nie dysponował biurokracją, lokalami itp., ale nie można też wykluczyć, że zaistniał na przykład jakiś spór wokół ich treści po sporządzeniu maszynopisów. Odczytane notatki są często niezrozumiałe, dlatego w tym przypadku, jak i w innym protokole PKWN z 5 września odstępujemy od generalnej zasady dopisywania czegokolwiek do dokumentów, gdy „skrót” pojawia się pierwszy raz. Dopiski są umieszczone w nawiasach [ ], w niektórych miejscach dodatkowo ze znakiem ?, gdy zachodzi spore prawdopodobieństwo błędu w odczytaniu dokumentu.

Zachowane i prezentowane tu różne wersje początku protokołu posiedzenia PKWN to również okazja do poznania kulis funkcjonowania władzy. Wśród różnic są i drobiazgi, i ważne kwestie. Na przykład w rękopisie – tu wersja ołówkowa – gdy Stanisław Radkiewicz[58] mówi o powodach odstąpienia przez Delegaturę i AK od sprawowania władzy, wskazuje na siłę Wojska Polskiego, poparcie ludności, ale pojawia się też udział w tym procesie Armii Czerwonej. „Niknie” on w wersji atramentowej i wraca w maszynopisie. Oczywiście nie wiemy, czy sporządzający wersję atramentową pominął tę kwestię z pośpiechu, przez przypadek, czy usunął ją świadomie, by wskazać historykom, że PKWN cieszył się poparciem społecznym i nie potrzebował do utrzymania swej władzy siły Armii Czerwonej.

Istotną sprawą omawianą 2 sierpnia 1944 roku jest postępowanie wobec podziemia związanego z rządem w Londynie, stawiającego zbrojny opór wobec władz PKWN. Na posiedzeniu PKWN rozważana jest kwestia, czy je pozyskać politycznie, czy walczyć z nim zbrojnie. Na razie zdecydowano się na pozyskiwanie go poprzez propagandę lub realizację zapowiedzi zmian społecznych i gospodarczych. Zmiana nastąpi w drugiej połowie października 1944 roku, gdy podziemiu uda się doprowadzić do dezercji dużej części 31. pułku piechoty WP. To spowoduje mocniejsze naciski Stalina obawiającego się, że Polskę opanują siły polityczne wrogie ZSRR, co może zagrozić jego wojnie z Hitlerem.

Dokument zaczyna się od wersji ołówkowej, następnie prezentowane są dostępne w aktach wersje (początki dokumentu) atramentowa oraz „mps” i następuje powrót do wersji ołówkowej, która jest pełnym zapisem tego posiedzenia.

Protokół Nr.........[59]

z posiedzenia[60] Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego odbytego w dniu 2 sierpnia 1944 r. w Lublinie.

Obecni byli:

Ob.Ob. Morawski[61], Agroszewski[62], Radkiewicz, Drobner[63], Grubecki[64], Skrzeszewski[65], Minc[66], Rzymowski[67], Sommerstein[68], Borejsza[69], Wende[70].

Przewodniczył: ob. Morawski.

Porządek obrad:

1. Sprawozdanie o sytuacji politycznej.

2. Sprawa przedstawiciela dyplomatycznego przy rządzie ZSRR.

3. Sprawa delegata PKWN do Białegostoku.

4. Resort sprawiedliwości.

5. Sprawy bieżące[71].

„ołówek” Ob. Radkiewicz. Nie jestem przygotowany, ale można [ocenić?] ten stan rzeczy.

Przeciwnik – Delegatura R[ządu] L.[ondyńskiego] i AK na skutek zdecydowanej przewagi sił – naszej armii i postawy ludności [oraz] dzięki bezpośred[niej] dyrekt[ywie] ACz poszedł na ustępstwa. Tzn. 25 i 26 [lipca 1944 r.] P[ełnomocnik] R[ządu na Lublin] Cholewa[72] i Chmielewski[73] obwieścili objęcie władzy i wprowadz[ili] oddz[iały AK do Lublina], to obecnie na zewnątrz – w administracji legalnej, [ani w postaci] uzbrojonych oddziałów nie widzimy [ich siły]. Mamy oświadcz. słowne, że rozbrajają się, jak również, że wydają odpowiednie zarządzenia oddziałom. Jak [to] wygląda rzeczywiście? Zdano część broni. Najlepszy dowód, że to nie rozbrojenie – 1) [zdano] zaledwie 20 pistoletów z broni krótkiej; 2) nie zdano składów broni; 3) w terenie np. poza nielicznymi grupkami nie ma rozbrojenia (brak sygnałów o rozbrojeniu AK); 4) Chełm zdał jeden pistolet, czyli twierdzić, że Delegatura i AK skapitulowała, byłoby błędem. Podtrzymuję tezę, że Del. poszła w podziemie, broń chowają i że chowają dla użycia przeciw nam. Przede wszystkim zbyt mało mam danych o sytuacji w całym województwie. [Utworzyli] i istnieją ich magistraty[74] z różnym nasileniem, ale istnieją w powiecie Stożek. „ołówek”

„atrament” Ob. Radkiewicz składa sprawozdanie z sytuacji politycznej. Delegatura „rządu” londyńskiego i dowództwo AK w Lub[linie][75] formalnie na skutek zdecydowanej przewagi siły naszego wojska i postawy ludności zgodziła się na złożenie broni, ale faktycznie uczyniły to tylko częściowo (3000 karabinów, ok. 80 karabinów maszynowych, 20 pistoletów)[76]. Zdaniem referenta należy przejść do działalności bardziej zdecydowanej z ewent.[ualnym] stosowaniem represji. Należy planowo wyciągać na światło dzienne kierownictwo [AK], żeby społecz[eństwo] wiedziało, [iż] istnieje władza. Należy się jednak wystrzegać robienia „męczenników”, raczej zastosować metodę meldowania się na milicji. Dopiero po całkowitym opanow[aniu] sytuacji będzie można przystąpić do represji ostrzejszych – np. procesy publiczne[77]. Pozatem przeciwnicy posługują się szyldem międzypartyjnym[78]. Wniosek stąd, że należy tworzyć partje polityczne[79]. W tej dziedzinie porobiono już pierwsze kroki w Chełmie i Lublinie. Cholewie oświadczyłem, że nie będziemy tolerowali żadnej wrogiej agitacji i że odpowiedzialność za jakiekolwiek ekscesy ponoszą oni. W sprawie małej ilości zdanej broni tłumaczyli się, że zapewne rozkazy nie dotarły jeszcze do wszystkich oddziałów.

Z kolei Morawski odczytuje depesze[80] prof. Langego[81] i list Wandy Wasilewskiej[82]. ”atrament”

„mps” PROTOKÓŁ[83]

z posiedzenia PKWN z dnia 2 sierpnia 1944 r. w Lublinie.

Obecni:

ob.ob. Morawski, Agroszewski, Radkiewicz, Drobner, Grubecki, Skrzeszewski, Minc, Rzymowski, Sommerstein, Borejsza, Wende.

Porządek dzienny:

1. Sprawozdanie sytuacji politycznej.

2. Sprawa delegowania przedstawiciela dyplomatycznego przy rządzie ZSRR.

3. Sprawa delegowania delegata PKWN do Białegostoku.

4. Sprawa resortu sprawiedliwości.

5. Varja.

Sprawozdanie z sytuacji politycznej referuje ob. Radkiewicz. Sytuacja polityczna w woj. lubelskim na dzień 2 sierpnia br. przedstawia się, jak następuje: Przeciwnicy polityczni PKWN (delegatura rządu emigracyjnego i dowództwo A.K.) na skutek zdecydowanej przewagi siły naszej Armii oraz postawy ludności, jak również dzięki bezpośrednim zarządzeniom dowództwa Armii Czerwonej poszli pozornie na ustępstwa. I tak, gdy 25 i 26 czerwca[84] br. tzw. pełnomocnik lądyński Cholewa oraz szef sztabu[85] A.K. Chmielewski publicznie obwieścili objęcie władzy oraz wyprowadzili[86] oddziały [do miast], to obecnie nazewnątrz te ekspozytury nie występują. PKWN wziął słowne oświadczenie od wyżej wymienionych w sprawie rozbrajania się.

Stan faktyczny wygląda tak: AK zdało tylko część broni, w całości nie rozbroiła się. Świadczą o tem fakty następujące: AK zdało 3000 karabinów i kilkadziesiąt karabinów maszynowych. Pistoletów zdała zaledwie 20 sztuk. Nie zdała zupełnie A.K. składu broni. W terenie poza nielicznymi grupkami nie ma rozbrojenia. Chełm np. zdał jeden pistolet. Z tego wniosek, że twierdzić, jakoby delegatura londyńska oraz A.K. skapitulowały, byłoby błędem. Podtrzymuję tezę, że wymienieni wyżej przeszli na robotę nielegalną, że chowają broń dla użycia jej przeciwko nam. Niestety zbyt mało mamy jeszcze danych o sytuacji w całym województwie. „mps”

„ołówek” Wnioski praktyczne:

1) w tej chwili trzeba pójść na taktykę w akcji politycznej;

2) „ogień”[87] kierować przeciwko Londynowi[88]. Poznać wszystkie [argumenty?] Londynu. To da nam, że część uczciwych zachwieje się. To jest celowe i słuszne. Jest to również konieczne dla zdobycia młodz.[ieży]. Taktyka obronna wadliwa. Przejść do polit. ofensywy. Jeśli idzie o AK, proponuję, żeby sprawę rozbrojenia na ter. Lub. [uznać?] jako sprawę lokalną. Że to kier.[unek] pozytywny i rozsądny ze strony AK. Domagać się dalej pełnego rozbrojenia.

Jeśli idzie np. o Chełm, gdzie mamy całą milicję[89] i rozwiązano wszelkie inne milicje[90] – tam sytuacja dojrzała do tego, że można [zastosować?] represje[91]. Przejść do planowego wyłow.[ienia] kierow. podziemnych, żeby społeczeństwo wiedziało, że reaguje władza, że w stos. do przeciw.[nika] będą zastos. środki bezwzględne. A także po to, żeby broń znaleźć.

Obecnie twierdzą, że wyd. zarządz., a my musimy je [kontrolować?]. Przed wyjazdem dałem w tej dziedz. zarządz.[enia] [?]. Na areszty pójść jeszcze nie można. Nie robić męczenników. Społecz. nie zrozumie. W wypadkach aresztowania wziąć deklar.[ację][92] i meldowanie się. Nie chroni to przed robotą, ale gdy opanuje się [sytuację], przygotuje się grunt do ostrzejszych środków (publiczne procesy). [Obecnie nie ma potrzeby ich] przetrzymywać w więzieniu. Syt. skomplik.[owana], bo oni posługują się szyldem partii różnych. Stąd wniosek organizac.[yjny] – należy tworzyć uaktywnić[93] partie. Te partje[94] przejaw.[iają] zbyt małą aktywność, a oni operują argument. demokrat.[ycznymi][95]. Dlatego jedno z zagad. – [to] uruchomienie aparatu [?]. W Chełmie zrobiono komitet [PPR][96]. Po linii PPS[97] – konferencja członków. Wysunięto sprawę zjednocz. partii, połączenia [?][98]. Nie wszystko moim zdaniem było udane, np. [wniosek] połączenia RPPS z WRN. W zasadzie nieszkod., [ale] żeby nie zrobiono II oddz.[99] – żeby nie areszt. za dużo.

W Chełmie PPR ma Kom.[itet] Odezwę i sprawę uregulować przyśpieszyć.

Po Cholewy[decyzji?][100] i [naszym] ustnym oświadcz.[eniu], że w sprawie rozbr.[ojenia to] rozsądny krok, [ale] że to nie rozbrojenie, że nie będziemy tolerować, że nie dopuścimy do ekscesów, ale odpowiedz.[ialność] mają oni.

Tłumacz.[enie], że nie należy [przywiązywać wagi do tego, bo znamy ?] ich adresy i [mają obowiązek] meld.[owania] się na milicji. [?], że był u ppłk. Ochaba[101], ale nie mam treści przemówienia.

Odczyt. depeszy Langego.

Ob. Morawski. Jeszcze w M.[oskwie] wniosk.[owaliśmy] o ustan.[owienie] amb., o formalne [uznanie] PKWN, o nawiązanie stos. dyplom., o delegow. przedst.[awicieli][102]. Wtedy Mołot.[ow][103] oświadczył, że nie należy pisać, [a] zawiadomić o powstaniu, ale nie prosić o delegatów. Wobec tego należy teraz uzupełnić[104].

Ob. Drobner. Czy była uchwała[105]?

Ob. Mor[awski]. Kierownik resortu[106] zrobił pewien krok w tym zakresie. Obecnie należy pisać o nawiązanie kontaktu.

[?] Odczytanie listu Wasilewskiej.

Przedtem wiadom. od Mołot.[owa], żeby wysłać przedst. do M.[oskwy] i odwrotnie. Nie odpowiedzieliśmy, odkład.[ając] do Lublina. Druga depesza Moł. o zgłoszenie przedstaw., choćby nazwisko. Zrozumieliśmy konieczność polityczną. Nie widzieliśmy kandydata, więc postanow.[iono] ob. Rzymowskiego, mimo [jego]sprzeciwu[107]. Tu spotkałem człowieka, który [?] się – [?] dr[108].

Deleg.[atura][109] w Chełmie[110] złożyła deklar.[ację][111], że przybyła pod przymusem armiji. Del.[egat] mówił, że gen. Żukow[112] oświadcz.[ył im], że[by] robi[li] administrację[113]. Wycofali się ze współtworzenia, wreszcie się wycofali. Oświadczyłem, że uważamy za wskazane wyjaśnić prawdziwy stan rzeczy, w sprawie rozbrojenia i administracji. To, że były próby mobilizacji, tłumaczą trudnościami komunikacyjnymi. Wreszcie, że będą czekać na wynik rozmów Mikołajczyka[114].

Mieliśmy z 3 [sprawy?] do ew. poruszenia. Chodzi o rozładowanie wewnętrzne. Jestem zwolen.[nikiem], by w stos. do osób prow.[adzących] działal. przeciwrządową stos. represje ostre[115] (sądzić). Już teraz. Dla normalnej działalności krytycznej [będą mieli prawo], że [nam to nawet] na rękę. Natomiast wzmocnić akcję [represji].

Ob. Grubecki. Dla porz. sprawy pol.[ityki] wew. i zew. rozdzielić.

Ob. Drobner. Sprawy formalne. Informacja ogólna dla [wszystkich członków?].

Dotyczy rozmów z 3-ną[116]. Informowano [tylko] niektórych członków PKWN. Prośba w przyszłości te błędy [wyeliminować?].

Nastroje w Lublinie. Nie było organizacji[117] [wieców?]. Nazajutrz [kolejne] wiece. Entuzjastyczne nastroje. Różni ludzie (opis wiecu). Błąd [brak?] propagandy. Wiece – inteligencja. Sprawozdania z wieców. Wiec Zw. Zawodowych – przeszedł dobrze. Nie mówiono o podniesieniu płac. Zgłoszono się do roboty. Były zebrania rob. garbarnii. Mam wrażenie, że Lubl. jest opanowany. [AK i DR?] na razie [przejmować ?] się nie należy. Jestem za woln. druku, ale z cenzurą[118]. Ogłoszenie nazwisk [członków?] SA[119] i aresztowanie. Nie aresztować „męczenników” z AK.

Ob. Sommerst. Czy i jak pracuje administracja?

Ob. Drobner. Pracuje magistrat, Rada Wojewódzka, ubezpieczenia, elektrownia.

Ob. Minc. Spraw.[ozdanie] z 2-ch dziedz.[in]: a) gospod.; b) bezpiecz.

Stan urządzeń – pomyślny, przemysł nienaruszony. Jednak stan ciężki. Przeszły trzy armje sowieckie. Obstawiły składy. Unieruchomiono składy – m.in. 6,5 tys. ton zboża [a potrzeba] (1,5 tys. ton mies. na Lublin). Projekt (?) podziału składów [zgłoszono ACz]. Brak odpowiedzi. Dopiero dzisiaj wydano 300 ton zboża (tymczasowo) = tydzień chleba. Pozatem wszyst. folw.[arki] zwolnione z ochrony sow., przechodzą na własność polską[120].

Jutro będzie chleb, dziś 1 kg cukru wydaje się ludności.

Były wyp.[adki] rekwizycji przez Ar. Polską i Czerwoną, a przede wszystkim przez A.P. Rekwizycja w „Społem” przez AP. [?]. Od jutra mamy wyżyw. na 1 tydzień. Zakomunik. [Uzgodniono?] im normę zapotrzeb. na 30 000 tys. zboża miesięcz. dla ACz. W związ. z tem nieodzow.[ny] dekr. o zaopatrzeniu przez daniny. Kontyngent będzie jednak mniejszy (50–60) procent dotychczasowych[121]. W tej chwili [armie] wyjeżdżają do dworów i biorą zboże za pokwitowaniem.

System kontyng.[entowy] Zachować aparat dotychczas. ogłosić kontyng. Rozdzielić na powiaty i wyznaczyć.

Przemysł. Zdrowe tend.[encje] rob.[otników] i przedsięb.[iorców] uruchomienia przemysłu. Później – brak surowców. Węgla jest na 2 m.[iesiące] dla fabryk. Gorzej z elektrownią – jest miał. Sprawa sprowadz.[enia] 100 tys. tonn węgla w najbliższym czasie (4–6 tygod.)[122]. Na kolei – obecnie pracuje 1000 osób. Zapotrzeb. jest na 3000. Są wszystkie rady Zw. Zawod.

Niepokój o pieniądze. [?] pieniądz ruszy[123]. Jutro chleb. Sklepy będą otwarte.

Bezpieczeństwo. Ludność była 80–85 [?]. [?] 1000 dziennie[124].

Przy [?] – wszystkie komisarjaty obsadzone przez PKB[125]. Generał AK[126] [zgodził się ?] na [wydanie?] 3000 karab. [i] 85 RKM. Nie wydali magazynów. [?]. [Nasze komisariaty] Słabe. Zamienione na milicję obyw.[atelską] z brygad[127] [Armii Ludowej] 650 osób i rośnie. Praca w b. ciężk.[ich] warunkach. Brak umund. i wyżywienia. Żyli z zapasów. Wczoraj otrzymali mąkę. Wyznaczono 1500 porcji na 15 dni. Można by uzupełnić, ale nie warto. Max. 1000. Stos. do milicji – dobry ze strony ludności. Broń jest.

Ob. Som.[mmerstein]: Dr. Drob.[ner] ma rację odnośnie dokład.[nego] inform.[owania] wszystkich członków PKWN. Koniecznie należy ściągn.[ąć] broń i zaprowadzić cenzurę. Ale to nie represje, ale normalne zarządzenia w czasie wojny.

Zadow.[olony] ze sprawozdań. Znaczy, że jest robota, prócz wieców. Odnośnie kom.[itetów] fabrycz. były ustalenia odnośnie przejęcia majątków i fabryk bez właściciela przez poszczeg. resorty.

Ob. Minc. W samym Lubl. 1000 budynków bez właścic.[128] – trzeba stosownie gradować w zależ. od wielkości danego objektu.

Ob. Som. Należy zorganizować życie gospodarcze i polityczne. Rady powinny istnieć wszędzie, a nie [dopiero się] organizować. Nie wolno zwlekać. Kwestja delegata – analogicz. do strony sowieckiej[129]. Przyjęcie na lotnisku nie było zorganizowane odpowiednio. Nie witali przedstaw. ludności miejscowej[130].

Minc. Nie było możności technicznej. Brak wojska.

Drob. Nam brak organizatora tego działu[131].

Agroszewski. W sprawie przyjazdu – nie liczyliśmy się z reprezentacją. Brak ludzi. Po przyjeździe zaczęto przyglądać się organ. terenu. Przyglądamy się.

[Żołna][132]. Znał teren. Wielu zginęło ostatnio. Są może [radni] Rady Woj. [zbyt młodzi]. Tak samo młody mjr Sidor[133], można [było szukać] doświadcz.[onych]. [Nastąpiło] Pominięcie pewnych osób. To opóźniło organizow. rad.

[Istnieją rady?] w pow.: Włodawa + rady gminne, Lubartów + gminne, Chełm +powiatowa, Radzyń +powiat, Lublin – miasto, Lublin – wieś[134]. 6 powiatów [ma powołane] R.[ady] Pow., nie wszędzie R.[ady] Gm. Zorg.[anizowano] grupy do pow.[ołania] rad z wyjątk.[iem] Siedleckiego i Białej Pod.[laskiej]. Brak prac. Res.[ortu] Rolnictwa. Jest szereg majątków opuszcz. i nie ma komu objąć [ich] opieką. Grupy wysłane mają za zadanie organizować te sprawy. Nie wszędzie znajdą się ludzie do R. Pow. i Gminnych.

Zgłosili się przedstaw. Dyr. Lasów Państw. w sprawie zabezpieczenia. Trzeba zadecydować załatwienie tych spraw. Zgłosili się [inspektorzy?], prof. uczelni. Należy się zastanowić nad zamiarami tych panów[135].

Ob. Grubecki. Zagrożona jest sprawa delegacji na zagranicę[136]. W swoim czasie był prop.[onowany] Grosz[137]. Teraz należałoby wykorzystać Grosza, który by towarzyszył delegatowi PKWN[138].

Wewnę.[trzne]. Problem bezpiecz. ma różne aspekty. Co do tych szereg. zwolen. Londynu [wszelkie?] ostrożności są słuszne. Co zaś do organizat.[orów], można wziąć ostrzejszy kurs niż meldowanie się w milicji. Areszt domowy albo poprostu aresztować. Nie można być połowicznym.

W sprawie broni – niezdający broni – muszą być aresztowani. Sprawa przygot. [ekipy?] do W-wy[139]. Organizować, podbierać personel z ludności miejscowej i wyjechać z nim do Warszawy. Ostrożnie przy przyjmowaniu ludzi. Aparat do sprawdzenia[140]. Kolej. Zorganizow.[ać] w Ch.[ełmie] [kolejarzy?] do przeszycia torów[141].

Majątek kolejowy. 2 probl. A) oddz. ACz biorą, nie notują[142]. Trudno cokolwiek planować. Gen. Żukow oświadczył, że wyda się zarządzenie regulujące, aby wszelkie rekwizycje szły przez resorty.

W spr. rozkrad.[ania] majątku – jest dekret[143]. Sprawa zapasów na kolejach. 30 [składów] pociągów [znajduje się na wyzwolonym terenie kraju?]. Załatwienie [ich]przynależności do Polski. Zdjęcie ochrony sow. Należy natychm. zawrzeć umowę, co do kogo należy[144].

Spr. majątków opuszczonych.

W rol. słuszna zasada kont.[yngentów]. W leśnictwie wyznaczenie zarządu. Koleje (służba państwowa) powinny przejść pod zarząd państwowy. Sprawa opału. Odcięty teren od zagłębia. Wyjście z zadania – wykorzystanie torfowisk. Przygot. opału dla ludności na zimę.

Minc. Nie należy się spieszyć z aresztow. Można w tej chwili wziąć tylko kilkunastu [dowódców?] – reszta pójdzie na meldowanie. Brać przez rozkład wewnętrzny. Tłumaczenie. Szeroką akcję propagandową (msze święte, ulotki, wiece itd.). W związku z tem powstaje sprawa propagandy. Prop.[agandę] do przyjazdu Jędrych.[owskiego][145], żeby objął Borejsza[146]. [Wykorzystać dla naszych celów?] Msza polowa, Majdanek[147], [planowaną?] pod Chełmem konf. oficerów AK[148].

Sprawy intendentury i gospodarki.

Ob. Sommer. Syt. międzynarod. dla nas dobra. Wewnętrzna, nadspodziew. dobra. Należy rozwinąć działalność propagandową. Odizolować górę AK. Mały bałagan – normalny. W Chełmie chrzest organizow. państwa. Musi odby[wa?]ć [się to w] b. ogr.[aniczonej formie?].

Posiedzenie[149]

Organ.[izacja] budynku, bezpieczeństwo osob.[iste] Transport. Mieszkania. Spr. łączności. Radjo. Uchwalenie regulaminu PKWN. Organizacja pracy Prezydjum PKWN. Domagać się przysłania delegata sowieckiego. Rozdzielić funkcje roboty partyjnej i państwowej.

Ob. Rzym.[owski] Zdjęcie ciężaru drobn.[ych] trosk z członków PKWN. Należy przeprowadzić dekret zabr.[aniający] druk.[owania] bez przesłania do cenzury. Odpow. drukarza. Skierować do Majdanku pisarzy i art.[ystów][150].

Ob. Borejsza. Sprawa propagan.[dy] Drukarnia. Prośba o transport (2 auta).

Ob. Drobner. Sprowadzić Witosa[151]. Trzeba podwaliny rolnictwa. Sprowadzić Jędrychowskiego.

Ob. Som. Z Majd.[anku zrobić] wielką sprawę. Sprawa odpowiedz. za politycz. kierunek pisma[152].

Ob. Morawski. 1) Dekr. KRN w spraw. Rad Gromadzkich[153].

2) Delegat do USA – Sommerstejn[154].

3) Zebrać dokum. o zajęciach materjałów przez ACz.

4) Trofea – tylko mat. wojenne dla ACz, inne dla ludn. Polski, bo [to] majątek narodu polskiego. Obliczyć wkład nasz dla Armji Cz.

5) Sprawa ambasadora do M-wy (Rzymowski).

Ob. Radk. Ochrona osob.[ista] jest zapewniona. Trudno o bezpiecz., jeśli w gmachu będą różne instyt.[ytucje] prócz rządowych. Dobór kadr. Utworzenie w każdym resorcie wydz. personalnych. Cenzura – powstanie urzędu. Prop.[aganda] – wyciągnięcie na jaw wszystkich błędów Londynu.

Ob. Rzym. Z konieczn.[ości politycznej] przyjmuje funkcję ambasadora w Moskwie. Konieczność mianow. radcy ambasady.

Ob. Morawski. Proponuje radcę – Wierbłowskiego.

Ob. Rzym. W zw. z ew. przyjazdem Langego i zmianami proszę o postawienie sprawy zdjęcia mnie ze stanow. ambasadora[155].

Ob. Morawski. Spr. Białegostoku. Miano posłać członka PKWN. Tam jest major Borkowicz[156]. Trzeba go zmienić. Prop.[onuje] posłanie ob. Żołny Szymona. Skierować tam teatr. Uchwalono posłać Żołnę do B-stoku.

Ob. Wende. Resort sprawiedliwości – Chajn[157] na zastęp.[cę].

Ob. Drobner. adw.[okata?] Schuldenfreia[158] na zastęp. Czechowskiego[159]. Chajn jako pracownik. Postanow.[iono].

Ob. Morawski. Proponuje zatrudnić ob. Minca na szefa Komitetu Ekonomiczn. przy Prezyd. Rady Kom.[itetu] W. N. Przyjęte. Ob. Wende na sekret.[arza] Prezydjum – Przyjęte.

Propozycja, żeby gospodarką się zajął kto inny niż Kurowski[160].

Zająć lokal tylko dla PKWN.

Nr 7

Zapis rozmów w Moskwie między rządem polskim a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, sierpień 1944 r.

Stalin przyjął Mikołajczyka dwukrotnie, 3 i 9 sierpnia. Premier rządu polskiego próbował przekonać go do pozostawienia Polsce terenów zabużańskich i do znaczenia oraz przydatności w wojnie AK, ale nic nie zyskał. Stalin słuchał, lecz argumenty Mikołajczyka zbijał i prostował, a w sprawach decyzji o przyszłości Rzeczypospolitej odsyłał go do rozmów z PKWN. W dodatku nie przejął się najważniejszym argumentem, którym miało być powstanie w Warszawie i o którym prawdopodobnie wiedział wcześniej oraz więcej niż polski premier, a przede wszystkim rozumiał, że Niemcom może ono sprawia kłopot, ale nie szkodzi.

W trakcie pobytu Mikołajczyka doszło także do dwukrotnego spotkania (6 i 7 sierpnia) z kierownictwem PKWN/KRN. Obie strony przedstawiły dość wyczerpująco argumenty, ale pozostały przy swoich stanowiskach.

Dokument ma charakter stenogramu, ale zawiera szereg luk. Jest niejako pierwszym czy też wstępnym zapisem tego spotkania. Nie wiemy, jak powstawał, ale pewnie sporządzili go „gospodarze” (i udostępnili Polakom z PKWN/KRN), gdyż dysponowali odpowiednimi ludźmi i narzędziami. Obok tekstu po polsku zachowało się w tej teczce kilka stron tegoż zapisu w języku rosyjskim. Ktoś znający przebieg spotkań czytał tekst zapisu i dopisał oraz poprawił odręcznie niektóre nazwiska wypowiadających się, a także nieliczne słowa w treści dokumentu.

Dokument jest ważny dodatkowo dlatego, że pewnie przedstawia bez manipulacji redakcyjnych stanowiska polskich polityków chcących rządzić krajem po wojnie. Okazuje się, że dla rządu polskiego nie jest ważne, jaka będzie przyszła Polska – społecznie, gospodarczo czy militarnie, lecz czy zachowa błota Polesia.

Przedstawiamy zapis tych rozmów ze względu na ich obszerność tylko z 6 sierpnia. A to, co ustalono potem, prezentujemy w depeszach Mikołajczyka dla Delegata Rządu z sierpnia i września 1944 roku. Zob. niżej.

Ciekawostką tego dokumentu jest to, że nie istnieje w nim Litwa. Wilno dla przedstawicieli rządu polskiego to sprawa z Białorusią, a nie z Litwą.

Zapis rozmów w Moskwie między rządem polskim a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego [...] sierpnia 1944 r.[161]

Morawski[162]: Otrzymaliśmy zawiadomienie od Ministra Spraw Zagranicznych Związku Radzieckiego o propozycji Panów spotkania się z nami. Przyjęliśmy to z dużym zadowoleniem[163]. Uważamy, że jest to krok na drodze do porozumienia się.

Mikołajczyk: Jeżeli chodzi o nas, to sam fakt naszego przyjazdu świadczy o tem, że gotowi jesteśmy zrobić wszystko, co jest możliwe, ażeby dla naszego kraju móc zdobyć najkorzystniejsze warunki. Jeżeli chodzi o przedstawienie sprawy, to myślę, że możemy mówić szczerze i bez obsłonek. W rozmowie z Marszałkiem Stalinem między innymi zapytałem, jak się Pan Marszałek zapatruje na zagadnienia graniczne[164]. Chodziło mi również o interpretacje ostatniego orędzia Pana Mołotowa. Chodziło mi w danym wypadku o otrzymanie wyraźnej odpowiedzi, czy jeżeli o wschodnie granice Polski są jeszcze jakieś możliwości. W szczególności chodziło mi o te dwa centra polskie Lwów i Wilno[165]. Czy mogłyby one zostać przy Polsce. Marszałek Stalin odpowiedział negatywnie. Kiedy jednak pod koniec rozmowy zapytałem się, czy to ostatnie słowo, bo nasze pełnomocnictwa nie szły tak daleko, ażeby na własną rękę zadecydować, Marszałek Stalin odpowiedział, możemy jeszcze do tego wrócić, jeżeli dobrze pamiętam[166]. Jeżeli chodzi o ogłoszony przez Panów program społeczno-gospodarczy, to nie podlega dyskusji. O ile można mówić o różnicach, chciałbym, szykując porozumienie, odpowiedzieć na ten punkt: czy jest nadzieja, że mogą w tej dziedzinie zaistnieć korzystniejsze dla nas warunki. Ażeby nie wracać się do tego, chcę Panom przedstawić, jak my na historje patrzymy. Uważamy, że Polska z tej wojny nie powinna wyjść pomniejszona. W tej chwili nie cytuję cyfr, tym niemniej nawet najdalej posunięte granice na Zachodzie przy pozostawieniu linji Curzona na Wschodzie nie oddają Polski sumarycznie, że tak powiem[167]. Chodzi jeszcze o drugi moment o kwestje usunięcia niemców[168]. Współżycie Polaków i Niemców na jednym terenie po tym, co zaszło, jest niemożliwe. Z zadowoleniem usłyszałem, że jeżeli chodzi o wschodnie tereny Polski, że Marszałek Stalin powiedział, że przecież nie ma na świecie takiego kraju, w którym nie byłoby mniejszości narodowych. Tych pięć miljonów[169] Polaków poza linią Curzona powróci do Polski. Tak więc reasumując, widzę, że musi być rewizja traktatu ryskiego[170]. Społeczeństwu polskiemu dziś wszystko można narzucić. Ale jeżeli nam chodzi o rzeczywiście dobre współżycie narodu polskiego i sowieckiego, to nie sądzę, aby społeczeństwo polskie nie czuło krzywdy, jeżeliby ten odcinek nie został korzystnie załatwiony[171].

Jeżeli chodzi o zagadnienia polityczne, to nie mam osobistych ambicyj, całe moje życie zbiegło na to, aby w miarę umiejętności służyć Ojczyźnie. Rozumiem, że to by nie wystarczyło, gdybyśmy się w jakiś sposób nie porozumieli. Naród polski mógłby nam powiedzieć, Wy, Panowie z Londynu, i Wy, Panowie z Moskwy[172], przyjechaliście i chcecie rządzić Polską. Trzeba myśleć o kraju i o tych, którzy przez pięć lat znosili ciężar walk i oporu przeciw Niemcom, organizowali walkę w kraju. Roztrząsając zagadnienia polityczne, moglibyśmy omówić, w jaki sposób po uwolnieniu Warszawy można urządzić współpracę wszystkich czynników polskich, oczywiście demokratycznych i zabezpieczyć możliwe wykonanie ogromnych zadań, jakie stać będą przed narodem polskim. (Zwracając się do gen. Roli) Pan Generał wie, że Warszawa rozpoczęła swoją walkę pierwszego sierpnia o godzinie piątej po południu. Ja chciałbym zaapelować do Pana Generała, ażeby na te części Warszawy, które się bronią, rzucić broń[173]. Warszawa krwawi od 1 sierpnia. Musieliśmy się wycofać z Żoliborza[174] i również z Dworca Głównego. W tej chwili Niemcy wszystko palą, płoną budynki w Alejach Jerozolimskich. Teraz jest rzeczą drugorzędną, kto i jak pokieruje walką, trzeba przyjść Warszawie z pomocą[175]. Wracając do zagadnień politycznych, ja kiedy wyjeżdżałem, rozumiałem, że można w Warszawie stworzyć podstawę dla stworzenia w Warszawie reprezentacji państwowej, opartej o 4 stronnictwa, o PPR i jeżeli jest organizacja komunistyczna, o organizację komunistyczną[176], ażeby razem stanowiły podstawę do działań politycznych i gospodarczych kraju. Że o ile możności najwcześniej wybrany Sejm, na podstawie naprawdę wolnych 5-cioprzymiotnikowych wyborów, Sejm taki suwerenny wybrany nawet wcześniej, aniżeli czem wszyscy Polacy mogliby powrócić do Kraju, ażeby taki Sejm zadecydował o przyszłości politycznej. W ten sposób moglibyśmy bez wielkich wstrząsów przejść przez te ciężkie dnie, które nas czekają. Zagadnienia wojskowości nie są łatwe. Tym łatwiej wydaje mi się, że gdyby powstał przy takim rządzie komitet wojenny, któremu byłyby podporządkowane wszystkie siły zbrojne, to byłaby podstawa dla rozwiązania.

Ja mówię szczerze, co mam na myśli. Zawsze walczyłem z wpływem i tendencjami rządzenia państwem poprzez wojsko i zwalczałem tendencje w tym kierunku Sosnkowskiego i innych, i nie chciałbym, by w Polsce zaczęły się rządy wojskowe. Ale z punktu widzenia Anglji widzę, że tam jest komitet, który decyduje o wszystkiem i organizacje wojskowe wykonują jego rozkazy. Może to byłaby droga, z pomocą której można byłoby załatwić pierwsze kroki zbliżenia między naszymi żołnierzami, którzy z tamtej strony okazują się naprawdę bohaterami, wykazują determinację i bohaterstwo, którego nikt z nas nie potrzebuje się wstydzić.

To są w ogólnym zarysie myśli i zagadnienia, które przynoszę ze sobą. Są jeszcze inne zagadnienia, jak monetarne i drugie, jak zorganizowanie pomocy Polakom. Byłyby jeszcze inne zagadnienia, które chętnie usłyszelibyśmy, jak Panowie[177] interpretują, specjalnie dekret o obywatelstwie ogłoszony przez rząd sowiecki[178]. Jakie on daje prawa. Czy wszyscy Polacy będą mieli możność powrotu do kraju. Ale to są w ogólnym zarysie zagadnienia, które postawiłem.

*

Obyw. W. Wasilewska[179]: Ja chciałabym wyjaśnić, nie przechodząc do rzeczy zasadniczych, drobne nieporozumienie. Pan określił Panów jako ludzi, którzy przyjechali z Londynu, a nas jako ludzi z Moskwy. Ja chciałabym zaznaczyć, że większość Komitetu Wyzwolenia Narodowego składa się z ludzi, którzy 5 lat znajdowali się pod okupacją i walczyli z nią. Polaków ze Zw. Radzieckiego weszło mało[180]. Przewodniczący Pol. Komitetu Wyzwolenia Nar. i dowódca naczelny to siły z kraju.

Druga rzecz to naszym przekonaniem jest, że Panowie są źle poinformowani, i to celowo, o tem, co się dzieje w kraju. Pan mówi o walce, która się zaczęła 1 sierpnia w Warszawie. Tu są ludzie, którzy wyszli 4 sierpnia z Warszawy i mówią, że tam był zupełny spokój. Może walki zaczęły się wczoraj lub dziś, ale poza jednym zamachem na samochód na rogu Koszykowej nic w Warszawie nie zaszło.

Ob. Mikołajczyk: Ja bym nie powiedział, ażeby kraj nie prowadził walki. I u nas jest szereg ludzi, którzy do ostatniej chwili byli w kraju. Ja jadąc tu, spotkałem ludzi, którzy właśnie wrócili z Polski, którzy podawali takie wiadomości[181]. Jeżeli chodzi o tych, którzy 4 wyszli z Warszawy, to ja mam tego rodzaju wiadomości, które się pokrywają z komunikatami sowieckim i niemieckim, podawanymi publicznie przez radio.

Ob. Wasilewska: Komunikaty agencji Atlantic[182].

Ob. Mikołajczyk: Nie. Zresztą bezcelowo się na ten temat dziś sprzeczać. Te rzeczy będą skonfrontowane. Ja osobiście polegam – moim zdaniem słusznie – na całym szeregu sprawdzonych faktów podanych przez ludzi, o których nie mam powodu sądzić, że mówią nieprawdę. Między innemi również od naszych przyjaciół angielskich[183].

Ob. Morawski: Jeżeli chodzi o stanowisko nasze w sprawie granic wschodnich, zawarte jest ono w Manifeście. Ono zostało stwierdzone w oficjalnych dokumentach. Jednym z takich dokumentów jest oświadczenie Krajowej Rady Narodowej ze stycznia 1944 r. W Manifeście ogłoszonym ostatnio stanowisko to jest potwierdzone. I jest ono znane.

Ob. Mikołajczyk: Co Panowie podają tam, rozumiem.

Ob. Morawski: Rozumiem, że w imię naszych dobrych stosunków z naszym wschodnim sąsiadem i dobra Polski, że wreszcie czas jest, abyśmy uregulowali te granice na takich podstawach, ażeby tereny, gdzie mieszka większość polska, przypadły Polsce, i tam, gdzie mieszka większość ukraińska i białoruska, tereny weszły do republik ukraińskiej i białoruskiej. Tylko takie uregulowanie na wschodzie zapewni spokój na wschodzie, ponieważ nie mamy dobrych stosunków sąsiedzkich z zachodem, bo[184] nie stać nas na 2 fronty.

Prof. Grabski: Jak Pan uważa, czy jest większość Polaków, czy[185]

Ob. Morawski: Na skutek zmian historycznych znajdują się wyspy, gdzie jest większość Polaków. To zagadnienie trudne do rozwiązania. Oczywiście, że w Wilnie jest większość Polaków. A gdzie indziej większość ludności o innej narodowości. To są zagadnienia skomplikowane i muszą być opracowane na podstawie konkretnych danych.

Prof. Grabski: Czy Pan Prezes nie uznaje słuszności, że Polska nie powinna wyjść umniejszona po tej wojnie? Inne państwa, które miały Petenów i Hachów[186], po wojnie wyjdą bez strat terytorjalnych. A Polska, która tyle wycierpiała, ma być skrzywdzona. Ja postawiłem Stalinowi to pytanie i mam wrażenie, że to wywołało wrażenie. Żadne z państw sojuszniczych nie będzie pomniejszone. Jeżeli Polska zostanie pomniejszona na północy i na zachodzie[187], to będzie wieczne poczucie krzywdy, a na poczuciu krzywdy nie osiągnie się dobrych stosunków. Terytorjum między linją Curzona a traktatem ryskim, to przemieszczanie ludności, trudno da się uregulować. Moje stanowisko jest takie i moich kolegów, że całym sercem i duszą nie chciałbym, by Polska była pomniejszona i nie rozumiem, żeby Polsce taka wyszła pomniejszona, my uważamy, że Polska nie wyjdzie umniejszona. I było świadczenie tych, którzy będą decydować o pokoju, że Polska nie wyjdzie umniejszona[188].

Prof. Grabski. Tego oświadczenia właśnie nie było. Nie podano formulacji, że Polska nie będzie umniejszona. My chcemy, ażeby naród nie wyszedł z poczuciem krzywdy, że Polska wyjdzie umniejszona. Ja nie chcę Polski zanadto na Wschodzie, ale Wilno i Lwów są to miasta z bezwzględną większością polską[189]. Utrata tych środowisk, z którymi związanych jest tyle tradycyj i wkładów, byłoby [to] takie ciężkie dla narodu polskiego[190]. Stratę 180 tys. km na wschodzie rekompensuje nam 83 tys.[191] Ja zresztą nie od dziś, od 30 lat stale walczyłem o to, ażebyśmy załatwili nasze sporne sprawy historyczne. Jeszcze w 1923 roku ja przepowiadałem wojnę, że będzie ona najdalej za 15 lat. Przyznanie nam terenów na zachodzie oznacza może być postęp, ale naród polski ma specjalne zamiłowanie, uczuciowo jest związany z takiemi miastami jak Wilno i Lwów. Oczywista, że gdyby była pod tym względem jednolita akcja państwa z nami, to byłyby poważne szanse powodzenia jej[192].

Przewodniczący Morawski: Ja myślę, że myśmy zaczęli nie od pierwszego zagadnienia, które powinniśmy omówić. Sprawę granic powinniśmy zostawić na później[193]. Należałoby wpierw rozstrzygnąć inne sprawy. Niemniej chciałbym stwierdzić, że sprawa silnej Polski nie może być rozpatrywana tylko pod kątem uczuciowym. Sprawa wyjścia Polski jako silnego państwa z korektą granic na wschodzie nie jest do uniknięcia. Nie jest zdrowe, ażeby w naszych granicach znajdowały się wielkie mniejszości narodowe. Wykazuje to obecna wojna[194]. My nie uważamy, że w zagadnieniu, jaka Polska będzie, ilość kilometrów odgrywa rolę najważniejszą i to zagadnienie nie przedstawia się tak źle przy korekcie granic.

Prezes Mikołajczyk: Tracimy 180 tys. km kwadratowych, zyskujemy 63 tys. przy ujściu Odry i Wisły[195].

Przewod.[196] Wasilewska: Czy Szczecin i Wrocław według Panów równa się Pińsku? Błota i piaski to nie jest to samo co kopalnie i huty. Nie można operować ilością kilometrów[197].

Przewodn. Witos[198]: Trzeba się liczyć z wybrzeżem morskim, którego Polska nie miała, a którego teraz otrzyma szeroki pas, który nam daje silniejszą podstawę gospodarczą. Granice na zachodzie nie są jeszcze ostatecznie ustalone, całe ujście Odry przejdzie do Polski.

Prezes Mikołajczyk: Z temi ziemiami wschodnimi[199], to nie wygląda tak prosto. Z tego względu, że, po pierwsze, jest zagadnienie wyrzucenia Niemców. Ich jest 10 miljonów[200].

Przewodniczący Morawski: Jest tu sposób na to.

Prezes Mikołajczyk: To się tak mówi, ale nie wiem, jak w rzeczywistości będzie. Pozatem sprawa Lwowa i Wilna to są rzeczy, nad którymi nam nie łatwo przejść do porządku dziennego. Przyszła Polska ma iść w ścisłym porozumieniu ze Związkiem Radzieckim, ale jeżeli większość społeczeństwa będzie miała poczucie krzywdy, to obawiam się, że ludzie z tych terenów będą prowadzić propagandę nieprzyjazną. Nie zawsze można tylko zimną kalkulacją wytłomaczyć narodowi polskiemu, ażeby rozumował, tak jak Pan Prezes rozumuje. Nie jest możliwe takie

łamanie ludności. Gdybyśmy szli po linji ludności polskiej, znaleźlibyśmy się na Wileńszczyźnie i w Tarnopolskiem[201].

Przewodn. Wasilewska: Nikt z nas nie przekreśla, nie odtrąca i nie neguje ważności stosunku uczuciowego do Wilna i Lwowa. Zdajemy sobie sprawę z tego, że Wilno i Lwów to nie są dla Polaków tylko pojęcia geograficzne, ale są one z czem Polacy są związani głębokimi węzłami uczuciowymi. Nie należy zapominać, że na ziemiach tych stosowana była specjalna polityka, by częściowo nie dopuszczać Białorusinów, dlatego było tam tak dużo Polaków[202]. Musimy z drugiej strony uwzględnić, że złożyło się tak nieszczęśliwie, nawet z roczników statystycznych wiemy, że było to robione tendencyjnie. Biorąc Lwów czy Wilno, włączamy do Polski elementy mniejszościowe, z którymi mieliśmy gorzkie doświadczenia[203].

Prof. Grabski: Jeżeli Pani mówi, że część Ukraińców zostanie przy Polsce, jeżeli Lwów będzie Polski, to co będzie z tymi półtora miljonami Polaków, którzy są w Małopolsce, jeżeli Lwów odpadnie[204].

Ob. Wasilewska: Pan Profesor zapytywał, jak my rozumiemy dekret o opcji. Jest on niedwuznaczny. Każdy Polak wschodnich[205] terenów, dalej nawet niż linja Curzona[206], każdy Polak będzie miał prawo odejść do Polski. Dekret obejmuje i Polaków, którzy przybyli do Związku Radzieckiego przed 1939 rokiem. Jeżeli zechce wrócić do Polski, Związek Radziecki ich zatrzymywać nie będzie[207].

Prof. Grabski: To w takim razie wszyscy Ukraińcy i Białorusini mogliby przejść ze Lwowa i Wilna i jest wtedy możność zachowania Wilna i Lwowa[208]. Trzeba dla dobrych stosunków z Rosją, ażeby nie było kwestii ukraińskiej i białoruskiej. Możemy ją zlikwidować.

Ob. Wasilewska: Jasne, że unormowanie stosunków granicznych na Wschodzie i na Zachodzie nie obejdzie się bez wielkich przesiedleń. Nie możemy tylko mówić o swoich uczuciach, Panie Profesorze, bo Ukraińcy Panu powiedzą o Lwie Halickim i o Cerkwi Św. Jura. Tu się zetkną poza interesami państwowymi dwa sentymenty.

Prof. Grabski: Pani wie dobrze, że nacjonalizm ukraiński nie leży ani w interesie Polski, ani Rosji.

Ob. Mikołajczyk: Gdy w rozmowie z Marszałkiem Stalinem poruszyłem sprawę, co będzie z tymi 5 milj. Polaków zamieszkałych na terenach wschodnich, padła odpowiedź, że nie ma państwa czysto narodowościowego.

Ob. Wasilewska: My mamy dokument, że każdy Polak może optować na rzecz Polski. W dekrecie o opcji jest tylko małe ograniczenie. Powiedziane jest „który walczy o Polskę”. Do Komisji Państwowej, która będzie decydować o tych sprawach, wejdzie 3 naszych przedstawicieli i dekret jest uzupełniony instrukcjami. Na czem polega pomoc w walce Armji Polskiej? Instrukcja wygląda tak, że poza obrębem prawa o opcji mogą się znaleźć tylko elementy całkowicie bierne, mała garstka spekulantów, czy niebieskich ptaków, którzy żyli z niewiadomych źródeł. Ktokolwiek pracował w szkołach polskich, których mamy 200[209], w sierocińcach, w fabrykach, ten człowiek ma prawo opcji.

Ob. Morawski: My się obawiamy, że będzie zbyt dużo ludzi optujących na rzecz Polski.

Prez. Mikołajczyk: My rozumiemy, że jest to prawo dla wszystkich, z treści dekretu wynika, że jest to jednak prawo ograniczone, czynnym udziałem na rzecz Armji.

Ob. Wasilewska: Powiedziane jest, że kto walczy w Armji i Armji pomaga i to zostało w ustnej rozmowie wyjaśnione i uzgodnione. Każdy człowiek, który w czasie wojny był czynny, ma prawo powrotu do Polski. Troszczyliśmy się, aby nikt nie został poza obrębem prawa opcji, starcy, inwalidzi, dzieci. Kwestja dzieci zresztą jest prosta. Wszystkie dzieci piszą listy do armji, obejmują patronaty nad armją itd. Jeżeli wypadkiem pewna grupa Polaków, którzy się nie będą mieścić w prawie opcji, to będzie ono uzupełnione odpowiedniemi instrukcjami i odpowiednio interpretowane. Rząd sowiecki da pełną możność powrotu do Polski wszystkim, którzy zechcą wrócić.

Przew. Morawski: Pewne nieporozumienie polega na braku zaufania ze strony Panów. Nie wiem, co Marszałek Stalin mówił Panom. Myśmy z nim mówili wiele razy i wyszliśmy z głębokim przeświadczeniem, że w interesie polityki Rosji leży, ażeby sojusznik jej mógł przeciwstawić się nawale niemieckiej. W interesie Rosji leży, aby Polska była silna i my to oświadczenie z pewnymi faktami i dokumentami przyjmujemy za dobrą monetę i nie mamy najmniejszej wątpliwości, że to będzie inaczej interpretowane. Bardzo charakterystyczny jest wczorajszy epizod u Marszałka Stalina. Dziękowaliśmy w imieniu narodu polskiego siłom Czerwonej Armii, wyzwalającej Polskę. Marszałek Stalin odpowiedział na to: nie macie co dziękować, my mamy wobec Polski wiele grzechów i zostało to podkreślone dwa razy. My wykażemy całą swoją dobrą wolę, ażeby te grzechy wyrównać, powiedział Marszałek Stalin.

Dla mnie jest jedno proste i jasne – jest tu interes. Rosja została napadnięta i zniszczona, jak nasz kraj. Ja wyjeżdżałem z Warszawy i oceniałem sytuację kraju, czy istnieje możność porozumienia Rosji z Niemcami. Czy nie może zaistnieć sytuacja, ażeby Rosja, kiedy Polska nie może nawiązać dobrych stosunków z nią, porozumiała się z Niemcami[210]. To byłoby kosztem Polski, ale jestem teraz przekonany, że takich obaw nie ma. W ciągu 2ch miesięcy, kiedy szedłem pieszo[211], z rozmów z partyzantami, z rozmów z ludźmi ze sfer rządowych, wyczułem tylko jedno, nie może być porozumienia między Rosją a Niemcami. Rosja chce zabezpieczyć się raz na zawsze przed napadem Niemiec. Jeżeli Polska zostanie pobita, grozi Rosji to, co było w 1941 roku. Tezą Rosji jest zbudować wielki wał narodów słowiańskich, Czechosłowacji, Polski. Stalin powiedział: w 1918 roku Niemcy zostały całkowicie rozbite, a jednak w ciągu niewielu lat tak się odbudowały, że mogą prowadzić obecną wojnę. Nie mamy żadnej gwarancji, że się znów nie odbudują. Drugiej takiej operacji, jak obecna możemy nie wytrzymać. Wychodząc z tego założenia mam zaufanie, że Rosja nie chce ani jednej piędzi polskiej ziemi, Rosja ma dosyć swojej ziemi, chodzi tylko o to, by Polska, która sąsiaduje z Rosją, była demokratyczna i nie groził drugi 1920 rok. Związek Radziecki nie chce zabrać ani jednej piędzi ziemi polskiej i uczyni wszystko, ażeby ta Polska była jak najsilniejsza, i my jesteśmy o tem przekonani głęboko. Tragedją naszą jest, że zamiast stanąć od razu na gruncie całego narodu do walki z Niemcami, ażeby walczyć o niepodległość narodu, ażeby mieć prawo moralne, ażeby Polska nie wyszła nie tylko okrojona, ale wzmocniona, wielu z nas, Polaków, zajmuje się zagadnieniem nieufnego podchodzenia do sprawy granic wschodnich, głosi tezę, że Sowiety to wróg numer jeden, że nie wolno walczyć z Niemcami, bo się przez to pomaga temu wrogowi. Ale stanowisko demokratyczne części społeczeństwa jest inne. Odwróciło się ono od tych Polaków, którzy nie rozumieli naszych interesów. Głos tych Polaków nie zaważy na szali. My wierzymy w takie rozwiązanie sprawy. Panowie mają wątpliwości. Znamy różne wypowiedzi Panów, to jest różną ocenę sytuacji. Pan Prezes powiedział: „i Panowie niewątpliwie kochają Polskę”... Mogę powiedzieć, że my pochodzimy z tych warstw narodu, które wykazały w 1939 roku, jak potrafią miłować swój kraj[212]. Dlatego nie może być dyskusji, że my chcielibyśmy gorszego załatwienia sprawy polskiej aniżeli inni. Jeżeli chodzi o dekret, to chcę powiedzieć, że wszelkie moje przypuszczenia o tem, że będzie on inaczej interpretowany, całkowicie są rozwiane. Jak mówiła Pani Wasilewska, mają dziś możność powrotu do Polski Polacy zamieszkujący w granicach Zw. Radz., którzy przybyli tu przed 1939 rokiem. W myśl dekretu mogą optować na rzecz Polski, wystarczy tylko, ażeby w jakiś sposób przyczynili się do budowy tej Polski. Pani Wasilewska mówi, że nawet dzieci, które piszą listy, mają to prawo, tak to jest szeroko rozumiane. Tylko garstka spekulantów jest wyłączona. Ale ludzie, którzy nic nie robią, nie pracują, takich obywateli nam nie potrzeba. Wolę, by nie mieli wstępu do Polski.

Ob. Wasilewska: Jest jasną rzeczą, że w tej Komisji będą głos decydujący mieli nasi przedstawiciele. Z doświadczenia wiemy, że jeżeli byłaby jakaś współpraca z organami sowieckimi, w jakiejś instytucji, zawsze mieliśmy głos decydujący[213].

Prof. Grabski: Jak traktowane są rodziny oficerów i żołnierzy polskich z Armji Andersa?

Ob. Wasilewska: Traktujemy ich jak wszystkie inne rodziny wojskowych Polaków. Jednakowo korzystają z pomocy udzielanej rodzinom żołnierzy Pol. Armji z ZSRR. Wyjaśnialiśmy to kilkakrotnie. Chcę podkreślić, że rodziny te pracują bardzo żywo na terenie społecznym. Natychmiast po uwolnieniu dalszych terenów dekret o opcji rozciągnie się na Polaków, zamieszkujących te tereny[214].

Prezes Mikołajczyk: My znamy kilkanaście wypadków, że żony oficerów zostały aresztowane za nieprzyjęcie paszportów sowieckich.

Przew. Wasilewska: Z chwilą zerwania stosunków dyplomatycznych z rządem Sikorskiego powstało zagadnienie, czy należy internować cudzoziemców, odmawiających przyjęcia paszportów sowieckich. Paszport sowiecki nie jest dokumentem obywatelstwa, nie ma w nim mowy o obywatelstwie. Wygląda jak nasz polski paszport, w którym też nie było rubryk obywatelstwa. Wytworzyła się sytuacja nienormalna, że setki tysięcy ludzi znalazło się poza wszelką kontrolą. Taki stan rzeczy był nie do zniesienia, ponieważ z drugiej strony zaczęła się silna agitacja, która operowała dużemi sumami pieniędzy za nieprzyjmowanie paszportów sowieckich. Różni ludzie rozjeżdżali, agitując i usiłując ze sprawy tej zrobić czyn patrjotyczny.

Prof. Grabski: Kiedy to było?

Przew. Wasilewska: Po wyjeździe ambasadora[215]. Na naszą interwencję przerwania aresztowań za nieprzyjęcia paszportów wyszła taka instrukcja. Dużo ludzi zwolniono. Trudności robiono tylko przy zwolnieniu tych, którzy prowadzili agitacje za nieprzyjmowanie paszportu. Nie neguję, że są ludzie, którzy w tej chwili jeszcze siedzą, nie wiem, czy tylko za to, ale są to jednostki, na ogół wszyscy, którzy siedzieli za nieprzyjmowanie paszportu, zostali zwolnieni. Nieprzyjmowanie przecież było masowe. W tej chwili przygotowuje się ogólną amnestię, na nasz wniosek, dla wszystkich Polaków aresztowanych za jakiekolwiek przestępstwa.

W dalszym ciągu prosiliśmy o przesiedlenie z północnych terenów, gdzie byli w ciężkich warunkach klimatycznych i komunikacyjnych. W miesiącu maju skończyło się przesiedlenie 20 tysięcy, teraz przesiedla się dalszych 45 tysięcy. Na terenach, gdzie odbywa się przesiedlenie, zwolniono z więzień wszystkich Polaków, ażeby mogli przesiedlić się razem z rodzinami. W 99% nasza interwencja w sprawie ludzi pozostających w więzieniach, odnosiła skutek. Zwolniono ludzi, którzy wnosili podania, by ich przyjąć w szeregi Armji Polskiej.

Prez. Mikołajczyk: Wracając do tego, co powiedział Pan Morawski na końcu. To nie jest kwestia ufności czy nieufności do Zw. Sow. W tej chwili, jeżeli kto chce, może Polsce narzucić warunki[216]. To zagadnienie nie odgrywa żadnej roli. Ja wierzę, że to, co mówił Stalin, że w interesie Rosji jest, by Polska była silna i niepodległa. Ale to może być jeszcze różnie wykonane. Ale ja chciałbym wyjaśnić. Pan Prezes mówi, że Rosja nie chce ani piędzi ziemi polskiej, ale tak nie jest, ponieważ do Rosji przechodzą tereny, które były przy Polsce[217]. Ja przechodzę jeszcze do zagadnienia bronienia niektórych terenów. Rozdzielmy te tereny. Przesiedlmy ludność. Może wtedy moglibyśmy jeszcze zatrzymać ośrodki kultury Lwów i Wilno. I to nie jest kwestia ufności czy nieufności. Sytuacja po wojnie może okazać się taka, że Niemcy po wojnie – mimo przegrania tej wojny mogą narzucić hegemonję gospodarczą mimo wszystko światu, mogą utrzymać się w wielu krajach, do czego teraz robią przygotowania i my musimy to uniemożliwić, bo inaczej się odrestaurują. A jeżeli my im to uniemożliwimy[218], to nie ulega wątpliwości, że nie będą mogły się podnieść. To jest najważniejsza sprawa. Dalsze kwestje nie są tak ważne. Ja się nie przejmuję takimi zarzutami, ale jeżeli mnie się mówi, że chłop polski ma do powiedzenia, bo on jest tym, który ziemię oddaje, to to nie jest rzeczą trudną wytłomaczyć narodowi. Takie rozwiązanie kwestii nie jest trudne. Chodzi o to, czy nie istnieją możliwości ratowania terenu w drodze przerzucenia ludności[219].

Przew. Morawski: Na to mogę jedno odpowiedzieć: Sprawa granic wschodnich nie wpłynie na pogorszenie sytuacji polskiej na wschodzie. Ja rozumiem, że Pan Profesor i Pan Prezes stawiają sprawę tak, że gdybyśmy doszli do porozumienia w sprawie granic, to w dalszych sprawach również się porozumiemy. Sprawa uczciwego załatwienia granic nie jest zależna od tego, czy my się porozumiemy, czy nie. Chodzi o to w tej chwili, że porozumienie między nami jest konieczne, aby pokazać światu, że Polacy mogą w pewnych momentach dojść do porozumienia. Trzeba wyzwolić całą Polskę. To, że Lubelszczyzna jest wolna, to nie wszystko. Trzeba rozbić Niemców, odbudować Polskę, i to jest nasze zadanie. I myśmy stali na tym stanowisku wtedy, kiedy nie mieliśmy żadnych środków, a kiedy Panowie mieli duże środki i Armję, a my nic nie mieliśmy. Kiedy Panów uznawali Anglicy. Dla zabezpieczenia naszych granic potrzebny jest wysiłek całego narodu i pod tym kątem widzenia postępujemy. To było w naszych oświadczeniach. Gdy myśmy przyszli na Lubelszczyznę, propaganda przeciw nam była bardzo wielka. Ludzie odnosili się z wielką nieufnością. Zarzucano nam, że chcemy zaprowadzić krwawe rządy, stworzyć 17 republikę[220], ale po pierwszym zetknięciu się z ludźmi to wszystko pierzcha. Ludzie stwierdzają, że my chcemy to, czego chcą oni – demokracji. Jeden z naszych pierwszych dekretów poszedł po linji odbudowania administracji[221]. Wezwaliśmy wszystkich urzędników i pracowników samorządowych, by stawili się do pracy. Wszystkich przyjmujemy do pracy, odsuniemy tylko faszystów, ci nie mogą mieć w naszym życiu głosu decydującego. Prowadzili złą propagandę, ale my nikogo nie odpychamy. Faszyści dobrze rozumieją, co propagują. Co innego, jak się mówi, co innego, jak się przeżywa. Panowie tam nie byli. W życiu Polski za okres tych 5 lat nastąpiły wielkie przemiany. Panowie tego nie wiedzą. Była pewna grupa, która budziła wątpliwości co do uczuć patrjotycznych, jakie żywiła. Byli to komuniści. Nie ma w Polsce obcych agentów, nie ma takich ludzi, którzy by nie chcieli Polski silnej. Dziś wszyscy stoją na stanowisku innym. Naszym jedynym pragnieniem jest, ażeby włącznie do endecji nastąpił front narodowy, z wyjątkiem odprysków, które pracowały z gestapo. Dziś polski komunista chce się porozumieć nawet z endekiem. Trzeba rozumieć te wielkie przemiany, jakie się dokonały. Tego zjednoczenia całego narodu chcielibyśmy nie dlatego, że czujemy się słabi. Wiemy po zgromadzeniach, jakie się odbywały na Lubelszczyźnie, że mamy duże wpływy. Ludzie z różnych sfer przychodzą do nas dla współpracy z nami, i my w myśl naszych założeń wszystkich przyjmujemy. I tak trzeba podchodzić do tego stanowiska. I my teraz, kiedy jesteśmy siłą – mamy silną Armję – nie chcielibyśmy wykorzystywać tego. Chcielibyśmy, ażeby Panowie przyjęli nasze oświadczenie jako dziejową deklarację dla współpracy[222].

Prez. Mikołajczyk: Gdyby było inaczej, to nie siedzielibyśmy przy jednym stole. Ale ja wracam do tego zagadnienia konkretnej rzeczy, ażeby całe społeczeństwo polskie wyszło z tej wojny bez krzywdy. Trudno jest wytłumaczyć ludziom, którzy przez 5 lat znosili jarzmo niemieckiego okupanta, buntowali się przeciw temu, dlaczego wszystkie narody, które miały swoich Petenów, Hachów, wyjdą niepokrzywdzone, a Polska ma wyjść z tej wojny pokrzywdzona. My sobie wyobrażamy zagadnienia graniczne tak, że jeżeli Rosja Sowiecka ma jakiś interes, to można znaleźć rozwiązanie nie na podstawie linji Curzona, a innej linji, która by pozostawiła te miasta przy Polsce. Czy możemy po tej linji iść wspólnie? Czy rozumiemy się dobrze? Czy będziemy się starali, aby te centra zostały przy Polsce?

Przew. Witos: Nie chciałbym, żeby Panowie zrozumieli, że nam Lwów i Wilno nie są drogie, jak Panom, ale tu jest nie tylko rząd radziecki, ale ludność ukraińska i białoruska. Rząd radziecki jest usposobiony tak wobec Polski, że poszedłby na to, lecz jest ludność. Sprawa granic nie jest do wyboru i myśmy nie dokonali wyboru.

Prez. Mikołajczyk: To nie jest kwestja wyboru, ale kwestja zabiegania.

Przew. Witos: Rozumiem, że w tej chwili nie ma szans. Gdybyśmy tę sprawę kategorycznie postawili, zaszkodzilibyśmy sobie[223]. Musimy być siłą, musimy myśleć o rozbudowie armji, co nie jest możliwe bez pomocy Związku. Rozmawiając z ludnością osadniczą, która z tych terenów została ewakuowana. Ludność ta wskutek roboty Niemców poniosła straty, które idą w setki tysięcy. I teraz osadnicy pytają się tylko o jedno, czy jeżeli przesiedli się ich na tereny zachodnie, dostaną gospodarstwa równej wartości z temi, jakie przedtem posiadali. Spory muszą ustać. Co na to powie chłop, co na to powie społeczeństwo polskie. Ja tę sprawę przedstawiałem przed 5-tysięczną masą w Chełmie. Oni uznali nasze stanowisko, ponieważ my nie mamy innych możliwości. Wychodzimy z zasady, że spełniamy dobrze obowiązek, jaki przed nami i przed Polską stoją.

Prof. Grabski: Myśmy stawiali sprawę w ten sposób, że zagadnienie granic nie jest załatwione ostatecznie. To będzie przedmiotem dyskusji na konferencji pokojowej[224]. I w tej sprawie będą miały do mówienia jeszcze inne narody. Wiemy dobrze, jakie będą siły. I Stany Zjednoczone, i Anglja będą zabierały głos[225]. Propozycja, ażeby rząd polski z góry przyjął jako linję graniczną linię Curzona, nie jest do przyjęcia. Rząd polski tego zrobić nie mógł. Wiemy, jakie jest stanowisko społeczeństwa w tej sprawie. Społeczeństwo zawsze uważało linię Curzona za krzywdę. My z naszej strony wysuwaliśmy koncepcje ustalenia tych rzeczy później. A tymczasem przyjęcie linji demarkacyjnej, ażeby po stronie Polski został Lwów i Wilno. Zostało odpowiedziane ze strony sowieckiej, że nie trzeba mówić teraz o linji granicznej. Nie możemy w tej chwili pójść na to, nie mamy do odstąpienia terytorjum na wschód od linji Curzona. Na konferencji pokojowej po wojnie będziemy stawiać sprawy, żądając, aby Polska nie wyszła pomniejszona. Sporne terytorjum zostaje odpowiednio podzielone z przeniesieniem ludności. Polska nie chce mieć u siebie ludności ukraińskiej i białoruskiej, a z drugiej strony ludność polska z tych terenów, które przejdą do Związku, ma prawo do ziemi, na której siedzi od dziesięcioleci, a przede wszystkiem do naczelnych centr kultury Lwowa i Wilna. Jeżeli ma dojść do rzeczywistej współpracy całego narodu, a nie tylko do tego, że pewna jego część będzie występować, to musi być ustalone takie porozumienie polsko-rosyjskie, musi być teraz zawarty taki układ, w myśl naszego stanowiska, że Polska nie wyjdzie po wojnie pomniejszona, i nie chce mieć u siebie ośrodków ukraińskich i kwestji białoruskiej. Cała ludność polska, która chce być w Polsce, otrzyma możność być w granicach Państwa Polskiego i cała ludność, która zechce być w granicach sowieckiej – ukraińskiej i białoruskiej republiki, przejdzie na te tereny. Nastąpi odpowiednie rozgraniczenie między linją Curzona a linją obecną na naszej dotychczasowej granicy. Ustalenie granic przyszłego państwa polskiego nie może decydować jedno państwo, nawet najpotężniejsze. Tych rzeczy nie zadecyduje. To jest kwestja porozumienia wszystkich państw alianckich. Uważam, że gdybyśmy ustalili zasadę postępowania w sprawie przyszłego terytorjum Rzeczypospolitej, jeżeli to zagadnienie uzgodnimy, to we wszystkiem innem również dojdziemy do porozumienia.

Gen. Rola-Żymierski: Uważam, że sprawa granic wysunięta została przez prezesa Mikołajczyka jako pierwszy punkt naszych obrad. To nie jest słuszne. Moim zdaniem podchodzimy do rzeczy z niewłaściwego punktu widzenia. Podstawowym naszym zadaniem jest uzgodnienie punktu zasadniczej wspólnej linji politycznej, a następnie przejdziemy do uzgodnienia dalszych punktów. Najważniejszym byłaby sprawa granic, potem wojska. Stawiam formalnie wniosek prowadzenia naszych rozmów pewnymi punktami. Inaczej będziemy długo dyskutowali. W myśl oświadczenia profesora Grabskiego na konferencji będzie występowało jedno przedstawicielstwo. Jeżeli ono ma referować sprawę granic, to musimy znaleźć przede wszystkiem, czy są szanse porozumienia się między nami. Przed 4 laty stanęliśmy na 2 biegunach. Walka przeciw nam ze strony Panów przybrała charakter bardzo ostry. Przychodzi moment końcowy, kiedy się musimy dogadać. Czy jest między nami wspólna linja polityczna. Proponuję taki program naszych obrad: pierwszy punkt kwestja polityczna, drugi granic, trzeci – wojska. Bezwzględnie sprawa granic narzuca się na pierwszy punkt, ale nie od niej zależy zaczynać. Kwestja jest jasno sprecyzowana. Jeżeli sięgniemy do linji Curzona, to nie jest ona postawiona ani przez nas Polaków, ani przez Zw. Radziecki. Linja Curzona była postawiona przez obóz aljantów w Spa[226]. Była przyjęta jako podstawa, Pan Profesor się dobrze orjentuje w tej sprawie. Ta sprawa nie wyszła od nas ani od Zw. Sowieckiego, ale datuje się jeszcze z wojny 1918 roku.

Prof. Grabski: Była postawiona przede wszystkim nie jako granica, ale jako linia zawieszenia broni przez radę ambasadorów w 1920 roku.

Ob. Morawski: A wypowiedź Churchilla[227].

Prof. Grabski: Churchill powiedział swego czasu [...]

Przew. Morawski: A teraz nie powiedział [...][228]

Prez. Mikołajczyk: Teraz powiedział – uznajemy prawo Rosji do słusznych i sprawiedliwych granic.

Gen. Rola: Linja była wysunięta w 1919 roku.

Prof. Grabski: Kto kiedy wysunął?

Gen. Rola: Kwestja ta, która powstała, a którą Panowie tak stawiają wewnątrz kraju, przedstawia się inaczej. Stwierdza, że Polacy z Poznańskiego i Pomorza, którzy znajdują się na terenie Gen. Gubernatorstwa[229], całkiem nie odczuwają tej rzeczy dramatycznie. Na skutek cierpień i przeżyć naszego narodu nastąpiła konieczność uporządkowania definitywnego spraw granicznych. My nie daliśmy sobie rady z mniejszościami. Co przecierpieliśmy z Ukraińcami na kresach, to są dramatyczne i tragiczne rzeczy i przeorały one tak dalece społeczeństwo, że ludzie chcą uporządkowania tych spraw raz na zawsze. Kto podniósł sprawę granic wschodnich – organa Panów. Napisy w tej sprawie to były jedyne napisy na murach, które władze niemieckie nie wymazywały. Ja nie wątpię, że ludzie Lwowa i Wilna mają do tych miast specjalny sentyment. Ale przekonanie Panów, że społeczeństwo się nie zgodzi z tym, nie odpowiada przekonaniom mas. Jasnem i zrozumiałem jest, że w obecnych warunkach nie my będziemy stroną, która dyktuje granice, jak w 1920 roku. Zaistniały inne siły i wartości i my się z tym musimy liczyć. Kiedy Gen. Sikorski był w 1941 roku w Moskwie, to wiadomość o tem społeczeństwo przyjęło jako odprężenie, a odsunięcie się od rządu sowieckiego Sikorskiego, nie odpowiadało nastrojom społeczeństwa. Ta rzecz była w prasie podziemnej społeczeństwu narzucona[230] i stąd wytworzył się podział społeczeństwa, którego większość była po naszej stronie. To jest stanowisko polskie. Ale jest jeszcze Armja Czerwona, która krwawi, która traci miljony ludzi, która poniosła tak wielkie straty, że nie może być, by gdy skończy się wojna, wyszła bez żadnego efektu, głosząc oswobodzenie narodu ukraińskiego i białoruskiego. Nam Stalin powiedział: jak ja mam wytłumaczyć o tych Ukraińcach, którzy są na Chełmszczyźnie[231]. Myśmy te rzeczy uwzględnili, to są warunki sił, które się utworzyły i my jesteśmy w pozycji słabszego i nie możemy argumentować warunkiem sentymentu. My nie zapominamy o Lwowie i Wilnie, 2-ch z pięciu centrów kultury polskiej. Ale to są centra, które są wyspami wobec ludności, która tam jest. Większość stanowimy w miastach, ale nie w województwach[232]. Litwa nie chciała z nami 20 lat rozmawiać z powodu Wilna[233]. Nie możemy wychodzić tylko od strony sentymentu.

Prof. Grabski: Jeżeli są dwa różne stanowiska – polityką realną jest znalezienie kompromisu.

Gen. Rola: O ten kompromis musimy się starać. Musimy podchodzić do rzeczy inaczej, nim my do tego kompromisu dojdziemy. Musimy z sobą zrobić kompromis. Stawiam konkretny wniosek przerwać dyskusje co do granic i postawić program co do dalszych punktów, ażeby rozmowy były programowe.

Przew. Morawski: Ja też tak rozumiem. Panowie w pewnym okresie czasu prowadzili tak politykę tego rodzaju, że ich linja polityczna obecnie uległa całkowitemu bankructwu[234]. Myśmy wzięli sprawę Polski w swoje ręce i załatwimy je dla Polski jak najlepiej. Jeżeli nie znajdziemy wspólnego języka, to nie możemy z Panami rozmawiać otwarcie. My Panom przedstawimy wszystkie nasze plany, a potem Panowie powiedzą, że nie mamy wspólnego języka.

Gen. Rola: Nie możemy zapomnieć, że Armja Czerwona również ma głos.

Morawski: I Armja Polska też.

Przew. Wasilewska: Według mnie jest różnica dla narodu polskiego, czy przychodzi Armja Czerwona jako element, który stąd razem z nami wchodzi na teren Polski, wtedy kiedy mamy umowy z rządem sowieckim i Armja Czerwona nie ma prawa wydawać polecenia na terenie Polski, dokonywać rekwizycji, nie ma nic do powiedzenia w sprawach pieniądza i innych, aniżeli czy też armja ta wkracza jako armja okupacyjna. To jest wielka różnica[235].

Prez. Mikołajczyk: Możliwe.

Ob. Wasilewska: Nasza armja liczy 100 tysięcy ludzi. Wobec wojennej machiny niemieckiej, nawet będąc doskonale uzbrojona, jest kroplą w morzu. Bez pomocy Armji Czerwonej nie uzyskamy niepodległości. Jeżeli mówimy o wzięciu spraw w swoje ręce, to po to, aby naród nie znalazł się bezradny w obliczu wkraczającej Armji Czerwonej, ale by armja ta wkraczała na teren Polski na podstawie umów międzynarodowych, zawartych między państwem i państwem[236].

Prez. Mikołajczyk: Ja zgadzam się z tem, co Pani mówi. Wracając do punktu naszego programu, są one: 1) linja Curzona, 2) rządy w Warszawie, 3) Komitetu Wojennego dla zarządzania wojskiem. Nic się nie stało, jeżeli dłużej podyskutujemy. Ja nie mam zamiaru pytać się Panów, jakie są plany ich, ani tego wyjaśniać. Faktem, że na pierwszym miejscu postawiliśmy sprawę granic, nie znaleźliśmy się na dwóch końcach. Co do linji Curzona i przemówienia Churchilla, to premjer powiedział jak na polityka bardzo ostrożnie o tej sprawie. Dziś Rosja Sowiecka wysuwa słusznie zadanie bezpiecznych i sprawiedliwych granic. Co do linji Curzona dokumenty utwierdzają, że istniała na północy i na południu[237]. Jeżeli chodzi o zgodę Polaków z Poznańskiego, to to jest bardzo ludzkie, że człowiek wychowany na Tarnopolszczyźnie czy Nowogrodczyźnie będzie to odczuwał inaczej niż oni. Ja znam naszych ludzi z Poznańskiego[238] i wiem, że oni pójdą tak daleko na zachód, jak im się zagwarantuje, że tam nie zostanie ani jeden Niemiec. Proszę nie zapominać egzekucyj publicznych w Poznańskiem, kiedy wychodził Niemiec przed szereg zebranych i mówił im: tu znajdujący się w wasi bracia i ojcowie zostaną rozstrzelani. Masowe egzekucje miały na celu zabicie wszelkiej myśli w walce o niepodległość. Polacy zachodni są realistami i pójdą tak daleko, jak nie będzie Niemca.

Ob.Wasilewska: Czy po tych 5 latach jest możliwe, ażebyśmy w Polsce posiadali mniejszość niemiecką.

Prez. Mikołajczyk: Kto się podejmie 9 miljonów Niemców wywieźć[239].

Morawski: Związek Sowiecki.

Gen. Rola: Marszałek Stalin w rozmowie ze mną powiedział: „Bądźcie spokojni, co do jednego wszystkich wam zabierzemy”.

Prez. Mikołajczyk: Nasi żołnierze mówią, że chcą wrócić do Polski i do swego domu. I z tym uczuciem trzeba się liczyć. Nie będę wchodzić w dyskusję, czy rząd polski zbankrutował, czy skręcił. To nie jest czas ani miejsce na to. Z czystym sumieniem stwierdzam, że razem z gen. Sikorskim tej polityki nie skręciliśmy. Jeżeli na żądanie rządu sowieckiego mam publicznie oświadczyć, że się zgadzamy na linję Curzona, to muszę publicznie oświadczyć, że nie jestem do tego upoważniony, ażeby przyjmować linję Curzona jako graniczną[240]. Tego rząd sowiecki wymaga.

Prof. Grabski mówi, że są różne drogi wyjścia. Proponuję, aby zagadnienie granic załatwić po wojnie przy współudziale rządu angielskiego i ameryk. Panowie mówią, że w tej chwili ludność polska z entuzjazmem ich przyjmuje i mile jest zdziwiona. Nie wątpię w to, że jeżeli potraficie zabezpieczyć, że nikt inny w Polsce nie będzie miał do mówienia tylko Wy, że nic się nie stanie żadnemu obywatelowi w Polsce bez waszej woli, bo[241] mogę Panom tylko pogratulować[242].

Ob. Wasilewska i Morawski (jednogłośnie): tak.

Prez. Mikołajczyk: Ja jako człowiek będę najszczęśliwszy, i mogą Panowie być przekonani, że nie będę Panom kładł przeszkód pod nogi.

Ob. Wasilewska: Władze sowieckie nie będą się wtrącać w nasze sprawy wewnętrzne[243].

Prez. Mikołajczyk: Panie Generale, czy są wypadki aresztowania oficerów Armii Krajowej, na wyzwalanych terenach.

Gen. Rola: Interweniowałem w sprawie zaaresztowania[244] we Lwowie komendy okręgu lwowskiego. We Lwowie organizowano mityng po oswobodzeniu miasta. Chruszczow[245] zwrócił się do mnie, aby wysłać oficera. Posłaliśmy podpułkownika Grosza z moimi pełnomocnictwami. Rozmawiał z generałami Filipkowskim[246], Czerwińskim[247], Studzińskim[248]. Grosz przemawiał na rynku po polsku, zwracając się z apelem, ażeby nie dopuszczono do walk, że politycznie byłoby naszym błędem rozpoczynanie walk, że to nie jest rok 1918[249]. Zaproponował Filipkowskiemu, ażeby siadł na samolot i poleciał z nim do Żytomierza[250]. Rozmawiałem osobiście z gen. Filipkowskim, i to bardzo serdecznie. Ucieszyłem się, że go widziałem[251]. Wyjaśniałem mu, że zasadniczym celem misji naszej jest walka z Niemcami, i zaproponowałem wstąpienie do naszej Armji, na co mi Filipkowski odpowiedział, że nie możemy wstępować do żadnego wojska, przysięgliśmy rządowi londyńskiemu[252]. Kiedy powiedziałem Filipkowskiemu, że będę rozmawiał z Panem Prezesem, bo lecę do Moskwy, gen. Filipkowski powiedział, że on również chciałby się z Panem Prezesem rozmówić. Gen. Filipkowski powiedział, że idzie na to, by [...] i bić się. Prosiłem o wiadomości o walkach we Lwowie. Władze Czerwonej Armji musiały internować tych oficerów ze względu na to, że zaszły pewne wypadki, że dowództwo oddało tylko jedną radiostację – a było ich kilka – i nie oddano wszystkiej broni[253]. I to jest powód do wyjaśnienia. Przyleciałem tylko wczoraj i nie mogłem załatwić tej sprawy. Zapewniam Pana, że jutro pojutrze będę interwenjował w tej sprawie. To co się stało, stało się ze względów operatywnych, bo poszedł rozkaz w oddziały A.K. niezdawania broni. Rząd sowiecki uważa, że czeka go na tyłach partyzantka. Myśmy uwzględnili żądanie rządu sowieckiego. Ponieważ znam nastawienie gen. Filipkowskiego, będę w tej sprawie interweniował. Zagwarantowałem mu moją osobistą interwencję, że żaden z żołnierzy nie będzie wywieziony[254].

Przew. Morawski: Chciałbym powiedzieć o podobnym wypadku w krasnostawskim. Były tam wypadki, o których nam opowiedział przywódca Batalionów Chłopskich. Rozrzucane są tam ulotki pisane na maszynie, które wzywają do mobilizacji w lasy. Ludność traci orjentację. Byli Niemcy, to wzywano nas w lasy, teraz Niemców nie ma i również mamy iść w lasy. Wysłaliśmy oddział kawalerji i uspokoiliśmy ludność, bo jej grożono karą śmierci. No to poszedł Bończa[255]. W Lublinie, gdzie wtedy jeszcze działały władze wojskowe sowieckie, jako w strefie bezpośrednich działań wojennych, władze[256] zainterweniowały na plakaty, które ogłosił pan Cholewa, oświadczając, że one uznają administrację Pol. Kom. Wyz. Nar. według umowy z rządem i pan Cholewa rozwiązał organizacje. Napisaliśmy do delegatury w Chełmie, że jeżeli obywatele chcą się poinformować o sytuacji politycznej, jaka się wytworzyła, to niech przyjdą. Przyjechał Cholewa[257] i wyjaśniło się. Wzywają do pójścia w lasy, wychodzą pisma, które zakazują wydawania broni i grożą represjami. Jeżeli stosunek będzie przyzwoity i normalny[258], to nikomu nie stanie się krzywda. Obywatele polscy będą sądzeni według umowy, przez polskie sądy nawet za przestępstwa w stosunku do władz wojskowych sowieckich. Wtrącania się czynników sowieckich w te sprawy nie będzie.

Ob. Wasilewska: Ponieważ Pan Prezes pyta o wypadki aresztowań, to chcę powiedzieć, jak się przedstawiała sprawa na Wileńszczyźnie. Było tam hasło bronienia Wilna[259], z tego nic nie wyszło, z Warszawskiego przerzucono dużo ludzi[260], nam dano znać, że są oddziały A.K. na Wileńszczyźnie. Oddziały A.K. pętały się między Armją Czerwoną, gdzie jako Polacy byli dobrze przyjmowani. Potem przyszły wiadomości, że takie oddziały mają związek z Armją niemiecką i działały dla niej na tyłach Czerwonej Armji za pomocą radja[261]. Pojechali teraz nasi ludzie, ażeby przewieźć te oddziały do polskich formacji[262].

Prezes Mikołajczyk: Według otrzymanych przez nas wiadomości walki Armji Krajowej w Warszawie rozpoczęły się 1 sierpnia. Zgłoszono się do nas o dalsze instrukcje[263].

Ob. Morawski: To jest nieprawda[264]. W wielu wypadkach Panów oszukują, żadnych walk w Warszawie nie było. 4 sierpnia przyjechał prezes Krajowej Rady w Warszawie panuje zupełny spokój[265]. W Warszawie Niemcy wysadzili pewne objekty. Fakty, które Panowie podają, są niezgodne z rzeczywistością. Świadczy o tym fakt, że Niemcy rzucili 4 zmotoryzowane dywizje na Pradze. Łuków przechodzi z rąk do rąk. Niemcy mogą jeszcze odpierać ataki Armii Czerwonej[266]. Mają jeszcze na tyle sił.

Gen. Rola: Jasne jest, że rozporządzenia władz sowieckich, że mobilizację może robić tylko P.K.W.N. i że A.K. nie może być dopuszczona do mobilizacji. Musimy tu sprawę rozstrzygnąć zasadniczo. A.K. nie prowadziła walki z Niemcami. Rzuciła hasło czekania z bronią u nogi, była to demonstracja pewnych kierunków. A.K. walki powstańczej nie prowadziła[267], prowadziła ją tylko Armja Ludowa[268]. A.K. rzuciła oddziały na Wileńszczyznę. Lwów nie prowadził już walk. Mamy dane od generała Filipkowskiego. Armia Krajowa w 1942/43 miała nastawienie przeciwko Armii Czerwonej[269]. Rozporządzenie, które wyszło w listopadzie 1943 roku, a ogłoszone zostało w lutym 1944 roku, o współdziałaniu z Armią Czerwoną, pozostało na papierze. Armja Kr. Zabijała, i to masowo, jeńców rosyjskich, uciekających z niemieckiej niewoli[270]. Londyn podawał komunikat, że Armja Kr. biła się wspólnie z Armją Czerwoną itd.[271] To nie odpowiada prawdzie. Poza tym jest jasne stanowisko Bora, który aprobował walki bratobójczej przeciwko nam, na co przedstawiamy dane cyfrowe i dokumenty i myśmy ponieśli większe straty.

Ob. Wasilewska: Przedstawimy dokumenty, gdzie A. Kr. współpracowała z gestapo[272].

Gen. Rola: Trudno, ażebyśmy mieli do tych dowódców zaufanie. Nie dotyczy to żołnierzy. I trudno, ażeby Armja Czerwona miała do nich zaufanie. Wypadki te mają swoją perspektywę w czasie.

Prez. Mikołajczyk: Ja nie mogę uwierzyć w to, ażeby Armia Krajowa mordowała jeńców sowieckich.

Prez. Morawski: Są dokumenty.

Prez. Mikołajczyk: Na dokumenty są dokumenty, my wiemy, że wasi mordowali naszych.

Prez. Morawski: Mamy dowody, pisma, z którymi Pan Prezes współpracował. Zamordowany został Stanisław Szwalbe[273], Jabłkowska Helena[274], Bubeszko[275]. My to w odpowiednim czasie pokażemy, udowodnimy dokumentami.

Prez. Mikołajczyk: Jeżeli będzie tylko swoboda udowadniania i drugiej strony.

Prez. Witos: A dlaczego nie ma być swobody?

Gen. Rola: My mamy rozkazy, które zakazywały mordować jeńców.

Prez. Mikołajczyk: Były dowody, że aresztowani komuniści byli zwalniani[276].

Ob. Wasilewska: Może być, ponieważ z dawnych czasów pamiętamy, że gestapo z różnych powodów wypuszczało komunistów.

Ob. Morawski: Stosunki w Ar. Kr. zmieniły się nieco, kiedy zmienił się Grot. My jego uważamy za odpowiedzialnego za wiele mordów. Wymordowanie działaczy ludowych Piekałkiewicza jest jego dziełem. Kiedyśmy byli w delegaturze rządu i popieraliśmy Sikorskiego[277], wtedy Piekałkiewicz[278] został aresztowany. Mam tyle dowodów hańby. Ośmielam się rzucić oskarżenie, że Piekałkiewicza usunęła sanacja[279].

Prez. Mikołajczyk: Oskarżania są dwustronne.

Ob. Wasilewska: Spraw tych nie będziemy teraz roztrząsać.

Ob. Mikołajczyk: Ale teraz chyba nie zrobi się porządku.

Ob. Wasilewska: Armja Kr. musi być rozwiązana, musi być jedno Wojsko Polskie, nie istnieje Armja Ludowa, jest tylko Wojsko Polskie[280]. Ludzie stojący na czele oddziałów Armji Krajowej nie mogą stać na czele organizacji wojskowych. Albowiem nie mamy gwarancji, że ludzie ci nie będą nam szkodzić. Ludzi tych będziemy internować. Na sądy jest czas, sprawy nie przesądzamy.

Ob. Morawski: Pani Gadzalanka[281] chce z Panem Prezesem rozmawiać. Prosiła, aby zwrócić się do Pana Prezesa w tej sprawie. Pan Prezes zna zapewne treść listu[282] ogłoszonego przez nią. Czy Pan Prezes życzy sobie z rozmawiać z nią.

Prez. Mikołajczyk: Ja nie mogę[283]. Jeńcy sowieccy to jest łatwo powiedzieć, ale używali Niemcy ich na terenie Bułgarji(?) i przenieśli do Francji[284]. Wszystkie informacje, które miałem z kraju i nawet jedną wczoraj, przylecieli z Warszawy ludzie z rządu[285], mówią o walkach tam. Nie wszyscy mi kłamali, nie mogę w to uwierzyć. Więc Panowie stoją na stanowisku, że Armia Krajowa musi być całkowicie rozwiązana.

Ob. Wasilewska: Został wydany dekret Komitetu, że musi być jedno Wojsko Polskie – inne zostaje rozwiązane[286].

Gen. Rola: Jeżeli dojdziemy do wspólnego porozumienia, to i sprawa wojska będzie inna.

Prez. Mikołajczyk: Jak sobie to Państwo wyobrażają.

Ob. Wasilewska: Ma być wspólna praca polityczna, wspólne działanie.

Prez. Mikołajczyk: Stworzyć nowy rząd w Warszawie?

Gen. Rola: Tego chcemy.

Prez. Mikołajczyk: Panowie przecież spełniacie funkcje rządu i macie prawo do tego.

Ob. Wasilewska: Był pewien moment rok temu, do nas się zwrócono, że trzeba stworzyć rząd[287]. Myśmy się nie zgodzili, nie chcieliśmy krajowi nic narzucać. Staliśmy twardo na stanowisku, że nie wolno jakiejś grupie, nawet tak bardzo różnorodnej pod względem politycznym jak Z.P.P., która przedstawia sobą cały wachlarz polityczny, od komunistów do byłych oenerowców, decydować za kraj. Uważaliśmy, że nie mamy takiego prawa, brać odpowiedzialność w imieniu kraju. To, co powiedział Stalin, zależało w dużej mierze od naszego stanowiska[288]. My traktujemy nasze funkcje jako chwilowe, tymczasowe i nie zamykamy nikomu drogi do współpracy z nami.

Gen. Rola: Przyjazd Panów traktujemy jako możliwość utworzenia wspólnego rządu.

Prez. Mikołajczyk: Stworzenia rządu w Warszawie w oparciu o 4 stronnictwa?

Ob. Wasilewska: Z tymi stronnictwami zachodzi małe nieporozumienie. Burza historyczna, która przeszła przez kraj, przez polskie życie polityczne, nie pozwala nam mówić o stronnictwach w pojęciu przedwojennym – jest to bardzo trudne.

Ob. Morawski: Nie ma ani jednego stronnictwa, które byłoby całe, wszystkie są rozbite na grupy.

Ob. Mikołajczyk: Dziwnym zbiegiem okoliczności organy stronnictw są i są rozpowszechniane w różnych krajach[289]. One więc istnieją.

Gen. Rola: One są drukowane, ale nie dochodzą. Niszczono literaturę, która im nie odpowiadała. Tu należy przyjąć pewną bazę polityczną, trzeba stworzyć pewną bazę polityczną w pewnym kierunku. Należy ustalić, kto nie może się znajdować w tych stronnictwach[290].

Prez. Mikołajczyk: – ONR – Sosnkowski może odejść[291].

Gen. Rola: I sanacja.

Prez. Mikołajczyk: Żołnierz musi wiedzieć, za co się bije. Musimy im dać za to, że się biją, tym żołnierzom, którzy codziennie latają nad Francją. Większość z nich jest z Wileńszczyzny i Małopolski[292]. Ja Bieleckiego[293] nie wpuściłbym więcej do kraju, muszę wytrącić broń z rąk Raczkiewicza[294].

Ob. Morawski: To jest zagadnienie, w sprawie którego możemy dojść do porozumienia.

Prez. Mikołajczyk: To nie jest grudzień 1939 roku. Niemcy są w wojnie ze Związkiem Sowieckim. W grudniu 1939 roku za swoją linję polityczną byliśmy nieraz bardzo silnie atakowani[295]. Jeżeli gdzieś są jacyś piłsudczycy, od razu okrzyczani są jako reakcjoniści i faszyści, a w Wolnej Polsce[296] Panowie ogłaszają „były ozonowiec”[297], „były strzelec”[298].

Ob. Wasilewska: My przyciągamy do współpracy wszystkich i nie będziemy obciążali nikogo bagażem jego przeszłości, jeżeli nawet należał przedtem do sanacji.

Prez. Mikołajczyk: U nas to są faszyści, a u Was nie[299].

Prezes Mikołajczyk[300]

Ob. Wasilewska: Nigdy o Panu czy o Popielu nikt nie mówił, że są faszystami. Nie spotkał się Pan z tem, że są faszystami w naszych publikacjach oficjalnych.

Ob. Mikołajczyk: To prawda.

Prof. Grabski: Przestańmy sobie mówić o tem, co było.

Ob. Wasilewska: Nie możemy jednak przystąpić do sprawy tak, przyjechać do Warszawy i zaczynać wszystko od nowa. Są fakty. Na terenie Lublina działa Komitet jako władza państwowa. Na tych terenach przez nikogo nie został zakwestjonowany, a na odwrót nie było przeciwko Komitetowi żadnych protestów i żadnego oporu[301]. A na odwrót, ludzie są szczęśliwi, że jakaś władza istnieje. Komitet zrobił pewne posunięcia, rozpowszechnił po kraju Manifest mówiący o podstawach politycznych, na jakich się opiera. To nie jest łatwo powiedzieć: twórzmy rząd na bazie takich a takich stronnictw. Stworzenie rządu nie jest sprawą, którą można odkładać. Wtedy, kiedy stolica jest wolna, musi być rząd. Wchodzi Armja Czerwona, a tam nie ma rządu. Mówimy, że się opieramy na takich czy innych stronnictwach, że są tacy czy inni ludzie, po przyjściu do Warszawy wypadnie nam urządzić zjazd stronnictw, czy my, mając wtedy pewien akt polityczny stworzony, nie powinniśmy wziąć jako podstawę zasad Manifestu.

Prez. Mikołajczyk: Pod względem społeczno-gospodarczym, jeżeli chodzi o Manifest, podkreślaliśmy, że nie widzimy żadnych różnic. Chodzi mi tylko o sprawy zagraniczne[302]. Jeżeli jednak chodzi o praktyczne rozwiązanie, to Manifest nam nic nie da, Manifest nam praktycznie nie da żadnego rozwiązania. Ja nie mógłbym więc moich kolegów, którzy tam w kraju prowadzili walkę, lojalnie podporządkowali się i wykonywali pewne rzeczy, czy im się to podobało, czy nie, w przededniu uwolnienia Warszawy postawić przed faktem, że przechodzę na inne pozycje. Powtarzam, co do zasad nie ma różnic, tylko pewne różnice co do zagadnień zagranicznych.

Prof. Grabski: Jest deklaracja 4 stronnictw[303].

Ob. Morawski: Jeżeli nie ma różnic – można się zgodzić na deklarację, ale w tej chwili jest pewien stan faktyczny, są dekrety, dekret o wykonaniu reformy rolnej[304].

Ob. Mikołajczyk: Ja jestem zwolennikiem natychmiastowego wykonania reformy rolnej, ale tego nie wykonuje się tak szybko.

Ob. Wasilewska: My mówimy o natychmiastowym przeprowadzeniu reformy rolnej, a w londyńskich publikacjach nic nie było o natychmiastowym wprowadzeniu reformy rolnej.

Prof. Grabski: Czy Pani uważa, że można, nie mając[305] jeszcze, ile ludności, ile zapasów ziemi, przeprowadzić reformę rolną.

Ob. Wasilewska: Jeżeli tak, to znaczy, że Pan odkłada reformę rolną do końca wojny. Do konferencji pokojowej. My tego robić nie możemy, chłopi tego nie chcą. Mniej więcej wiadomo, jaka jest ilość ziemi i ile ludzi będzie. My się nie zgadzamy, ażeby pewne reformy społeczne odkładać do końca wojny.

Ob. Witos: My materjał mamy przygotowany i w granicach możliwości mamy obliczenia statystyczne i nie[306] to, ażeby od razu przystąpić do parcelacji, ale będziemy się starali zrobić to jak najprędzej.

Prez. Mikołajczyk: Trzeba sprzątnąć najpierw zboże.

Ob. Witos: W Lubelskiem jest wspaniały urodzaj. Było już tak, że obiecywano pewne rzeczy i dawano dalekie terminy, a potem nie zostało nic przeprowadzone.

Ob. Wasilewska: Trzeba stworzyć taki rząd, o którym wszyscy wiedzą, że wykona to, co obiecał.

Prez. Mikołajczyk: Na jedno Państwo nie zwracają uwagi, że zagadnienia reformy rolnej nie rozwiązują wszystkich problemów gospodarczych w Polsce, jeżeli nie idzie za tym zatrudnienie bezrobotnych.

Ob. Morawski: Nasza deklaracja nie mówi tylko o reformie rolnej.

Witos: to jest wstęp do reform, jakie w Polsce muszą przyjść.

Prez. Mikołajczyk: Różnica więc między nami sprowadza się do tego, że należy zabiegać o inne granice niż linja Curzona i drugie zagadnienie jeszcze uważam, że rząd winien oprzeć się o stronnictwa, które wymieniłem[307].

Ob. Morawski: Będziemy sprawy te rozpatrywać personalnie. Trzeba tylko ogłosić deklarację programową.

Mikołajczyk: Ale to sprawa na później. Deklarację programową można ogłosić później.

Ob. Morawski: Od postulatów wykonania natychmiastowego reformy rolnej nie odstąpimy.

Prez. Mikołajczyk: A kto mówi, że nie. Ja tylko ostrzegam Pana Kolegę, że nie rozstrzygnięto trudności gospodarczo-społecznych[308].

Prez. Morawski: Mamy więc uzgodnić trzy punkty:

1) przyjęcie deklaracji programowej,

2) utworzenie wspólnego rządu,

3) sprawy wojska.

Ob. Wasilewska: Jest kwestia pewnych spraw bieżących i palących, jeżeli nie zdecydujemy na utworzenie rządu w Warszawie. Wypadki w kraju dzieją się z taką szybkością, że pewne rzeczy muszą być natychmiast załatwione i bardzo szybko uregulowane. Pierwszą jest sprawa Armii Krajowej, drugą – administracji Panów w kraju i trzecią sprawa 700 oficerów w Palestynie[309].

Prez. Mikołajczyk: Tam jest 23, jeżeli ich jest więcej, to są to rzezimieszkowie i to jest sprawa rządu angielskiego.

Prez. Morawski: Mówiliśmy z przedstawicielem rządu angielskiego[310], który oświadczył, że nie ma z tym nic wspólnego.

Ob. Wasilewska: A więc sprawa Armii Krajowej.

Mikołajczyk: Ma się rozwiązać?

Ob. Wasilewska: Jest jedno Wojsko Polskie.

Ob. Morawski: Jedno Wojsko i jeden rząd, któremu ono podlega. I sprawa usunięcia z wojska niektórych osób, jak również urzędników.

Prez. Mikołajczyk: A czy nie można ich uznawać.

Ob. Wasilewska: Nie – możemy tylko przyciągać do współpracy, ale nie możemy honorować stanowisk, jakie zajmują wojewodowie. I jeszcze jedna komplikacja. Nie wiemy, jakie są instrukcje, ale znamy praktykę. Administracja przy zbliżaniu Czerwonej Armji zaczęła rozbierać magazyny i potem, gdy zjawili się przedstawiciele Komitetu, to musieli zrywać te plakaty, nawołujące w Lubelskiem do przeciwstawienia się władzom.

Prez. Mikołajczyk: Celem Komitetu nie jest stabilizowanie się na wieczność. Więc nie można iść przeciw tym ludziom, którzy tam byli przez 5 lat.

Morawski: Wzywa się wszystkich urzędników państwowych i samorządowych do stanięcia do pracy, za wyjątkiem zdrajców i takich, którzy współpracowali z Niemcami.

Ob. Wasilewska: Panowie uznawali granatową policję[311] za część swojej administracji.

Ob. Mikołajczyk: Nie.

Wasilewska: Nie ma instytucji bardziej znienawidzonej.

Prof. Grabski: Ona była zawsze potępiana przez rząd, przez nasze wydawnictwa podziemne.

Wasilewska: W praktyce miała oficjalne stanowisko i pobierała pensję od panów[312].

Mikołajczyk: Może się zdarzyć taki czy inny człowiek.

Wasilewska: Nie – jeżeli chodzi o policję – to jest to zjawisko masowe. To jest aparat skorumpowany, do którego nie mamy zaufania i na co mamy dowody, i o czem się Pan Premier przekona w Polsce i popatrzy na to innemi oczami.

Prez. Mikołajczyk: Nie mogę wyrzucać ludzi, którzy przez 5 lat pracowali, teraz, gdy Polska została wyzwolona.

Wasilewska: Mnie się zdaje, że prostym załatwieniem sprawy jest, ażeby administracja została utworzona na warunkach nielegalnych dla pracy w warunkach legalnych[313].

Mikołajczyk: Jeżeli powstanie rząd w Warszawie, to zagadnienie zostanie rozwiązane.

Witos: Rząd powstanie nie w Warszawie, rząd może powstać w Lublinie[314].

Prez. Mikołajczyk: Ale uważam, że trzeba się porozumieć z ludźmi w Warszawie. Ja mam pewne poczucie lojalności ludzkiej. Mnie powiedzą, że Panu chodziło o dorwanie się do władzy. Mnie chodzi o to, ażeby w Polsce odbyło się [bez] żadnych niespodzianek, represyj.

Ob. Wasilewska: Wtedy zostaną przedłożone te sprawy.

Prof. Grabski: Nigdy nie jest dobrą rzeczą robienie pewnego rodzaju rozwiązania przed utworzeniem rządu. Po rozwiązaniu administracji np. musi być z góry umowa rządu, a potem można uformować administrację, która by miała zadanie [...][315] Po rozwiązaniu administracji my utworzymy rząd.

Romer: Jest mobilizacja 8 roczników[316].

Morawski: Powołanych będzie kilka roczników.

Wasilewska: Armja Kr. jest czynnikiem, który doprowadził do konfliktu.

Prof. Grabski: Ona ma rozkaz współdziałania z Armją Czerwoną[317].

Wasilewska: Niech się Profesor nie łudzi, żadnych faktów współdziałania nie było. Mówiłam z dowódcą frontu – Polaków tam nie było. Zresztą Generałowi Roli mówił generał Filipkowski, że żadnych walk nie było.

Prof. Grabski: W takich warunkach elementy rozwiązanej Armii Krajowej powiedzą, że mamy rozwiązane ręce, i będą się dopuszczały aktów dywersyjnychi nie zechcą uznać Komitetu Wyzwolenia w Moskwie[318].

Witos: Rozchodzi się o skupienie całego narodu wokół rządu. Mamy załatwić warunki utworzenia rządu.

Prez. Mikołajczyk: Automatyczne rozwiązanie Armji Kr. nie jest proste, ponieważ są oddziały po stronie niemieckiej[319], które dają możność samoobrony i pomagają ludności.

Witos: Jeżeli walczą z Niemcami, to nie będziemy je rozwiązywać, ale chodzi o to, żeby walczyły.

Prof. Grabski: Jeżeli będzie utworzony rząd, to będzie utworzona Rada Wojenna i nie ma kwestji, że żadne naczelne dowództwo nie będzie potrzebne. Wtedy wszystkie siły zbrojne podlegać będą temu rządowi i nie następuje wtedy rozwiązanie, lecz łączenie pod jednym naczelnym dowództwem wojskowym wszystkich sił zbrojnych. Pierwszą rzeczą jest stworzenie naczelnego zwierzchniego organu, to jest rządu i rady wojennej.

Prez. Mikołajczyk: Czy zagadnienie atakowania Warszawy jest prawdopodobne?

Ob. Wasilewska: Tak[320].

Mikołajczyk: Jak Panowie wyobrażacie sobie konkretnie zagadnienie uformowania rządu? Mówiliśmy o Manifeście, deklaracji programowej. Jak wyobrażacie sobie samo zagadnienie.

Morawski: Panowie, podajcie swój termin.

Mikołajczyk: Ja chciałbym do czasu wzięcia Warszawy spotkania się z pewnemi ludźmi.

Ob. Wasilewska: Niech Pan nie zapomina o możliwości walk bratobójczych w Warszawie.

Morawski: My możemy na to poczekać, ale chodzi o to, by druga strona nie robiła wystąpień.

Mikołajczyk: Skąd Pani przewiduje walki bratobójcze?

Wasilewska: Przewiduję z doświadczenia. Ponieważ w Warszawie są duże siły Armji Krajowej i równocześnie są duże siły Armii Ludowej[321]. Zamiast bić Niemców, wezmą się one za łeb. Przecież tak było na innych terenach. Dla Armji Krajowej i administracji Panów będzie ważne zaznaczenie swojej supremacji.

Mikołajczyk: Moment walki z Niemcami będzie tak fascynujący, że nie będą się tym zajmować[322].

Witos: Chodzi o skupienie się po tych wszystkich przejściach.

Wasilewska: W Warszawie musi być duża dezorjentacja, docierają tam wiadomości od nas i od Panów. Może być, że po 4 sierpnia coś tam się stało, ale do godz. czwartej nic nie było.

Nr 8

„Biuletyn Informacyjny” o wizycie premiera Mikołajczyka w Moskwie, 11 sierpnia 1944 r.

Komentarz i ocena rokowań w Moskwie. Nie wiadomo, dlaczego Mikołajczyk nie przyjął oferowanych mu propozycji. Był przecież na tyle doświadczonym politykiem, że pewnie rozumiał, że bez wsparcia Wielkiej Brytanii i USA oraz jeśli stawia PKWN i Stalinowi warunki nie do zrealizowania, następna oferta dla niego i rządu będzie tylko gorsza. Znał rozmowy gen. Sikorskiego ze Stalinem i wiedział, jak na stosunki Polski z ZSRR patrzą pozostali alianci. Nie można wykluczyć, że zachowywał się dlatego nieracjonalnie, gdyż wiedział, jak działają jego sanacyjni przeciwnicy, czyli że sprawy układające się nie po ich myśli rozwiązują metodą Piłsudskiego przy pomocy komand śmierci (na przykład sprawa Zagórskiego przed 1939 rokiem, a w kraju los płk. Mariana Drobika – na pewno czy Sikorskiego – z jakimś prawdopodobieństwem[323]).

W tym artykule propagandzistów podziemia musi zadziwiać przekonanie, że Stalin będzie z nimi negocjował, czy Armia Czerwona może walczyć z Niemcami na terenach II RP.

Po przerwaniu rokowań

Polska, Rosja[324] i Sojusznicy[325]

[...] W dniu wczorajszym omówiliśmy obszerniej przypuszczalne motywy tego zerwania. Sprowadzają się one do faktu, że w dążeniu do pokojowego i przyjaznego ułożenia stosunków polsko-rosyjskich istnieje pewna granica, której ani premier Mikołajczyk, ani nikt w niezależnym społeczeństwie polskim przekroczyć nie chce i nie może. Granicą tą jest dobrowolne przekreślenie przez Polskę własnej niezależności przez przyjęcie ultimatywnego dyktanda w stosunku do naszych spraw wewnętrznych[326]. [...]

W tej chwili chodzi nam jednak nie o powody zerwania, lecz o stan wskutek tego wytworzony. W najkrótszym ujęciu można stwierdzić, że na skutek zerwania rokowań wróciliśmy do punktu wyjścia, to jest do stanu, jaki był przed wyjazdem premiera Mikołajczyka. Istotą tego stanu jest, że stanęliśmy z powrotem przed perspektywami wkraczania wojsk sowieckich zarówno do Warszawy, jak i na teren innych ziem polskich, w charakterze wojsk nie tyle sojuszniczych, ile raczej okupacyjnych, zajmujących ziemie i miasta bez uprzedniego uzgodnienia z rządem polskim sprawy ich administracji i zarządu. [...]

W stosunku do naszych sojuszników na zachodzie, w szczególności w stosunku do Anglii, mamy dostateczne tytuły do tego, aby nie prosić, lecz żądać pewnej wzajemności w sposobie traktowania naszych spraw[327]. Dotychczasowy stan szukania rozwiązań przez słuszne w zasadzie, lecz zawodne w praktyce dążenie do załatwienia wszystkiego w drodze bezpośredniego porozumienia polsko-sowieckiego – nie dały jak dotąd rezultatu. W tej sytuacji możemy oczekiwać, iż dotychczasowy system anglosaskiego umywania rąk w sprawach polsko-sowieckich nie może iść aż do zupełnej obojętności na stan na ziemiach Polski wytwarzany. Sprawa niepodległości Polski posiada dla obu państw anglosaskich znaczenie zupełnie zasadnicze. W danym wypadku interesy anglosaskie nakazują mu pełne poparcie Polski. W jakiej mierze to nastąpi i w jakiej mierze Sowiety będą skłonne liczyć się z tym faktem, nie możemy przewidzieć. [...]

Nr 9

Depesza premiera Mikołajczyka do władz w kraju relacjonująca jego pobyt w Moskwie, 18 sierpnia 1944 r.

Depesza nr 194 to relacja premiera z pobytu w Moskwie na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku. Potwierdza ona w zasadzie przytoczony wyżej zapis rozmów z 6 sierpnia 1944 roku, przedstawiając jednak działania Mikołajczyka w stolicy ZSRR jako co najmniej równorzędnego wobec rządu angielskiego, nie mówiąc o radzieckim.

Depesza docierała czy też została odczytana w Warszawie w częściach oznaczonych od „A” do „I” między 18 a 24 sierpnia, ale nie zawsze w kolejności zgodnej z alfabetem. Na końcu poszczególnych części zachowano datę otrzymania czy też odczytania, jeśli informacja dotycząca tej kwestii została podana. W przypisach prostujemy niektóre opinie (manipulacje) premiera.

Nr 194[328] 18.VIII pilne.

A. Przesyłam dep. Premjera o wizycie w Moskwie. Orkan[329].

Wyjazd do Moskwy nastąpił po moim publ. oświadczeniu, że jestem gotów podjąć taką podróż, i po interwencji[330] Churchilla i Roosevelta u Stalina o przyjęcie mnie. Osobiście przyjęto nas dobrze, natomiast protokólarnie w pierwszych dniach zamilczano nasz pobyt, a prasa sow. atakowała rząd emigracyjny i jego politykę, podnosząc równocześnie wartość Komitetu Wyzwolenia Narodowego w związku z podpisaniem układu[331]. Podpisanie to nastąpiło przed moim przyjazdem do Moskwy. W rozmowach nazywano Komitet już rządem polskim, zaznaczając, że natychm. po zajęciu Warszawy zostanie on nominalnie ogłoszony, jako rząd tymczasowy[332]. Pod koniec pobytu i po rozm. ze Stalinem i Mołotowem zmieniono taktykę, publikując o pobycie w Moskwie przedstawicieli Polsk. Rządu emigracyjnego i przyjęciu ich przez Stalina[333].

B. W pierwszej rozmowie ze Stalinem określiłem następująco cel naszego przybycia.

1. Omówienie współpracy polsko-sowieckiej w czasie wojny i po niej.

2. Uzupełnienie umowy polsko-sowieckiej 1941 r. Układem o administracji oswobodzonych ziem polskich i o wojskowej współpracy.

3. Wysondowanie poglądów rządu sowieckiego w sprawach granicznych.

4. Podanie do wiadomości projektu o reorganizacji rządu polskiego, który by został stworzony natychmiast po uwolnieniu Warszawy w oparciu o cztery stronnictwa ze współudziałem P.P.R. Rząd ten popełniłby swoje funkcje do czasu wyborów, które nastąpiłyby możliwie najszybciej w oparciu o pięcioprzymiotnikową ordynację.

W sprawie administracji Stalin oświadczył, że została ona oddana Komitetowi i że nie może być dwóch ośrodków rządowych, dlatego Polacy muszą się między sobą porozumieć. W długiej dyskusji Stalin postawił szereg zarzutów mających świadczyć, że nie ma w Polsce dobrej woli dla współpracy polsko-sowieckiej.

- 386, 387 - otrzym. 18.VIII - 46

Nr.194.C.[334]

Skrót zarzutów, jakie postawił, jest następujący: zestawia się Stalina z Hitlerem. Nazywa się Rosjan nowymi okupantami. Twierdzi się, że Rosja jest wrogiem numer 1 i że należy oszczędzać siły na późniejszą walkę z tym wrogiem, ponieważ Niemcy tak czy owak będą pobite. Zdaniem Stalina zasadę tę głosiły czynniki wojskowe. Jest inwigilacja komunistów i mordowanie ich przez AK, a szczególnie przez N.S.Z jako część składową AK. Brak potępienia tych mordów dokonywanych nie tylko na komunistach, ale i ludowcach i socjalistach[335]. Organizowanie mobilizacji przez AK na tyłach wojsk sowieckich, chowanie broni, odsyłanie oddziałów do lasów i organizowanie niepokojów przeciw wojskom sowieckim. Oto skrót zarzutów Stalina[336]. Odparłem je, przyczym Stalin musiał przyznać, że AK cechuje duża liczba, chęć walki z Niemcami i zasadniczo chęć ułożenia stosunków z armią sowiecką. Generalnie zarzutów współpracy z Niemcami poza sporadycznymi nie podnoszą i znalazłem zasadniczy bardziej pozytywny stosunek do AK, niż to miało miejsce dawniej. C.D.N.

- 388 - otrzym. 22.VIII /46/

Nr.194.D.[337]

W sprawie granic Stalin upiera się[338] przy linji Curzona na wschodzie, linji Odry ze Szczecinem i Wrocławiem włącznie oraz linji Nissy na zachodzie. Na północy Prusy Wschodnie przy włączeniu Królewca i jego okręgu do Rosji[339]. Po długiej walce, gdzieśmy podkreślili, że Polska, która nie wydała Quislinga, nie może być pomniejszona z tej wojny, że muszą przy Polsce pozostać centra kultury Wilno i Lwów oraz co najmniej źródła nafty i soli, że nowa granica winna być ustalona przy wymianie ludności ukraińskiej[340]. Na konkretne zapytanie, czy to jest jego ostatnie słowo o linji Curzona, Stalin oświadczył, że gotów jeszcze podjąć dyskusję na ten temat[341], lecz dopiero wtedy, gdy będzie jeden rząd polski obejmujący wszystkie czynniki demokratyczne z wykluczeniem faszystów i sanatorów. Stalin mówił, że nie chce Polski komunistycznej[342], że Polska musi mieć swój własny ustrój, że winna się wyrzec mieszania do spraw wewnętrznych R o s j i i jej ustroju, oraz że taka Polska, silna i niepodległa i demokratyczna – winna maszerować wspólnie z Sowietami w oparciu o sojusz z Anglią, Francją i Ameryką, gdyż za 5 lat naród niemiecki, który jest silny, będzie chciał znowu prowadzić do nowej wojny. cdn.

389 - otrzym. 18/8/46/

Nr.194.E.[343]

Wobec oświadczenia Stalina, że mimo i że stoi na stanowisku linji Curzona – gotów jest dyskutować zagadnienie wschodnich granic Polski, jeżeli Polacy między sobą się dogadają – zgodziłem się na rozmowę z Komitetem[344]. W Komitecie postawiłem zagadnienie wspólnej obrony interesów Polski. W pierwszym dniu wykręcali się od odpowiedzi, oświadczając, że przecież i oni są dobrzy patrioci. Kiedy jednak konsekwentnie ich przyciskałem – w drugim dniu oświadczyli, że oni w tej chwili nie mogą pójść z nami do Stalina w sprawie granic Polski, na wschodzie, że sprawy te mogą być później podnoszone, lecz w tej chwili straciliby zaufanie sowietów – a sprawie Polskiej by nie pomogli[345]. Natomiast naciskali, by stworzyć rząd pod moim premjerostwem z udziałem po jednym ministrze z poszczególnych stronnictw z Londynu, twierdząc, że K.R.N. reprezentują całość i żądając usunięcia prezydenta Raczkiewicza i gen. Sosnkowskiego i oparcie się o konstytucję z 1921 r. Na osiemnastu członków wyłonionych przez K.R.N. miałoby wejść do rządu czterech ministrów z Londynu. Stwierdziłem, że K.R.N. nie reprezentuje narodu polskiego, a tylko jego drobną część i nie ma prawa reprezentowania stronnictw. Oświadczyłem, że przyjąłem premjerostwo z rąk prezydenta i nie mogę się go wyrzekać za cenę proponowanego mi premjerostwa z rąk K.R.N., że muszę wrócić do Londynu, lojalnie porozumieć się z prezydentem i rządem oraz interpelować rządy Anglji i Ameryki na temat ich stosunku do legalizmu rządu polskiego. Zmiany Konstytucji z 1935 r. pragniemy wszyscy. Kiedy jednak w 1935 r.[346] zastanawialiśmy się, jaką konstytucję uznać za podstawę rządu – Amerykanie oświadczyli nam, że mogą uznać rząd polski tylko na podstawie konstytucji 1935 r.[347] Wobec tego formalnie oparliśmy się o tę konstytucję, usuwając z niej jednak wszystko, co jest anty-demokratyczne.

- 390 - otrzym.20.VIII - 46 –

Nr.194.F.[348]

Tak więc został rozwiązany sanacyjny Sejm i Senat – któryby na podstawie tej konstytucji miał prawo istnieć na czas wojny[349]. Zamiast tego powstała Rada Narodowa złożona z przedstawicieli Stronnictw dawnej opozycji[350]. Zostały zapowiedziane demokratyczne wybory natychmiast po uwolnieniu Kraju. Prezydent zobowiązał się wobec kraju nie korzystać ze swoich prerogatyw[351]. Rząd wydał demokratyczną deklarację co do przeszłości Polski[352], która została uzupełniona deklaracją z lutego 1942 – deklaracją Stronnictw krajowych i przedstawiciela Rządu w Kraju. Rząd stworzony na podstawie tej konstytucji podpisał szereg umów międzynarodowych. Odnośnie wojska – Karty Atlantyckiej – UNRA. A co najważniejszym jednak, oświadczyłem dalej, jest zagadnienie tych ludzi, którzy kierowali walką z Niemcami w Kraju i stanowili podstawę Rządu dla jego działalności na emigracji. Ci przede wszystkim muszą być brani pod uwagę. Wobec tego, chciałbym pojechać do Warszawy z misją reorganizacji Rządu. Podstawę Rządu tworzyłyby cztery Stronnictwa oraz P.S.[353], względnie Partia Komun.[354], jeżeli taka istnieje, oczywiście proporcjonalnie do stanu posiadania. Rząd ten przeprowadziłby rozmowę na temat współpracy polsko-sowieckiej, zagadnień granicznych i zawarłby z rządem sowieckim umowę w sprawie administracji i wojska. Krajowej Rady Narodowej, jako suwerena państwowego przez Konstyt. z 1921 roku uznać nie mogę. Rząd ten z nominacji Prezydenta przeprowadziłby najrychlej demokratyczne wybory do Sejmu, który załatwiłby wybór Prezydenta, oraz uchwalenie nowej Konstytucji. Rozmowy z Komitetem nie doprowadziły do wyników z tem, że z Londynu będzie udzielona ostateczna odpowiedź, względnie wysunięta kontrpropozycja. Jutro sprawozdanie z ostatniej rozmowy ze Stalinem. C.D.N.

- 391 - otrzymane 22.VIII.

Nr.194.G.

Zgłosiłem się do Mołotowa z wizytą pożegnalną, przedkładając dwie prośby, o samolot do Teheranu i o wizytę pożegnalną u Stalina. U Mołotowa zastałem Bieruta i Morawskiego. Panowie ci przedstawili Mołotowowi, że nasze rozmowy rozbiły się tylko na tle Konstytucji, i rozpoczęli gwałtowny atak na zachowywanie się Delegatury Rządu i Armii Krajowej. Dało mi to okazję do odparcia wszelkich zarzutów i postawienia na odpowiednim poziomie naszej sprawy. Mieliśmy wszyscy wrażenie, że panowie ci źle wyszli w opinii władz sowieckich. Następnego dnia zostałem przyjęty przez Stalina. Zapytałem wprost, czy i on stoi na stanowisku K.R.N., co w konsekwencji prowadzi do Polski komunistycznej. Odpowiedział, że Polska powinna się rządzić własnym ustrojem, jako państwo silne, niepodległe, demokratyczne i że rządy w niej winny sprawować wszystkie demokratyczne czynniki w ramach Rządu Jedności Narodowej z wykluczeniem ONR, Faszystów i Sanacji. Że Polska winna się wyrzec ingerowania w wewnętrzne stosunki Rosji[355], a Rosja ingerowania w wewnętrzne stosunki Polski. Że oba te państwa o dwóch różnych ustrojach winny maszerować razem, a Rosja powinna utrzymać swe alianse z Anglią, Francją i Ameryką, gdyż leży to w interesie Rosji. Niemcy za lat 25 znów się odrodzą i będą zagrażać bezpieczeństwu Europy. Doświadczenia tej wojny nakazują Rosji dokonania wszystkiego wszelkimi możliwymi i niemożliwymi środkami, by jak najwięcej Niemców wytępić i do ich odrodzenia nie dopuścić. Wyraził nadzieję, że Polacy między sobą się dogadają. C.D.N.

Nr.194.H[356]

Dało mi to podstawę do przedstawienia naszego punktu widzenia na przyszłość Niemiec i konieczność współpracy Polski i Sowietów z państwami Zachodu Europy – celem pilnowania, by Niemcy już nigdy nie były w stanie sprowokować nowej wojny. Miałem wrażenie, że poważne przedstawienie naszego stanowiska i programu zrobiło na Stalinie duże wrażenie. Oświadczyłem, że miałbym zamiar pojechać do Warszawy i tam w porozumieniu z czynnikami, które przez pięć lat trwają w walce z Niemcami i organizują opór, reorganizować Rząd, wciągając w to również PPR. Takie rozwiązanie stworzyłoby od razu szerokie podstawy w całym społeczeństwie polskim do współpracy polsko-sowieckiej – podczas gdy oparcie się tylko o K.R.N. jest oparciem się tylko o drobną część społeczeństwa przy negatywnym z konieczności ustosunkowaniu się jego ogromnej większości. Jedynie przez oparcie się o całość społeczeństwa polskiego i niezadawanie Narodowi Polskiemu krzywdy[357]można na trwałe ułożyć stosunki polsko-sowieckie i uniknąć starć i walki pomiędzy obu narodami w przyszłości. Wiadomość o tej wizycie została opublikowana w prasie sowieckiej – przyczym nadano jej charakter urzędowy, stwierdzając, że zostali przyjęci przedstawiciele Rządu Emigracyjnego. W konkluzji muszę stwierdzić, że odniosłem następujące wrażenie. 1. Rząd Sowiecki postawił siebie w wygodnej sytuacji, ofiarowując gotowość rozmów na wszelkie tematy i ułożenia stosunków polsko-sowieckich – jeżeli tylko Polacy między sobą się dogadają. 2. Tym samym Rząd Sowiecki nie zaangażował się jeszcze całkowicie ani ostatecznie po stronie Komitetu, zostawiając pewne możliwości porozumienia. C.D.N.

- 399 - 21.VIII.44.

Nr.194.I[358]

3. Dał jednak wolną rękę Polskim Komunistom z tym, żebym[359] się przypatrywał ich dalszemu rozwojowi wypadków.

4. Rząd Sowiecki, jak odniosłem wrażenie, nie jest zdecydowany dokonać sowietyzacji Polski, rezerwując sobie czas na ostateczną decyzję w tej sprawie. Natomiast Polscy Komuniści są zdecydowani wyzyskać tę okazję dla skomunizowania Polski.

5. Rząd Sowiecki, moim zdaniem, bardzo się liczy z opinią zagraniczną i z koniecznością utrzymania dobrych stosunków z Anglią i Ameryką. Pozatym zależy mu bardzo na utrzymaniu spokoju na tyłach wojsk sowieckich[360], wreszcie chce stworzyć na zewnątrz wszelkie pozory, że administrację w Polsce będą organizować tylko Polacy i mojem zdaniem w tym okresie raczej nie będzie używał gwałtownych środków dla popierania Polskich Komunistów[361]. Biorąc to pod uwagę, postawiłem Radzie Ministrów jedno zasadnicze pytanie, jakie środki, jakie drogi powinny być obrane, by ratować Polskę od sowietyzacji. Czy rząd polski ma za granicą prowadzić swoją walkę, czy też wykorzystując swoją pozycję zagraniczną zawrócić do Polski, by tam, narażając się na wszystkie niebezpieczeństwa razem ze stronnictwami, które są podstawą jego działania i dopuszczając do Rządu komunistów, bronić Polski od sowietyzacji, mając jednak na uwadze szczerą współpracę polsko-sowiecką w przyszłości.

STEM

400 otrzym. 24.VIII.44 /46/

Nr 10

Informacja o powstaniu Krajowej Rady Ministrów, „Rzeczpospolita Polska”, 20 sierpnia 1944 r.

Krajowa Rada Ministrów[362]

W „Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” (Nr 1) ukazało się następujące oświadczenie Delegata na Kraj Wicepremiera[363] Rządu Rzeczypospolitej z dnia 3 maja 1944 r. o utworzeniu Krajowej Rady Ministrów:

„Podaję do publicznej wiadomości, że w wykonaniu dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 kwietnia 1944 r., »O tymczasowej organizacji władz na terytorium Rzeczypospolitej« oraz decyzji Rządu Rzeczypospolitej w Londynie powołana została do życia Krajowa Rada Ministrów, w skład której wchodzą Wicepremier jako jej przewodniczący oraz trzej ministrowie dla spraw Kraju. Warszawa, dnia 3 maja 1944 r. Delegat na Kraj – Wicepremier: Klonowski[364], Ministrowie dla spraw Kraju: Walkowicz[365], Traugutt[366], Opolski”[367]. [...]

Nr 11

Raport Józefa Olszewskiego o rozmowach premiera Mikołajczyka ze Stalinem, 21 sierpnia 1944 r.

Raport Józefa Olszewskiego[368] to jeszcze jedno spojrzenie na rozmowy w Moskwie w sprawie przyszłego rządu polskiego. Nieco plotkarskie, ale dzięki temu bardziej prawdziwe. Olszewski kierował przedstawicielstwem ZPP w Teheranie zbierającym informacje dotyczące sprawy polskiej, a także próbował wpływać politycznie na środowiska polskie w duchu potrzeb związku. Oceny Badera – pochodzące pewnie w dużej mierze od Mikołajczyka – odbiegają daleko od opinii o rządzie polskim ukształtowanej przez propagandę emigracyjną i krajową. Szczególną uwagę należy zwrócić na wskazane tu powody wywołania walk w Warszawie. Po prostu miał to być aż i tylko akompaniament do rozmów Mikołajczyka ze Stalinem. Dokument właściwie nie został wykorzystany w historiografii. Rząd polski ukrywał prawdziwe powody wywołania powstania warszawskiego, a w PRL nie zauważono jego istnienia i nie wykorzystano być może dlatego, że bardziej pasowało politycznie oskarżenie o wywołanie powstania „hrabiego”, tzn. gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego.

R A P O R T[369]

W dniu 20 sierpnia odbyłem 4-godzinną rozmowę z polskim posłem w Iranie Karolem Baderem[370]. Spotkanie odbyło się w hotelu „Irantour” w Derbencie za pośrednictwem prof. Węgierko[371], któremu Bader oświadczył, że chętnie zobaczy się ze mną.

W czasie rozmowy Bader udzielił szeregu ciekawych informacyj. Rozmowa, jak wspomniałam, trwała 4 godziny, tak, że nie wszystko udało mi się zapamiętać. Podaję niżej tylko to, co pamiętam dokładnie.

1) Przejeżdżając przez Teheran w drodze powrotnej z Moskwy, Mikołajczyk nocował u Badera i rozmawiał z nim do późna w noc. Mikołajczyk zachwycony jest Stalinem, który przyjął go bardzo dobrze, tytułował go „panie premierze” i zapewnił go, że wszystko będzie w porządku, kiedy tylko Mikołajczyk dogada się z Komitetem Wyzwolenia Narodowego. Ale z Komitetem sprawa była trudniejsza. O tym świadczy chociażby następujący fakt: Mikołajczyk zaproponował, ażeby razem z przedstawicielami PKWN iść do Stalina w sprawie granic, „iść prosić, a nie żądać”, ale przedstawiciele Komitetu stanowczo odmówili (Profesorowi Węgierko Bader powiedział, że przedstawiciele PKWN „bali się iść do Stalina”[372]).

Mikołajczyk bardzo ujemnie wyraża się o obyw. O s u b k a-M o r a w s k i m. Morawski to młody człowiek[373], zarozumiały, „przewróciło mu się w głowie”. Krzykliwy, apodyktyczny, niepoważny. Bader posunął się do tego, że kilkakrotnie użył słowa „pętak”. Mikołajczyka przyjął Morawski, rozsiadłszy się wygodnie w fotelu, pytaniem: „z czym panowie przyjechaliście?”[374]. Tą opinię o Morawskim, jako o człowieku niepoważnym, człowieku szarym, potwierdzili Baderowi delegaci Ministerstwa Op. Społ. Kałuch[375] i Kon (?)[376], którzy osobiście znają Morawskiego.

O B i e r u c i e Mikołajczyk powiedział, że „może on być niebezpiecznym, ale to poważny partner, tęgi łeb”.

W a n d a W a s i l e w s k a jest sympatyczna i również tęga głowa. Bierut i Wasilewska zachowali się bardzo przyzwoicie i spokojnie, „a przecież oni otrzymują pośrednio instrukcje od bolszewików”.

W i t o s[377] jest twardy, samodzielny, dość sympatyczny. (Węgierce Bader powiedział, że Witos jest nieprzyjazny. W dalszej rozmowie ze mną oświadczył, że Witos nie jest przecież człowiekiem Stronnictwa Ludowego. On „woli raczej interesy, handel jajkami itd.”).

Co się tyczy gen. Żymierskiego, to Bader twierdzi, że zna go osobiście. Spotykał się z nim w Warszawie pod okupacją w r. 1940. Charakteryzuje generała jako dobrego żołnierza, oddanego wojaka i gotowego «tak jak Sikorski, w każdych warunkach, choćby najcięższych, pracować dla wojska i kraju». Jednakże Żymierski posiada dość słaby charakter, «o czym zresztą pisze się i w naszych kartotekach»[378]. Bader w pewnej chwili dał do zrozumienia, że przejście gen. Żymierskiego na stronę KRN jest również rezultatem słabego charakteru generała.

2) Jak twierdzi Bader, głównym zagadnieniem spornym jest nie sprawa Sosnkowskiego i jego kliki[379], a także nie sprawa granic, lecz sprawa władzy, rządu. Co się tyczy Sosnkowskiego, Bader twierdzi, że Mikołajczyk chciał już 11/4 roku temu pozbyć się go. Mikołajczyk powiedział Baderowi, że „skrzywdzili” generała Kopańskiego[380], wprowadzając Sosnkowskiego na stanowisko Naczelnego Wodza. (Wydawało mi się, że Bader chce u mnie wybadać, co myślą o Kopańskim w Moskwie)[381]. Ale pozbyć się Sosnkowskiego nie tak łatwo. „Powinniście nam w tym pomagać, a nie utrudniać nam sprawę. Znajdujemy się przecież po jednej stronie barykady i wiemy, że jeśli nie skończymy z Andersem i Sosnowskim, to oni zjedzą i nas, i was”. (O „jednej stronie barykady” Bader wspominał kilkakrotnie). Sprawa Sosnkowskiego jest skomplikowana i dlatego, że „prócz nas i was istnieje jeszcze trzeci partner”[382]. I w ślad za tym Bader opowiedział, że Anglicy zorganizowali... ucieczkę Śmigłego-Rydza i teraz trzymają go gdzieś u siebie[383]. Oni próbowali pomóc i Bekowi[384], ale to się nie udało. Anglicy „jeszcze niedawno nie mogli zrozumieć ataków przeciwko Bekowi” i jako zwolennicy legalności i praworządności mogliby po swojemu patrzeć na rozprawienie się z Raczkiewiczem i Sosnkowskim. Trzeba też wziąć pod uwagę terror moralny w Londynie. Już teraz były koła, które wypowiadały się za tym, ażeby nie wpuścić Mikołajczyka z powrotem do Londynu. Wiadomo też, że w swoim czasie w Armii Andersa istniał spisek przeciwko samemu Sikorskiemu. Ale mimo wszystko Bader sądzi, że „dadzą sobie radę z faszystami. Żadnych wodzów naczelnych, żadnych „fuhrerów” u nas nie będzie”.

Jeśli chodzi o granice, to Bader sądzi, że „Lwów nie jest jeszcze ostatecznie stracony”. Ale trzeba, by Polacy moskiewscy[385] również dopomogli w tej sprawie. Bader zaniepokojony jest sprawą Prus Wschodnich, gdyż według niektórych informacyj, Rosjanie nie chcą oddać Polsce całych Prus Wschodnich. Mówi się o tym, że Królewiec będzie przyłączony do ZSRR, a przecież Polsce potrzebne są nie piachy mazurskie, lecz właśnie Królewiec. W Londynie nie wiedzą, jak zareagowałby kraj na przekazanie Rosji 1/4 terytorium Polski. Dlatego rządowi trudno zdecydować się na taki krok, póki nie wypowie się kraj. Baderowi wiadomo, że Mikołajczyk oczekuje teraz opinii kraju co do całokształtu zagadnienia, ażeby móc działać z poparciem Warszawy.

Zagadnienie konstytucji jest zbyt skomplikowane, gdyż cała legalność rządu opiera się na tej konstytucji, chociaż później trzeba będzie konstytucję niewątpliwie odrzucić.

Ale najważniejsza jest kwestia rządu. Mikołajczykowi zaproponowano w Moskwie 4 miejsca w nowym gabinecie z projektowanej ogólnej ilości 18 miejsc. Grupa Mikołajczyka obawia się więc, że ją chcą „wykiwać”. A przecież ludowcy są największą partią w Polsce i Mikołajczyk nie może zostać premierem rządu, w którym nic nie będzie mógł zrobić. „Nic dziwnego, że się nie dogadali, pomyśl Pan – co nam dają?”. W Moskwie nie ukrywano przed Mikołajczykiem faktu, że na wiecu w Lublinie zebrani urządzili długotrwałą owację, kiedy oświadczono, że być może zobaczą niezadługo Mikołajczyka. Mikołajczyk to dzisiaj najwybitniejsza osobistość i jasne, że nie chce on, by trzymał go w rękach człowiek w rodzaju Morawskiego.

Mikołajczyk wrócił z Moskwy przekonany, że Moskwa nie zamierza przyłączyć Polski do ZSRR[386]. Dlatego Bader jest niezłomnie przekonany, że „dogadamy się”. Wie on, że „za kilkanaście dni Mikołajczyk znów wyjedzie z Londynu”. Zamierza on niezachwianie przyjechać do Warszawy natychmiast po jej wyzwoleniu.

3) W czasie rozmowy Bader wygadał się o dwóch ciekawych rzeczach. Mówiąc o ewentualnej likwidacji grupy Sosnkowskiego, Bader napomknął o tym, że grupa ta jest, bądź co bądź, atutem. „Może wyjść tak, że w Londynie wszystko rozwalimy, a nie wiemy, co będzie z drugiej strony. W ten sposób zawiśniemy w powietrzu”[387].

Mówiąc o warszawskim powstaniu, Bader powiedział, że „Mikołajczyk chciał mieć akompaniament do rozmów, dowieść, że my reprezentujemy siłę”[388]. Ale potem, spostrzegłszy, że się wygadał, Bader zaczął zapewniać, że wszystkiemu winien jest gen. Bór i generałowie[389], a generałowie zawsze robią po swojemu, nie licząc się z Londynem, a często i na szkodę Londynowi. [...]

5) W czasie obiadu Bader dał charakterystykę niektórych ludzi londyńskich. O M i k o ł a j c z y k u mówi z zachwytem. Romer powiedział mu, że Mikołajczyk wykazuje również nadzwyczajny talent dyplomatyczny. Romer zachwycony był postawą Mikołajczyka w Moskwie. Bader uważa, że Mikołajczyk jest niewątpliwie najwybitniejszym ze współczesnych polityków polskich i bez wątpienia będzie nadal premierem.

S o s n k o w s k i e g o uważa Bader za ideowego piłsudczyka, za człowieka, który żyje przeszłością i sądzi, że dzisiaj powtórzy się to samo, co 26 lat temu[390].

R o m e r jest przeciwnikiem sanacji, całkowicie popiera Mikołajczyka, ale „jest nierówny”.

K o t[391] – to bardzo zdolny, inteligentny człowiek, demokrata. Popełnił błąd przez to, że „w Rosji był zbyt ciekawy. Ale ciekawość to już jego wada”. Prócz tego zwaliła mu się na głowę cała nędza polska, wszystkie nieszczęścia Polaków w ZSRR i to również musiało na niego wpłynąć.

O s o c j a l i s t a c h powiedział Bader, że oni dużo „naknocili”, a teraz też są z nimi trudności[392].

K o p a ń s k i jest bardzo zdolny, lubiany. K u k i e l[393] bynajmniej nie jest człowiekiem Sosnkowskiego, jak my sądzimy. „Inni robią, a Kukiel za to odpowiada”.

W Londynie z kadrami jest kiepsko. Starzy liderzy kończą się. Przychodzą całkiem młodzi, a warstwy pośredniej brak. U ludowców ze zdolnej młodzieży jest tylko G r a l i ń s k i[394], u socjalistów C i o ł k o s z[395]. P r a g e r[396] to stary człowiek, który żyje tylko książkami, ale to nie jest polityk.

O Ż e l i g o w s k i m[397] Bader powiedział tylko znacząco, że to już całkowity starzec. O adw. W i l a n o w s k i m[398] Bader słyszał tylko same złe rzeczy, tak, że nie chcę o tym mówić. K i r t i k l i s[399] to tępy stupajka, żandarm. Dr O l s z e w s k i[400] w Palestynie to człowiek Andersa. Rdzeń grupy piłsudczyków w Palestynie to Składkowski[401] i bracia Jędrzejewicz[402]. W Palestynie znajduje się także płk Grzędziński[403], który w/g wszelkiego prawdopodobieństwa związany jest z W. Wasilewską[404].

Z tego, co mówił Bader, wynika m.in., że on uważa, iż cała inteligencja polska w ZSRR i znaczna część inteligencji w kraju idzie z ZPP.

Przy końcu rozmowy Bader oświadczył, że „Cokolwiek by się nie zdarzyło”, i on, i Mikołajczyk, i inni demokraci „powrócą do Polski choćby i bez portek”.

Powiedział też, że nie podobają mu się dekrety wydane przez PKWN. On sądzi, że Mikołajczyk powinien jak najszybciej wyjechać do Moskwy, aby zapobiec powtarzaniu się takich rzeczy, jak te dekrety. (Bliżej nie formułował, o co mu chodzi)[405].

Na pożegnanie Bader poprosił, ażebym podtrzymywał z nim kontakt. [...]

Teheran, 21.VIII.1944.

/J. Olszewski/

Nr 12

Informacja dla Delegata Rządu o decyzjach władz i ustaleniach w Londynie po rozmowach premiera Mikołajczyka w Moskwie, 21 sierpnia 1944 r.

Depesza nr 199 to informacja dla DR o reakcji władz na uchodźstwie na rozmowy premiera w Moskwie na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku.

Cała obrona rządu przed PKWN budowana była na głoszonym legalizmie rządu polskiego, podobnie jak obrona granicy wschodniej, przy której brak pewnego drobiazgu – że państwo polskie uzyskało ją wskutek zwycięskiej wojny z Rosją bolszewicką (tym polska polityka historyczna pyszni się znów dopiero od około 30 lat)[406]. Nikomu nie przeszkadza, że ową konstytucję uchwalono niezbyt zgodnie z obowiązującym prawem czy też że źródłem legalności rządu od 1939 roku jest prezydent RP, mimo że powołano go niezgodnie z tą wadliwie uchwaloną konstytucją i w dodatku z ewidentnym mieszaniem się Francuzów do polskich spraw. Dokumenty ukazują, jak trudna była pozycja premiera Mikołajczyka, który musiał lawirować nie tylko między Stalinem a Churchillem, ale i między PKWN a swymi „sojusznikami” z rządu i RJN. Może to jest podstawowym powodem braku realizmu premiera (czy innych polskich władz) w koncepcjach politycznych z tego okresu.

Przedstawione tu propozycje rozwiązania konfliktu polsko-radzieckiego po odpowiedzi RJN zostały przesłane poprzez Anglików Stalinowi. Ich losy w pewnym stopniu pokażemy w dokumentach niżej.

Tekst „A” to propozycja Mikołajczyka przedstawiona rządowi pod głosowanie, a tekst „B” to kontrpropozycja Komitetu Zagranicznego PPS, który nie potrafił się rozstać z sanacją czy powiązaniami z Piłsudskim jeszcze sprzed I wojny.

Nr 199 21 VIII[407]

[...][408] Tekst – A – Uwaga – A – do nr 199

Po uwolnieniu stolicy Państwa nastąpi rekonstrukcja Rządu Polskiego na następujących zasadach.

1. Podstawę Rządu stanowić będą w równej sile liczebnej następujące Stronnictwa: Str. Ludowe, Str. Narod., Polska Partia Socjalistyczna, Str. Pracy i Polska Partia Robotnicza. Ewent. uwzględnione też będą w skromniejszej mierze pomniejsze demokratyczne grupy polityczne. Wyklucza się możność wejścia do Rządu przedstawicieli faszystów i niedemokratycznych grup politycznych oraz grup odpowiedzialnych za przedwrześniowy system rządzenia. Uzgodnienie przez Premiera osób – kandydatów na Ministrów z Stronnictwami nastąpi na miejscu w Warszawie, po czym dokonana będzie na wniosek Premiera nominacja nowego rządu przez prezydenta RP.

Tekst - A - uwaga - A - Punkt 2 Nr 199.

2. Wytyczne programowe Rządu będą się opierały na następujących podstawach: Rząd przeprowadzi wznowienie stosunków dyplomatycznych polsko-sowieckich. Rząd przystąpi natychmiast do objęcia administracji wyzwolonych Ziem Polskich i przygotowania przejęcia nowych obszarów, uzyskanych kosztem Rzeszy Niemieckiej. W tym celu Rząd zawrze umowę z rządem sowieckim dla ustalenia formy współpracy z armią czerwoną w dziedzinie wojskowej, zapewnienia spokoju na jej tyłach i zabezpieczenia jej dostaw. Rząd przygotowuje możliwie rychłe wybory do Sejmu Konstytucyjnego oraz wybory samorządowe na podstawie Dekretu o ordynacji wyborczej, opartej na pięcioprzymiotnikowych zasadach wyborczych. Wybory odbędą się, skoro tylko zaprowadzone będą normalne warunki w Kraju. Nowa demokratyczna Konstytucja będzie uchwalona zaraz po zebraniu się Sejmu Konstytucyjnego. Na jej podstawie wybrany będzie nowy Prezydent RP. Rząd zajmie się przeprowadzeniem reform społecznych na podstawie ideowych deklaracji Kraju i Rządu w okresie okupacji. W szczególności przystąpi się zaraz do przeprowadzenia reformy rolnej[409]. Do czasu zebrania się Sejmu Konstytucyjnego będzie powołana Rada Narodowa, jako ciało doradcze Rządu, składające się w równej liczbie z przedstawicieli wyżej wymienionych pięciu Stronnictw politycznych. C.D.N.

500/1,/2/3 - otrzymane 23.VIII. /45/

Nr 199. Tekst – A – uwaga – tekst – A – punkt 3.

3. Rząd przeprowadzi z rządem sowieckim porozumienie celem wspólnego prowadzenia wojny przeciw niemcom i ułożenia podstaw trwałej przyjaźni polsko-sowieckiej po wojnie, w oparciu o alians polsko-sowiecki mający na celu ścisłą współpracę polityczną i gospodarczą Polski i Sowietów, przy uszanowaniu zasady suwerenności obu państw i wzajemnym zobowiązaniu nieinterwenjowania w stosunki wewnętrzne drugiego Państwa. Celem aliansu będzie również stała troska o usunięcie wszelkich wpływów niemieckich w Europie Środkowej i przeszkodzenia możliwości powtórzenia się agresji niemieckiej. Tym celom służyć będą aliansy polskie z W. Brytanią i Francją i będzie zawarty alians z Czechosłowacją, jako też będą utrzymane najściślejsze stosunki przyjaźni ze Stanami Zjednoczonymi A.P. – Polska weźmie pewny udział w pracach nad zabezpieczeniem pokoju w systemie bezpieczeństwa powszechnego narodów miłujących pokój oraz w okupacji Niemiec[410], głównie ich połaci wschodniej przylegającej do przyszłych granic zachodnich Polski. Przy uregulowaniu sprawy granic państwa Rząd Polski będzie się kierował następującymi zasadami uzgodnionymi z Rządem Sowieckim w duchu przyjaźni i poszanowania zasadniczych interesów Narodu Polskiego.

1. Polska, która w tej wojnie poniosła tyle ofiar[411] jako jedyna z państw z okupowanych przez Niemcy, nie wydała Quislinga, nie może wyjść z tej wojny terytorjalnie pomniejszona. Przy Polsce pozostaną na wschodzie główne centra życia kulturalnego i źródła surowców koniecznych dla życia gospodarczego Polski. Nastąpi uregulowanie spraw obywatelstwa i repatryacji oraz dobrowolna wymiana ludności Polski – ukraińskiej i białoruskiej[412]. Ostateczne załatwienie sprawy granicy polsko-sowieckiej na podstawie tych zasad będzie, zgodnie z wymogami demokracji, dokonane przez Sejm Konstytucyjny. Na północy i zachodzie na włączonych do Polski terenach nastąpi usunięcie przy wzajemnym współdziałaniu polsko-sowieckim wszystkich niemców.

C.D.N.

500/1 otrzym. 24.VIII. /46/

Tekst B – Uwaga B – Część I Nr 199[413]

Komitet Zagraniczny PPS uważa, że utworzenie przyjaznych stosunków pomiędzy Polską a ZSRR tak na czas wojny, jak i na czas pokoju jest nieodzownym warunkiem pomyślnej przyszłości Polski i zabezpieczenia pokoju w Europie. Stosunki te winny być unormowane zgodnie z zasadami Karty Atlantyckiej i – „czterech wolności” oraz poszanowania suwerennych praw Polski w rzetelnym znaczeniu tego słowa. Wychodząc z tego założenia, Komitet Zagraniczny PPS określa następujące warunki prawidłowego i dobrosąsiedzkiego unormowania stosunków sowiecko-polskich.

1. Niezwłoczne nawiązanie stosunków pomiędzy Rządem Polskim[414], jako punkt wyjścia wszystkich poczynań ku naprawie wzajemnych stosunków.

2. Zawarcie pomiędzy oboma rządami układu przyjaźni i układów politycznych, gospodarczych i wojskowych przy utrzymaniu dotychczasowych układów i zobowiązań międzynarodowych obu państw. C.D.N.

500/6 24.VIII.

Nr 199 Cz. II. Tekst – B – Uwaga – B –

3. Sprawy granic Polski będą rozpatrywane po wojnie, w drodze przyjaznego porozumienia między państwami sojuszniczymi[415].

4. Rząd polski ogłosi natychmiast, na obszarach uwolnionych od nieprzyjaciela powszechną mobilizację. Wojsko Polskie w Kraju, stanowiące część sił zbrojnych RP, działających na różnych teatrach wojny, będzie działało pod dowództwem polskim w związku z naczelnym dowództwem sowieckim, względnie tego państwa sojuszniczego, w którego zasięgu będą się odbywały operacje wojenne.

5. Okupacja sowiecka[416] w Polsce będzie trwała nie dłużej niż działania wojenne wojsk sowieckich, przeciwko Niemcom, na obszarze Polski, będzie odpowiadała tym samym warunkom, jakie odpowiada okupacja wojsk brytyjskich i amerykańskich we Francji. C.D.N.

500/7 - otrzym. 24.VIII.

Nr 199. Cz. III. Tekst – B – uwaga B.[417]

6. Administrację na terenach uwolnionych od nieprzyjaciela na obszarze zakreślonym linią demarkacyjną, która będzie ustalona, sprawuje Rząd Polski przez swoje organa, tj. przez Delegata Rządu i Ministrów, przebywających w Kraju oraz przez obecnie już istniejący podziemny aparat administracyjny gotowy i zdolny do sprawowania wszystkich czynności i rozwinie najściślejszą współpracę z armią ZSRR dla potrzeb wysiłku wojennego.

7. Oba rządy zobowiązują się do niemieszania się do polityki wewnętrznej drugiego państwa.

8. Władze ZSRR niezwłocznie zwolnią internowanych, aresztowanych i wywiezionych obywateli polskich, tak w Polsce, jak i na wszystkich obszarach ZSRR i udzielą pomocy przy repatriacji wszystkich obywateli polskich.

9. Niezwłocznie po nawiązaniu stosunków dyplomatycznych Rząd Polski powiadomi Rząd ZSRR, że w Kraju przebywa już część Rządu z Wicepremierem na czele.

10. Rząd Polski przeniesie się do Kraju w takich swoich częściach i w takim czasie, w jakim okaże się to celowe ze względów polityki wewnętrznej i zagranicznej. C.D.N.

500/8 24.VIII.44

227

Nr 199 część 4 tekst – B – uwaga B.[418]

Rząd Polski gotów jest rozszerzyć swoją podstawę polityczną na piąte stronnictwo – PPR – Komunistyczna Partja Polski – po uznaniu przez nie zasadniczych założeń polityki polskiej zgodnie z deklaracją Rady Jedności Narodowej z dnia 15 marca 1944 r. Rozszerzenie to będzie mogło nastąpić po uzyskaniu zgody czterech stronnictw Kraju wchodzących w skład dotychczasowej koalicji rządowej. Krok ten może być uczyniony przez Rząd Polski dopiero po nawiązaniu stosunków dyplomatycznych z rządem sowieckim. Komitet zagraniczny PPS stoi na stanowisku, że w Rządzie Polskim nie mogą zasiadać przedstawiciele antydemokratycznych ani faszystowskich ruchów politycznych jak np. Ozonu czy O.N.R. C.d.n.

500/9 otrzym. 25.VIII. /58/

Nr 199 część 5 tekst – B. – uwaga B.[419]

Co się tyczy Komitetu Wyzwolenia Narodowego powstałego faktycznie z poręki obcych czynników – Komitet Zagraniczny PPS nie uważa go za reprezentację nawet najdrobniejszej części społeczeństwa Polski. Dowodem tego jest to chociażby jego wyraźnie ujawniona wola przesądzenia sprawy granic Polski już w czasie wojny. Stosownie do żądań Komitetu Wyzwolenia Narodowego wschodnia granica Polski miałaby być daleko przesunięta ku zachodowi z pozostawieniem poza obszarem państwa Polskiego wielkich skupień ludności polskiej, zaś zachodnia granica miałaby włączać do Polski tak znaczne obszary czysto niemieckie[420], jakich nie żądają nawet najskrajniejsze nacjonalistyczne koła polskie. Do czasu dokonania swobodnych wyborów do Sejmu, tzn. do chwili ustania okupacji, reprezentacja Stronnictw wchodzących w skład Rządu będzie oparta na zasadach równości. Wybory do Sejmu i do ciał samorządowych rozpisze Rząd, natychmiast gdy tylko będą dopełnione warunki swobodnego dokonywania aktów wyborczych. D.c.n.

500/10 otrzym. 25.VIII. /58/

Nr 199. Cz. VI. Tekst – B – Uwaga – B.[421]

Rząd Polski ogłosi natychmiast deklarację w sprawie Konstytucji, stwierdzającą, że obecnie obowiązująca Konstytucja z roku 1935 jest już dziś wykonywana w sposób demokratyczny przez wprowadzenie odpowiednich urządzeń i zwyczajów prawnych[422], oraz że Konstytucja ta będzie zmieniona przez Sejm Ustawodawczy pochodzący ze swobodnych wyborów. Dotychczasowe utrzymanie w mocy Konstytucji z roku 1935 wynika z niemożności dokonania jej zmiany w drodze prawnej w czasie wojny i z konieczności zachowania ustroju konstytucyjnego, jako wyrazu i rękojmi ciągłości państwa. Nowa Konstytucja będzie oparta na zasadach republikańskich, demokracji parlamentarnej i przebudowy ustroju społecznego. Rząd Polski ogłosi bezzwłocznie opracowane już projekty dekretów w sprawie ordynacji wyborczej, opartej na pięcioprzymiotnikowym prawie głosowania, w sprawie swobody stowarzyszeń, związków i zgromadzeń, w sprawie wolności prasy, w sprawie reformy rolnej, przewidujący jego górną granicę posiadania 50 hektarów ziemi i upaństwowienie lasów[423]. Ponadto Rząd ogłosi projekt uspołecznienia przemysłów kluczowych i gospodarki planowej dla głównych gałęzi gospodarstwa narodowego[424]. Koniec tekstu – B. Uwaga B przedłożonego przez PPS. 500/11 otrzymane 25.VIII. /58/

Nr 199 z 24.VIII[425]

Komentarz do tekstu A i B

Przesłana Uchwała Rady Ministrów – tekst A – stanowi program działania w stosunkach polsko-sowieckich. Jest to koncepcja, która jest przeciwstawieniem propozycji Krajowej Rady Narodowej i Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Niewykluczone, jakkolwiek bardzo mały procent nadziei, by ta koncepcja przy poparciu anglosaskim została przyjęta przez Rząd Sowiecki. Przeciw tej koncepcji wystąpiła PPS ze swoim wnioskiem – tekst B – który moim zdaniem nie tylko nie prowadzi do nawiązania stosunków polsko-sowieckich, ale ogłoszony na gruncie zewnętrznym nie wytrzyma krytyki w opinii anglo-amerykańskiej[426]. Rada Ministrów przy sprzeciwie socjalistów[427] i wstrzymaniu się gen. Kukiela[428] przyjęła mój projekt. O ile wiem, ministrowie socjalistyczni byli związani uchwałą większości swojego stronnictwa[429]. Przekazuję oba te projekty i proszę o natychmiastową odpowiedź.

/500,/12 otrzym. 24.VIII.

Nr 13

Rozwiązania socjalne proponowane przez Krajową Radę Ministrów, „Rzeczpospolita Polska”, 27 sierpnia 1944 r.

Prawo tworzone przez Krajową Radę Ministrów zaskakuje. Z jednej strony jest to próba tworzenia nowego ustroju społeczno-politycznego w postaci zarzuconego w świecie solidaryzmu społecznego, mającego być przeciwieństwem organizującego się ruchu robotników, a właściwie zapanowaniem nad nim (rady zakładowe), a z drugiej to jakby pogodzenie się z koniecznością zmian społecznych (reforma rolna). Nie wiemy, jakie były motywy tych „zaskakujących” decyzji. Najprawdopodobniej była to tylko reakcja na Manifest PKWN.

Rady zakładowe[430] [...]

Rady zakładowe w ujęciu rozporządzenia zrywają z dawną koncepcją rad załogowych, opartych na ustawodawstwie niemieckim, które obowiązywało u nas na Śląsku[431]; nie są one, jak tamte, zgrupowaniem samej załogi, zwróconym niejako przeciw kierownictwu, lecz łączą w swym składzie kierownika, zakład i przedstawicieli załogi (radnych), stwarzając podstawy dla wzajemnego zrozumienia i współdziałania.

1. U podstaw prawa o radach zakładowych, leży dążenie do zmiany pozycji człowieka pracy; z cząstkowego tylko wykonawcy, z lekceważonego ogniwa w procesie produkcyjnym ma się on stać współgospodarzem, ma uzyskać głos w sprawach prowadzenia przedsiębiorstwa i ogólnego kierunku gospodarki, co za tym idzie ma ponosić za te sprawy współodpowiedzialność. Zmierzając ku temu, dekret o radach zakładowych ogranicza władzę kierownictwa zakładu pracy nad pracownikiem, szczególnie w sprawach dotyczących życia wewnętrznego zakładu i czynnika ludzkiego.

Cały szereg spraw takich, jak ustalenie norm wydajności, listy urlopowe, wypowiedzenia pracy w stosunku do stałych pracowników, bezpieczeństwo i higiena pracy, szkolenie uczniów, urządzenia i instytucje, służące poprawie warunków pracy i przebywania w zakładzie – zostają oddane radzie zakładowej. Zadaniem rady jest również uchwalanie regulaminu zakładowego, który stanowi objektywną normę porządkującą wewnętrzne życie zakładu, kładąc tym samym tamę samowładztwu kierownika w tym zakresie. Kierownik obowiązany jest co najmniej raz na rok zaznajomić radę z przebiegiem i wynikami działalności zakładu, a w przedsiębiorstwach państwowych i samorządowych oraz w spółkach akcyjnych i spółkach z ogr. odp.[432] o kapitale ponad 250.000 zł, rada bierze udział w wykonywaniu społecznej kontroli przedsiębiorstwa. [...]

Przyszłe prawo o związkach zawodowych pójdzie w kierunku wzmocnienia ich struktury organizacyjnej i stworzenia podstaw dla scalenia ruchu zawodowego[433]. [...]

Nr 14

Ulotka propagandowa przeciw PKWN i WP sygnowana przez Miejscowego Komendanta Armii Krajowej, 28 sierpnia 1944 r.

Akcja ulotkowa czy propagandowa w prasie podziemia skierowana przeciw tworzeniu WP przez PKWN to ważny czynnik, który wpłynął na zmianę stosunku PKWN do AK. Nie przejmowano się specjalnie „wyzwalaniem” czy „obejmowaniem” władzy na terenach zdobytych przez ACz i WP. Ale gdy podziemie zaczęło prowadzić walkę propagandową z mobilizacją ogłoszoną przez nowe władze i zaczęto wzywać do dezercji z WP (co w warunkach wojny jest wystarczającym powodem do surowego karania sprawców – stąd aresztowania za rozpowszechnianie takich wezwań), to skończyło się naciskami Stalina i dekretem o ochronie państwa, który oznaczał właściwie walkę z AK i ze strukturami rządu na terenie kraju. Wiązał się z tym plakat rządowy z 1945 roku (od strony propagandowej) „Olbrzym i zapluty karzeł reakcji” przedstawiający żołnierza Wojska Polskiego maszerującego (na Berlin) i opluwającego go karła z napisem „AK” (stworzonego prawdopodobnie na wzór opisu „zaplutego karła” według słów Józefa Piłsudskiego na określenie osób przeszkadzających mu politycznie).

POLACY

Ogłoszona przez tzw. „Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego” mobilizacja jest aktem bezprawnym, niezgodnym z przepisami międzynarodowymi[434], a mającym na celu unieszkodliwienie elementu polskiego. Zbrojnym ramieniem Narodu Polskiego są wyłącznie: Armia Krajowa i oddziały polskie w Szkocji, we Włoszech, we Francji, na Bl. Wschodzie oraz polskie lotnictwo i marynarka.

Tzw. „wojsko polskie Wasilewskiej”[435] – nieuznawane przez Rząd Rzplitej – jest wojskiem partyjnym. Jego „wódz” Rola-Żymierski – to znany przedwojenny defraudant[436], a zastępca „wodza” Berling – to żyd[437], sanacyjno-ozonowy pułkownik[438], który złamał przysięgę złożoną Państwu Polskiemu i przyjął godność generalską z rąk obcych[439].

Samozwańczy kilka tygodni temu powstały tzw. „P.K.W.N.” (P-łatna K-ancelaria W-ytrzebiania N-arodu), mający w swym łonie 5-iu żydów[440], nie jest żadnym przedstawicielstwem Narodu, lecz towarzystwem szubrawców i zdrajców – przeto wszelkie zarządzenia wydawane przez ten komitet są aktami zdrady i bezprawia.

Wobec tego, że każdy Polak winien posłuszeństwo tylko legalnemu Rządowi Polskiemu w Londynie i wyznaczonemu przezeń Gabinetowi Tymczasowemu w Warszawie, z a k a z u j ę zgłaszania się do poboru i rejestracji pod najsurowszymi karami. Do walki z niemcami jesteśmy zawsze gotowi, lecz tylko na rozkaz prawowitych władz polskich.

28.VIII.44Miejscowy Dowódca Armii Krajowej

Nr 15

„Rzeczpospolita Polska” o reformie rolnej, 29 sierpnia 1944 r.

W reformie rolnej najważniejsze dla władz polskich było odszkodowanie. Reformę rolną przedstawia się jako krzywdę 20 tysięcy rodzin – właścicieli, ale czy podobną, lecz wielokrotnie większą krzywdą nie był wyzysk polskiego chłopstwa przez setki lat? Czy więc, gdy to „państwo” uznało po czasie, że lepiej dla jego funkcjonowania będzie, gdy ów majątek zostanie rozproszony za sprawą reformy rolnej, to czy można mieć pretensję do niego lub do polityków walczących o takie rozwiązanie i likwidację biedy wiejskiej czy szerzej – o unowocześnienie Polski poprzez jej powrót do Europy?

Podstawowy problem rządu polskiego w tych latach czy jego odpowiednika w kraju (Krajowej Rady Ministrów) to brak decyzyjności wynikający z faktu niezwykłego upartyjnienia wszelkich władz. Ze strachu przed swym zapleczem nie umiano uzgodnić i realizować tego, co dobre i ważne dla Polski, pilnowano wyłącznie swoich interesów partyjnych. Na przykład w sprawie reformy rolnej Stronnictwo Ludowe (wspierane akurat w tej kwestii przez część socjalistów – kierowane przez nich Ministerstwo Przemysłu i Handlu nie blokowało prac nad nią) próbowało dać ziemię chłopom. Z kolei Ministerstwo Sprawiedliwości (będące prywatnym poletkiem SN powiązanego z ziemiaństwem) oczywiście też było „za”, lecz dwoiło się i troiło (skutecznie), by rząd czy Rada Narodowa nie podjęły w tej kwestii żadnej decyzji, i pod pozorem braku „legalności” czy „niezgodności z obowiązującym prawem” utrącało, blokowało i odkładało do wyzwolenia Polski każdą próbę zmian społeczno-politycznych[441]. Dlatego Rada Ministrów zamiast ustalenia prawa lub planu działania w jakiejś kwestii i podjęcia decyzji stwierdzała, że trzeba to robić. Wszyscy z tym się zgadzali, chociaż to nie miało żadnego znaczenia, gdyż nie określano na przykład, jak zrealizować daną reformę. Tak też do sprawy podeszła w poniższym komentarzu „Rzeczpospolita Polska” – „ważna”, „istotna”, „dziejowa”, ale... należy przygotować mnóstwo aktów wykonawczych, czyli znów jak w dwudziestoleciu sprawę odłoży się ad calendas Graecas.

Przebudowa ustroju rolnego[442]

Po za omówionymi onegdaj na tym miejscu radami załogowymi, drugą ważną sprawą z zakresu zasadniczych reform społecznych, załatwioną w Nr. 2 Dziennika Ustaw, jest przebudowa ustroju rolnego.

Oczywista, dzieło to wymagać będzie całego szeregu norm prawnych, wśród nich także ustaw sejmowych (m.in. sprawa odszkodowania za wywłaszczenie), obecnie jednak załatwiono sprawę wstępną i zasadniczą: zabezpieczenie przeznaczonej na te cele ziemi, aby tej głębokiej reformie społecznej – stanowiącej kamień węgielny porozumienia między stronnictwami – zagwarantować bezwarunkową wykonalność.

Rozporządzenie[443] Kraj. Rady Ministrów z 1 bm. wprowadza więc państwowy zarząd przymusowy dla wszystkich nieruchomości ziemskich liczących ponad 50 ha użytków rolnych. Zasada ta jest bezwzględna, niezależnie od tego, czy dany majątek będzie ostatecznie rozparcelowany, chodzi bowiem o zarządzenie zabezpieczające, usuwające nieruchomość spod ewentualnych prób właściciela obejścia reformy rolnej i zabraniające jej pozbywania lub obciążenia bez zezwolenia władzy (starostwa). Rozporządzenie to jednak nie ma charakteru szykany wobec właścicieli dotychczasowych, przewiduje bowiem, że starosta może zarządcą przymusowym (który musi mieć odpowiednie przygotowanie zawodowe i dawać potrzebne gwarancje moralne) mianować także właściciela, o ile odpowiada powyższym warunkom.

Właścicielowi pozostawiono korzystanie z zabudowań mieszkalnych oraz plonów i pożytków gospodarczych, w ramach potrzeb jego własnych i rodziny. Zapewniono mu również wynagrodzenie ewentualnych szkód, wyrządzonych zarządem przymusowym, za które odpowiada prywatnie zarządca, a w razie naruszenia przepisów prawa, rażącego braku nadzoru ze strony władzy lub nadużyć urzędników – także skarb państwa. Wynagrodzenie zarządcy przymusowego, jego rachunkowość itp. określą osobne przepisy.

Innym rozporządzeniem Kraj. Rady Min. załatwiono zasadniczo (i w tym wypadku definitywnie) sprawę lasów prywatnych[444], które ze względu na wyniszczenia wojenne i groźbę dalszej rabunkowej gospodarki w okresie powszechnej odbudowy kraju zostają poddane w całości kontroli państwa, bądź to bezpośredniej, bądź pośredniej.

Pierwsza, polegająca na przejęciu pod zarząd państwowy, dotyczy wszystkich lasów większych, tj. liczących po nad 20 ha nieprzerwanego obszaru leśnego (choćby część tego obszaru stanowiła już własność państwa, tak że należeć tu będą także najdrobniejsze enklawy prywatne w większych kompleksach leśnych). Zasada ta jednak nie jest sztywna, władza bowiem może zwolnić spod zarządu państwowego nawet większe lasy prywatne, o ile związane są nie z produkcją drewna, ale z gospodarką rolną, lub służą celom użyteczności publicznej lub [...][445] także takie, w których zarząd państwowy byłby utrudniony wskutek ich położenia (np. brak nadleśnictwa w pobliżu). Z drugiej atoli strony może władza poddać zarządowi państwowemu także lasy mniejsze od 20 ha, jeśli tego wymaga interes publiczny.

Zabezpieczenie prawidłowej gospodarki w lasach większych polega na zakazie ich pozbywania i obciążania, na obowiązku zgłoszenia władzy jeszcze niewykonanych umów (o dzierżawę, wyrąb itp.), które mogą ulec rozwiązaniu, wreszcie na zagospodarowaniu wedle zasad obowiązujących dla lasów państwowych. Nie jest to jednak wywłaszczenie, gdyż właścicielowi przypadają roczne nadwyżki przychodu[446].

Co do wszystkich innych (mniejszych) gruntów leśnych obowiązuje nadzór państwowy, który ma baczyć, aby były one trwale utrzymane pod uprawą leśną, w razie wytrzebienia zalesione, aby przestrzegano w nich zarządzeń władzy, celem zwalczania szkodliwych owadów, i aby użytkowano je tylko na podstawie zatwierdzonego przez władze programu cięć.

Dla zwiększenia dotychczasowej przestrzeni leśnej rozporządzenie przewiduje także możliwość przejęcia pod zarząd państwowy nieużytków oraz gruntów słabych, nieprzeznaczonych na parcelację i osadnictwo, jeśli nadają się do zalesienia, a liczą ponad 20 ha obszaru.

Olbrzymiego znaczenia społecznego tych rozporządzeń nie trzeba specjalnie podkreślać. Oznaczają one (zwłaszcza pierwsze) rewolucyjną zmianę dotychczasowego układu społeczno-gospodarczego na wsi i zakładają główne podwaliny ustrojowe pod gmach Polski nowej.

Nr 16

Protokół posiedzenia PKWN poświęconego reformie rolnej, 5 września 1944 r.

Polacy czy raczej nasi politycy nie rozumieli tego, co się dzieje w świecie, a świat chciał się rozwijać. Aby tak się działo, potrzebował jakiegoś ułożenia stosunków między liczącymi się państwami. W połowie XX wieku do Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec dołączyły dwa kolejne kraje – USA i ZSRR. Tego wszystkiego nie uwzględniali polscy politycy powiązani z władzami polskimi od odzyskania niepodległości w 1918 roku. Uważali się za najbardziej skrzywdzonych w II wojnie światowej, ale też, że wszyscy alianci – najważniejsze ówczesne kraje na świecie – uczestniczą w niej tylko dlatego, by polskie władze nie uznały, że Polska jest „skrzywdzona”. Tymczasem świat walczył o własne interesy, a ich krajowy rywal wspierany przez Stalina i Armię Czerwoną zaczynał realizować cele zasygnalizowane w Manifeście z 22 lipca.

Na posiedzeniu PKWN 5 września podjęto dwie ważne kwestie: zabezpieczenie miejsc zamieszkania dla ludności ocalałej z wojny oraz sprawę realizacji reformy rolnej zapowiedzianej w Manifeście Lipcowym. Efektem były dwa dekrety ogłoszone w Dz.U. nr 4 z 13 września 1944 roku: O komisjach mieszkaniowych i O przeprowadzeniu reformy rolnej.

Liczba mieszkań i izb mieszkalnych oraz ich zagęszczenie plasowały Polskę sprzed 1939 roku niemal na końcowych pozycjach w Europie[447], a do tego doszły poważne zniszczenia wojenne. Zrodziło to dla PKWN i kolejnych rządów z lat 1944–1989 wiele problemów, ale dziś o tym się nie pamięta, gdyż PRL dobudowała do II RP z 1931 roku niejako dwie dodatkowe „Polski” w postaci izb mieszkalnych. Wówczas w jednej izbie mieszkało około trzech osób, a w 1988 roku i przy większej o 20% liczbie mieszkańców[448] niewiele więcej niż jedna. W rozwiązaniu kwestii mieszkaniowej miało swój udział przejęcie terenów na ziemiach zachodnich. Na tym posiedzeniu PKWN radzono, co zrobić, by zapewnić obywatelom jakieś lokum. To były tylko tymczasowe rozwiązania. Ten fragment protokołu pomijamy (ustalano, jak dzielić dostępne mieszkania, czynsze itp.). Dziś po ponad 70 latach problem jest w miarę rozwiązany.

Reforma rolna nadal budzi emocje z powodów politycznych. Przez ponad 20 lat II RP przekazano chłopom około 2,5 mln ha[449]. W latach 1944–1948 przekazano polskim rolnikom ponad 6 mln ha, co w połączeniu z polityką oświatową i budową przemysłu uczyniło z Polski kraj europejski. Tylko w 1944 roku – od września do grudnia – przekazano na terenie tzw. Polski Lubelskiej ponad 100 tys. małorolnych i bezrolnych rodzin 216 tys. ha. Zrobiono to drogą zwaną czasem rewolucyjną. Gdy się ją ocenia, warto sobie uświadomić, że gdyby po wojnie czyniono to w podobnym tempie i kierowano się sanacyjnym legalizmem, trwałoby to około 55–60 lat, czyli mniej więcej do czasu, gdy Polska została przyjęta do Unii Europejskiej.

Uchwalenie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej tylko dziś wydaje się oczywiste. W 1944 roku tak nie było. W czasie jednego z pobytów w Polsce na początku lat 60. Wanda Wasilewska wygadała się na temat pewnego wstydliwego dla siebie „drobiazgu”. W czasie dyskusji nad dekretem dotyczącym reformy rolnej czołowy ludowiec w składzie PKWN Andrzej Witos stosował według niej obstrukcję [...][450]. [Wasilewska] „Opór Witosa pokonałam bardzo paskudnym chwytem, którego głębi paskudności sama nie umiałam wtedy ocenić, oceniłam to dopiero w kilka lat później dowiedziawszy się pewnych rzeczy[451]. W jakiejś chwili przerwy, kiedy przyniesiono kanapki czy coś ktoś mówił o pogodzie, a ja zapytałam Witosa: ciekawe jaka o tej porze jest pogoda w Komi ASRR? Wówczas Witos siedział i więcej głosu nie zabrał. On dla siebie to odczytał: kochany bracie, ja cię wyciągnęłam z Komi, ale w każdej chwili mogę cię odesłać do tego Komi z powrotem. Ta interpretacja, że mogę go znowu tam posłać, mogła być tylko jego refleksją. [...]”.

To był tylko wstęp do tego, co zdarzyło się już w trakcie realizacji reformy. Opór zbrojny (mordy) ze strony podziemia, skierowany przeciw realizatorom reformy rolnej (mierniczym, urzędnikom, działaczom propagującym reformę czy jej beneficjentom), był drugą z istotnych przyczyn wojny domowej i powodów zmiany polityki PKWN wobec AK, DR i wspierających je organizacji. Do tego doszły naciski Stalina. Teoretycznie na reformie rolnej traciła garstka społeczeństwa. Na wyzwolonych terenach rozparcelowano około tysiąca majątków obszarniczych, a zyskało 100 razy tyle rodzin fornali i małorolnych, dla kilkuset tysięcy rodzin chłopskich reforma była czymś neutralnym. To jednak wskazuje, jak społeczeństwo polskie było zależne od garstki dużych właścicieli ziemskich – stąd czasem się mówi, że państwo polskie należało do 20 tys. rodzin. Formalnie władza należała do prezydenta, rządu i Sejmu, ale te były zależne od owej garstki obszarników.

Poniższy dokument to również próba odczytania notatek z posiedzenia PKWN z 5 września, jak wyżej z 2 sierpnia, ponieważ nie sporządzono formalnych protokołów tych obrad.

Protokół[452] z posiedzenia R. M.[453] dnia 5.IX.44.

Obecni: Bierut, Osóbka, Żymierski, Radkiewicz, Agroszewski, Grubecki, Jędrychowski, [...][454] Skrzeszewski. [...]

II. Dekret o Ref.[ormie] Rolnej.

Ob. Witos. Wynik obrad Komisji. Uchwalona zasada powszechności wobec nowych terenów nie pozwoliła tworzyć nowych gosp[odarstw] do 5 ha[455]. Przy upełnorolnieniu małorolnych, karłowatych do 3-4 ha. Nowe gosp.[odarstwa] dla bezrolnych mogą dochodzić do 3 ha. Terminy określone – 20 XII. Dopuszczenie czynnika obywatelskiego. Gm.[inne] komisje z del.[egatów] gromadzkich. Partyzanci, Inwalidzi. Wykluczenie tych, co się uch.[ylają] od ob.[owiązków] [i]powinności[456]. Ustalenie cen i terminów spłat. Zabezpieczenie (?) zaj.[ętego] inwentarza żywego dla bezrolnych.

Do art. 1. Przystąpić do realizowania nie można, gdyż zmieniono wys.[okość] gosp[odarstw]. Nie [zostały?] uwolnione tereny, obszary, na jakie się liczyło. Zrealizowano zgodnie.

b)[457]

c)

Czechowski. Manifest określa 5-50 ha[458], tymczasem [w dekrecie wysokość nadziału] określono na 3 ha. Dać ziemię fornalom, dopełniać karłowate do pełnorolnych, partyzantom – tym, co [walczyli] za Polskę dem.[okratyczną].

Wasilewska. Manifest wyrażał zasady ogólne w odniesieniu do Polski całej. Dziś na razie przejściowa. [Żądanie] Silnych zdrowych gosp.[odarstw] – niesłuszne, gdyż nadział nie jest [wtedy?] spr.[awiedliwy?].

Morawski. Ogródki – kolonii i ogródków działkowych, rzemieśl[nicze?]. ogrod.[ki?].

Witos. Wyraźnie [wskazać, że to?] częściowy nadział ziemi, dalszy nastąpi.

Nie skreślać II ustępu [określenia?] „silny”.

III ogrodniczo-warzywnicze ogródki urzędnicze – rzemieślnicze chcieliśmy [...] charakter polityczny.

Jędrychowski. Popiera wniosek skreślenia II ustępu o „dem” [?] „silnych”.

Sommerstein. ? „ogródki działkowe” – przyjąć [?], ale zachować rzem.

Drobner. (Zapis o?) nowych sam.[oddzielnych] gosp.[odarstwach] – nie starczy ziemi też do 5 ha. Upełnorolnić. – ci co mają 3 ha – dostaną do 5 ha.

Wasilewska. Nie powtarzać spraw dyskutowanych poprzedniego dnia

Minc. ?

Osóbka [?]. Zmiana.

2. p.

Wniosek Ob. Czechowskiego „partyzanci” zam.[iast] – „w walce o Polskę dem[okratyczną”].

Art. 4. [...]

Czechowski. 35 ha ulega parcelacji na wszystkich terenach i w woj.[ewództwach] centr.[alnych] i przyłączonych.

Osóbka M. Nie zgadza się z wnioskiem ob. Czechowskiego, gdyż Manifest ustalony, [to] łamanie go w zasadniczej formie.

[?]ski[459] [?] – plan polityczny przy projekcie ref.[ormy] rolnej. Nic w przeciwieństwie do zasady ustalonej 50 i 100 ha. [To] Nie odstąpienie od zasady, lecz przeciwny wnioskowi ob. Czechowskiego.

Czechowski. Podtrzymuje wniosek swój. Fornal nie weźmie 3 ha, gdyż siedząc w majątku, otrzymał więcej – na 3 ha nie utrzyma się. Przerzucanie sprzeczne – kłopotliwe. Skracanie gospodarstw jest łamaniem Manifestu.

Osóbka. Parcelacja wszystkich [majątków] ponad 50 ha użytków [rolnych] i ponad 100 ha powierzchni ogólnej.

Bierut. Zmieniamy Manifest[460]. Pow. ogólnej 50 ha – teraz 50 ha użytków to zmienia Manifest.

Morawski [?]. Sprecyzowanie [jest] konieczne [i] podyktowane warunkami, a [to] nie [jest] łamanie Manifestu.

Czechowski. Manifest [przygotowano] wtedy, gdy nie wiedziano, czym dysponujemy. 35 ha, a nie 50 ha. 1 głos za – głosowano.

Bertold. Wniosek 100 ha ogólnej pow.[ierzchni] [a] nie 50 ha użytków na 50 ha pow. ogólnej.

Minc. [Jest] Dużo gosp.[odarstw], które mają dużo nieużytków, a mało ziemi ornej – a zatem byłoby niespr.[awiedliwie] zabierać 50 ha [?] wym.[?] ornej.

Drobner. Manifest ułożony [został] z dużymi trudnościami [więc] nie należy go zmieniać. [Należy zachować] Zgodność ref.[ormy] z Manifestem [ - ] 50 ha w centralnych, 100 ha na ter.[enach] przyłączonych.

Jędrych. Przeciw wnioskowi, gdyż nie [należy] paczyć ducha Manifestu, korzystając z technicznych [względów].

Wniosek Bieruta. [?] za 2, przeciwko – [?].

Drobner. Zmiana Manifestu – protest.

Rola. W związku z dyskusją nad Manifestem. [?]

Drobner. Nie naruszać Manifestu.

Poprawki. Zamiast „ustęp” – „część”, w II „art.”. Artykuł przez aklamację.

Berman. Sprostować, jeśli użytki stanowią poniżej 50 ha.

Drobner. Bank Rolny po co ma administrować. Proponuje skreślenie art. 3.

Witos. Wpłyną fundusze z wykupu. Resort nie może [się tym zajmować].

Osóbka. Państwowy Fundusz Ziemi to ziemia, a nie pieniądze. Bank Rolny może współdziałać z Funduszem Ziemi. W rozp.[orządzeniu] wyk.[onawczym] [należy to] powiedzieć raczej, a nie w dekrecie. Skreślić II punkt art. 3 [i zastąpić] na „może powiedzieć”.

Was.[ilewska]. „Obrót pieniężny” zamiast „gotówkowy”.

Sommerstein. P. F. Z. to nie tylko zapas ziemi (nieruchomości, aktywa, należności, dotacje itp.) wobec tego bank – administrator nad Funduszem.

Wniosek gen. Roli o stwierdzenie[461]

Ob. Jędrych.[owski] Nie potrzeba [art. 3], wystarczy [pkt. 3 tego artykułu] III obroty pieniężne prowadzi Bank Rolny.

Ob. Grubecki. Wyjaśnić „PFZ”, określić bliżej. Po art. Przemianować [?]. 1 punkt art. 3 zostaje. Art. 4 wchodzi na miejsce 3. Poprawki – p. Wanda.

Witos. Administrację należy stworzyć przez Bank Rolny, gdyż [to] on przepr.[owadzi] parcelację, aby nie tworzyć nowego aparatu.

Poprawki – p. Wanda[462].

Poprawka Minca, aby art. 4 [projektu?] złączyć z [art.] 3 po p.[kt 1] 1 wstawić art. 4 [jako pkt 2]. Art. 4 p. „c” na „d”; wykreślić „oraz” [a pkt] „f”, „g”, „h” po p. 1. 2 p. uzupełnić zdaniem „z wyjątkiem bezpośred.[niej] adm.[inistracji] nieruchomościami”. Słowo „gotówkowe”[463] zamienić „pieniężnymi”.

Należności (c).

Witos. Przejąć protokolarnie [?] i [?].

Agr[oszewski][464]. Bank Rolny nie może fachowo prow.[adzić] majątków, gdyż nie będzie dysp.[onował] fachowcami do adm.[inistrowania] majątka[mi].

Sommerstejn. Wątpliwość [to] przeciąganie sprawy. Po 20 XII żadna ziemia nie może zostać w rękach B.[anku] R.[olnego]. Reforma do października. Główna czynność gosp.[odarki] rolnej. Wyniki [?] gosp.[odarki] rolnej – zbiór kontyngentów. Te czynności mają char.[arakter] finansowy.

Berman. Zostawić wolną rękę, swobodę operowania – odpowiedzialnego [za te sprawy uczynić] Witosa.

Osóbka. Przeciwny. [To zadanie] Raczej Urzęd[ów] Ziemski[ch], Izby Rolnicze[j], Spół.[dzielni] Rolnicz[ych] a nie Bank[u] Roln[ego] ze względu na obsadę dotychczasową Państw.[owego] B.[anku] R.[olnego].

Jędrych.[owski]. Kontrola i gospodarka nie może być w tych samych rękach.

Ob. Witos. Czynnik odpowiedzialny musi dysponować [i zarządzać] majątkiem milionowym państwowym. Istotny aparat państwowy, odpowiedzialny przed państwem. Stworzyć nowy aparat ludzi odpowiedzialnych i fachowców jest prawie że niewykonalną. Nie ma pewności doboru ludzi.

Drobner. Podtrzymuje.

Gen. Rola. Z[e swego] doświadczenia [wie, że działania] B.[anku] Rol.[nego] [mogą dać] fatalne [skutki]. B.[ank] R.[olny] skoncentrował elementy reakcyjne, obszarnicze. Położą pracę [swymi] manipulacjami bankowi.

Poprawka odnośnie [art.] 3, 4. – przyjęta.

Do art. 5: „na ich”.

6. 25 IX[465] „przyjętych” na „przejętych”.

7-

Art. 8 – rozdzielono na a, b (zamiast „dat” „danych”), c, d, e – [przyjęto] jednomyślnie.

9 – „dla których praca na roli jest” – wykreśla się [z art.].

10 – „Oraz ci, co pracowali z okupantem ze szkodą dla miejscowej ludności”.

Kier.[ownik] [?] Pow.[iatu] [?] – Komisarz Ziemski – a kierownik Urzędu Pow. „Walka partyzancka o demokratyczną Polskę”.

Ob. Bierut. Ostateczne orzeczenie przy współudziale Wojewódzkiego Kom[isarza] Ziemskiego.

art. 11–

art. 12 – o podziale inwentarza – „inwentarz żywy i martwy”.

ar. 13 – „winien otrzymać nadziały”[466], „przyczem wszyscy uprawnieni z korzystania z ref. rol. mają otrzymać nadziały; parcele robotnicze [?], [ogródki działkowe nie mogą?] przekraczać 0,25 ha, rzemieślnicy na wsi do 2 ha”. [nadziały w] gosp.[odarstwach] ogrodniczo-warzywnicze zamiast 4 do 2 ha. Przegłosowano – 1 głos przeciwko, 1 głos wstrzymał się.

art. 14[467] –.

art. 15 – cetnar metryczny[468].

art. 16 – Szkoły, Rady Wojewódzkich – do dysp.

art. 17 – otrzymać do 5 ha.

art. 18 – niezależnie od swojej woli znajdują się w [?] kraju. [...]

Nr 17

Stanowisko uczestniczących w rządzie członków Stronnictwa Narodowego (skonfliktowanych z jego przywódcą na emigracji Tadeuszem Bieleckim) w sprawie stosunku do ZSRR i spraw krajowych, 8 września 1944 r.

Dokumenty rządu, co normalne, w zasadzie podlegają wewnętrznej cenzurze, tak by nie odbiegały od oficjalnych poglądów i opinii. Swobodniej zachowują się politycy czy partie uczestniczące we władzy. Mówią więcej, co przybliża nas do prawdy, a gdy jeszcze toczą walkę o swoje interesy, dowiadujemy się o ukrywanych faktach.

Tu punkt widzenia na sprawę polską uczestniczących w rządzie członków Stronnictwa Narodowego, skonfliktowanych z jego przywódcą na emigracji Tadeuszem Bieleckim.

Nr 221. 8.IX.[469]

Przekazuję Prezydjum Kwadratu. Orkan.

Obawy, jakie w Was wzbudzono co do zamiarów Rządu w stosunku do sowietów, nie odpowiadają rzeczywistości. Jest nieprawdą, jakoby Rząd wszedł na drogę kapitulacji wobec sowietów, poddawał się naciskom anglosasów. Oczywiście musimy tak postępować, żeby Polska nie została opuszczona przez tych ostatnich, jednocześnie walcząc uporczywie o jeden postulat po drugim. Tak było z przyznaniem praw kombatanckich Armii Krajowej. Walka Rządu o dostarczenie jej broni trwała już siedem miesięcy przed wybuchem powstania w Warszawie, ale była paraliżowana podejrzeniami brytyjczyków, że wskutek inspiracji Sosnkowskiego, broń będzie użyta nie przeciw Niemcom, lecz przeciw Sowietom[470]. Projekt objęcia władzy w Polsce Rząd uważa za jedną całość i tylko – przy przyjęciu go globalnym przez sowiety i gwarancji anglosasów, mógłby być zrealizowany. W tej ostatniej [sprawie] ze zrozumiałych względów nie mogło być mowy w dokumencie wysłanym do Moskwy. Rząd zaakceptował między inn. naszymi wnioskami i ten, że nastąpi jeszcze S W E Z 9[471] gotowe rozważenie sytuacji i potrzebna będzie osobna uchwała co do przeniesienia się Rządu do Kraju po odpowiedzi Sowietów i uwolnieniu Warszawy. Rząd nie oddawał się i nie oddaje żadnym złudzeniem. Projekt rządowy pokazany przez nas i Boha[472] Stanisławowskiemu[473], uznany został przez niego za dobry, a teraz Bolesław[474] wspólnie z Berezowskim[475] bezwzględnie potępiony. Zmiana Rządu w obecnej chwili musiałaby mieć nieobliczalne następstwa dla sprawy polskiej – podnosząc rolę lubelskiego rządu do charakteru rządu i powodując zdezinteresowanie się anglosasów sprawą polską, a i to pod koniec wojny, gdy rozwój sytuacji militarnej na zachodzie otwiera lepsze dla Polski widoki[476]. Tragiczna jest ta obecna sytuacja Polski, a nawet sprawa pomocy dla Warszawy wyzyskiwana jest dla rozgrywek partyjnych i personalnych przez sanatorów i większość tutejszych socjalistów[477]. Wobec tego zrozumiecie nas, że stosując się do Waszego wezwania w sprawie ustąpienia rządu[478] – tak jednak postępujemy, żeby odpowiedzialność za wywołanie przesilenia spadła na tych, którzy do niego dążą od dawna z ubocznych względów. SEYDA I KOMARNICKI[479].

527 otrzym. 10/IX.44. /58/

Nr 18

Punkt widzenia przedstawicieli Stronnictwa Pracy w rządzie na sprawę polską, 12 września 1944 r.

Nr 230[480]

Dla doręczenia Rombowi – również do wiadomości Trójkąta, gdyż całkowicie z tą oceną się zgadzam. Orkan.

W uzupełnieniu mej dep. z 6. bm. pragnę wobec możliwości rychłego zerwanie łączności[481] wyjaśnić, że angażując się zdecydowanie na rzecz propozycji Premiera rozwiązania stosunków z Sowietami, miałem pełną świadomość bardzo małego prawdopodobieństwa, aby Sowiety już w obecnym stadjum projekt ten przyjęły. Tak w tej, jak i w poprzednich naszych inicjatywach dotyczących zagadnień polsko-sowieckich, liczyliśmy się w Rządzie przede wszystkim z tym, jak nasz projekt będzie przyjęty, przez anglosasów i w jakim stopniu będzie on przez nich pokwitowany jako do ostateczności posunięty objaw naszej dobrej woli i szczerej chęci pozytywnego rozwiązania sprawy, której kluczowe znaczenie dla spoistości Zjednoczonych Narodów jest przez nich coraz bardziej doceniane. Rozumiemy też dobrze, że bez ich żyra cała nasza inicjatywa nie warta ryzyka. Jestem głęboko przekonany, że pod tym względem ostatnia inicjatywa[482] została dobrze rozegrana, o czym nas przekonują zarówno dotychczasowe reakcje alianckie, jak i te, których w najbliższym czasie oczekujemy. To, że w tej chwili Moskwa zagrała tak, jakby nasz projekt odrzucała[483], dowodzi tylko tego, że na razie jeszcze jej polscy klijenci[484] wygrywają zaofiarowane im szanse. Gdy się zgrają, wzgl. sytuacja międzynarodowa przesunie się mocniej na ich niekorzyść, protegowani[485] przypomną sobie nasze memorandum, którego przecież formalnie nie odrzucili. C.D.N.

534 otrzym. 12/IX./46/

Nr 230 część II.[486]

Na nieprzytomną, a miejscami wręcz niepoczytalną propozycję[487] przeciw naszemu projektowi złożył się szereg czynników. Bodaj decydującym jest nienasycona w wielu żądza zgrania tych, którzy w lipcu 1941 r. stanęli przy Sikorskim i mimo wszystkich trudności kontynuują jego politykę, bez czego dawno znaleźlibyśmy się poza zespołem alianckim[488]. Gdyby nie ta sytuacja pogłębiona wybitnie kompleksem emigracyjnego rozkładu, który nie sprzyja zamianie beztroskiego życia tutaj na ciężką długą walkę w Kraju o zabezpieczenie podstawowych interesów Narodu i Państwa, można by było nie jedną rzecz taktycznie rozegrać[489]. Na przykład sprawa wielkiej demonstracji przez zgłoszenie dymisji Rządu z publicznym uzasadnieniem uzupełnionym następnie odpowiedzią Prezydenta, postawiłaby wobec całego świata tragedję Warszawy i ustaliłaby odpowiedzialność za brak pomocy. Niestety taką demonstrację uniemożliwiono, a próbuje się pod tym pretekstem wymusić dymisję Rządu wyłącznie po to, by dokonać radykalnej zmiany jego kierownictwa i polityki. Przyjdzie czas, że będzie można ujawnić wszystkie kulisy różnych pociągnięć, jak i archiwa Rządu z protokółami rozmów Premiera z Rooseveltem, Churchillem i Stalinem. Wtedy Polska dowie się, kto naprawdę bronił jej interesów w sytuacji nieraz prawie beznadziejnej, a jakie naprawdę pobudki kierowały jego przeciwnikami. C.D.N.

Nr 534/2 otrzym. 14/IX./58/ n

Nr 230 z 11.IX. dokończenie[490]

Pisząc o tym z całą goryczą i obrzydzeniem, nie mogę nie stwierdzić, że także rola niektórych delegatów[491] z Kraju godna jest potępienia. Nie chcę na razie poruszać historji ostatniej nominacji następcy Prezydenta i następstwa tej nominacji na politykę tut. Koła[492]. Muszę tylko stwierdzić, że sprawę tę przeciągano rozmyślnie z górą dziesięć miesięcy mimo parokrotnych przynagleń Kraju. Wreszcie zaś załatwiono ją z takim pośpiechem, że nie można było poczekać bodaj kilka dni na powrót Premiera z Moskwy mimo gorących o to zabiegów Trójkąta. Pośpiech najwidoczniej podyktowany był, mylną jak się później okazało, pogłoską, że inny kandydat z krajowego terna[493] może niedługo znaleźć się w Londynie. Mówiąc o delegatach z Kraju, mam na myśli przedstawiciela Delegata Rządu Stanisławskiego. Jako informator Rządu o pracach krajowego aparatu zawiódł on całkowicie[494]. Dotąd nie złożył najmniejszego opracowania, gdy młodsi jak Jur[495] i Celt[496] dali pierwszorzędny. Natomiast szybko uległ rozkładowej atmosferze tut. polskiego gehta i nawiązując do swych G X Y N V K O[497] – sanacyjnych powiązań, dał się ściągnąć w antyrządową agitację Łukaszewicza[498], Grażyńskiego[499] i Hełczyńskiego[500], organizujących sanacyjne stronnictwo niepodległości, przyczym jest na zebraniach stale przedstawiany jako rzecznik poglądów Delegata Rządu w Kraju. Miarą zakłamania, czy przewrotności, jest jego stosunek do memorandum rządu. Znał jego treść jeszcze przed uchwałą Rządu, bo mu ją pokazał Seyda i wobec niego, oraz Komarnickiego i Profesora Winiarskiego, wyraził wielkie zadowolenie z jego treści, a potem wysłał dep., którą prawdopodobnie znacie[501]. Wobec tego, że pan ten ciągle występuje tutaj w swym pierwotnym charakterze, przez co w pewnym stopniu jego wyczyny idą na nasz rachunek, proszę o interwencję w jego sprawie u Delegata. Kornicz.

534/2 otrzym. 13/IX./58/

Nr 19

Depesza premiera do Stronnictwa Narodowego w kraju dotycząca konfliktu we władzach polskich, 14 września 1944 r.

Nr 238[502] Alarmowa

Proszę przekazać dla Prezydjum Kwadratu. Stem.

Natychmiast po załatwieniu kwestji Sosnkowskiego[503], która ciąży nad całym położeniem sprawy polskiej na terenie alianckim, przeprowadzę z pełną dobrą wolą rozmowę z Berezowskim w myśl stanowiska politycznego Rady Jedności Narodowej, które jest zgodne ze stanowiskiem Rządu Polskiego. Przed dojściem do porozumienia z Berezowskim nie mogę przyjąć dymisji Seydy, Komarnickiego i Celichowskiego[504], bo by to otwierało przesilenie rządowe[505], któremu sprzeciwia się jednomyślna, a więc z Waszym udziałem powzięta uchwała Rady Jedności Narodowej i które ponadto potępia depesza Koła i Trójkąta jako niedopuszczalna. Zaraz po rozmowie z Berezowskim doniosę wam o wyniku. Stem. 14.IX

540 otrzym. 16/IX./46/

Nr 20

Depesza Jana Kwapińskiego do Delegata Rządu nt. reformy rolnej proponowanej przez KRM, 27 września 1944 r.

Ta depesza to jakby kolejne potwierdzenie wskazanych wyżej w tym tomie powodów powołania Krajowej Rady Ministrów na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku, czyli tylko jako bata na PKWN. W DR i KG AK zrozumiano to (gdyż pewnie zapomniano wysłać z Londynu informacji, że ma to służyć tylko mamieniu polskich chłopów i robotników) jako szansę na realizację postulowanych przez nie propagandowych działań mających zapobiegać przechylaniu się opinii społecznej w stronę komunistów, „Sowietów” itp. w postaci „obiecanek” różnych reform społecznych i politycznych na wzór tych z lata 1920, by Polacy wsparli władze londyńskie. Jednak gdy w Londynie dowiedziano się, co zrobiła KRM, Kwapiński (rząd) wskazał natychmiast Delegatowi/Krajowi jego miejsce w szeregu. To przywoływanie Kraju do porządku było niepotrzebne, gdyż informacje o działaniach KRM nie wyszły poza stolicę, której mieszkańcy nie tylko nie byli zainteresowani tymi sprawami, ale w tym czasie mieli na głowie powstanie warszawskie.

Nr 244[506] 22/IX.

Sobol – Nr 12/44.

Proszę podać charakter prawny oraz skróconą treść zarządzenia o reformie ustroju rolnego, ogłoszonego w nr. 2 Dziennika Ustaw[507]. Jednocześnie nawiązując do pisma Dyr. Dep. Rolnictwa[508] z dnia 22 czerwca do Del. Rządu – wyjaśniam, że tezy do ustawy o reformie rolnej zostały opracowane w podległym mi resorcie przez fachowców. Prace nad nimi rozpoczęły się w lecie 1942 r. W czerwcu 1943 r. pierwszą redakcję rozesłałem do międzyministerialnego uzgodnienia[509]. W lutym br. wysłałem drugą redakcję z zamiarem przeprowadzenia tez, jako projektu dekretu przez Radę Ministrów. Wychodziłem z założenia, że waga zagadnienia oraz przewidywany rozwój wypadków politycznych wymaga przygotowania szczegółowego aktu prawnego, nie dostarczono mi zaś żadnych informacji, iż w kraju prace podobne są też prowadzone, i w jakim stadjum się znajdują. Tezy podobnie zresztą – jak i czerwcowy projekt resortu Kraj.[510] zajmują się tylko zagadnieniem częściowej naprawy ustroju rolnego przez parcelację i dlatego nie mogą poza to zagadnienie nie wychodzić. Tego rodzaju akt ustaw. nie może zawierać postanowień zmierzających do przebudowy struktury zawodowej, bo powinno to być przedmiotem odrębnych aktów, ani też zajmować się przewidywanymi skutkami projektowanych kierunków polityki gospodarczej – społecznej, gdyż może to znaleźć wyraz jedynie w uzasadnieniach. Z uwagi na trudności techniczne do Kraju przesłałem wyciąg z pierwszej redakcji tez, zawierający najistotniejsze postanowienia i to właśnie, jak przypuszczam, spowodowało błędną interpretację zawartą w piśmie z dn. 22 czerwca. Uniknęłoby się tego, gdyby mogła być nawiązana ściślejsza współpraca ośrodków zajmujących się pracą fachową. Jan Kwapiński[511].

549 otrzym. 27/IX. /26/

Nr 21

Kolejna opinia „Rzeczpospolitej Polskiej” o PKWN, 26 września 1944 r.

Dwa poniższe artykuły „Rzeczpospolitej Polskiej” ukazują nieco zmieniony stosunek obozu rządu polskiego do PKWN. Trudno powiedzieć, czy jej opinie i oceny odnośnie do kolejnego środowiska politycznego pretendującego do władzy w Polsce to brak wiedzy wynikający z wielce ograniczonego dostępu do informacji, czy tylko świadome manipulacje. Po pięciu latach wojny redakcja dostrzega pewne zmiany w świecie i Polsce, ale jeszcze nie potrafi się zdobyć na to, by używać pełnej nazwy PKWN zamiast KWN czy Komitet Chełmski. Nie potrafi jeszcze uznać całkowitej zależności swego obozu politycznego od widzimisię Churchilla, a „rząd” polski w Londynie wciąż pozostaje „legalny”, „suwerenny” itp. I znów pytanie, czy to tylko propaganda, czy jeszcze wiara. Na tym tle lepiej wypadają komuniści, którzy przynajmniej rzadko lub wcale nie mówili o swej niezależności.

Komitet Wyzwolenia Narodowego[512]

W obsadzonych przez armię sowiecką obszarach Polski działa dość już znany opinii Komitet Wyzwolenia Narodowego, czyli tzw. Komitet Chełmski albo Lubelski. Z działalnością jego spotkamy się na pewno po wkroczeniu wojsk sowieckich do Warszawy, bo Komitet posuwa się tuż w ślady sukcesów militarnych sowieckich i „forpoczty” jego są już jakoby na Pradze[513]. Należy wobec tego dokładnie, uświadomić sobie jego skład, rolę i cele oraz metody działania. Trzeba przy tym nazywać otwarcie rzeczy po imieniu, bo tylko szczera prawda będzie się opłacała w dalszym rozwoju wydarzeń.

O K. W. N. można ustalić obiektywnie następujące fakty: 1) dominuje w nim i rządzi czynnik komunistyczny w postaci P. P. R.; 2) jest on wyraźnie nastawiony na najściślejszą współpracę z Sowietami i zdradza wielką od nich zależność; 3) w działalności swojej na ziemiach polskich występuje pod hasłami demokracji i jedności narodowej, bo to mu ułatwia propagandę i poczynania polityczno-organizacyjne; 4) krytykuje i zwalcza bardzo ostro Rząd londyński, krajowe czynniki rządowe, stronnictwa bloku rządowego, dowództwo Armii Polskiej za granicą i w kraju oraz całą naszą przedwojenną i przeszłość państwowo-polityczną.

Wszelkie dotychczasowe próby porozumienia nie dały rezultatu z racji nieustępliwego stanowiska Komitetu. Podróż prem. Mikołajczyka do Moskwy okazała się pod tym względem zupełnie bezowocna: jest bowiem oczywiste, że Komitet gra na zwłokę, z własnej czy cudzej woli czekając na zalanie Polski przez armie sowieckie, aby wówczas zerwać wszelkie rozmowy i zacząć działać na własną ręką, wyłącznie w myśl własnych czy też podyktowanych mu zamierzeń.

Sytuację można wobec tego ująć w następującej formule: Rząd Polski, świadom, że Komitet jest czynnikiem orientacji sowiecko-komunistycznej, pragnie porozumienia i współdziałania, przez co chce dopuścić do właściwego głosu także i ten obóz polityczny, natomiast Komitet Wyzwolenia uchyla się od tego porozumienia i w oparciu o siły obce dąży do wyłącznego opanowania sytuacji w kraju, czyli do ugruntowania monopolu idei i polityki komunistycznej.

Ten obraz sytuacji opinia polska musi poznać i zrozumieć do głębi. W skutkach bowiem mogłoby Polsce grozić całkowite i jednostronne uzależnienie się od Sowietów, oderwanie jej od bezpośrednich związków z mocarstwami zachodnimi, likwidacja wszelkich innych poza komunistycznymi prądów myśli politycznej i społecznej, czyli utonięcie w systemie sowieckim. Odpadłaby wówczas prędzej czy później nie tylko konstytucja 1935 r., której błędów wszyscy jesteśmy świadomi, ale także i konstytucja 1921 r., odpadłaby samodzielność armii i rządu, odpadłaby demokracja polityczna, odpadłaby możność prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej itd., a więc zostałaby całkowicie przekreślona zasada suwerenności państwowej.

Czy społeczeństwo chce tego? Czy naród polski istotnie nie ma prawa do rzeczywistej wolności?[514] Czy rzeczywiście po to walczyliśmy na śmierć i życie[515] z hitleryzmem w bloku wielkich narodów świata, abyśmy statut naszej wolności mieli otrzymywać wyłącznie z rąk komunistycznych i wyłącznie na wzór sowiecki?[516]

Przyjmujemy jako fakt niezaprzeczalny dążenia komunistów polskich w Rosji do zabierania głosu w sprawach Polski. Liczymy się także z faktem utworzenia pod ich egidą oddziałów polskich w armii czerwonej. Przez usta prem. Mikołajczyka wyraziliśmy zgodę na pertraktacje w sprawie porozumienia z tym obozem, tak jak i zgodę na szerokie porozumienie ze Związkiem Sowieckim. Ale domagamy się od K. W. N., aby pojął, że jego program i metody działania leżą dotychczas daleko poza granicami demokratycznego porozumienia i aby odpowiednio zrewidował swoje stanowisko.

Bo opinia polska pojęła to już doskonale.

Nr 22

„Rzeczpospolita Polska” o różnym traktowaniu PPR/PKWN i DR/AK, 28 września 1944 r.

Ten artykuł wskazuje niby fakt, że na przykład Armia Ludowa w czasie powstania działała jawnie, jak też że ukazywała się prasa PPR. Kłamstwo i manipulacja redakcji „Rzeczpospolitej Polskiej” polegają na tym, że nie mówi całej prawdy, pomija istotne powody, dla których inaczej traktowano AL w czasie powstania, a inaczej AK między Wisłą a Bugiem. Na czym to polegało? W czasie powstania prasa PPR nie walczyła z władzami DR, a oddziały wojskowe tej partii lojalnie podporządkowały się operacyjnie Armii Krajowej. Natomiast na terenach wyzwolonych DR próbowała rządzić, a dowództwo AK nie tylko nie podporządkowało się władzom PKWN, ale i odmawiało współpracy z dowództwem Wojska Polskiego, prowadziło działania propagandowe i zbrojne przeciw żołnierzom WP i ACz, wzywało do odmawiania wstępowania do WP itp. We wstępniaku nie istnieje PKWN czy WP, natomiast redakcja do celów propagandowych tworzy „KWN” i „oddziały gen. Żymierskiego”[517]. „Komuniści” mieli swych ludzi w DR czy w AK, więc wiedzieli, jaki los się im szykuje na czasy powojenne. Początkowo zamierzali nawet łagodniej i demokratycznie traktować obóz londyński (zob. wyżej protokół PKWN z 2 sierpnia; zmienili stosunek do niego, gdy AK i DR rozpoczęły w Polsce wojnę domową, oraz pod naciskami Stalina, który z pewnością od swych agentów angielskich i amerykańskich wiedział, po co rządom Wielkiej Brytanii i USA byli potrzebni Polacy „londyńscy”).

Dwa światy czy nieporozumienie?[518]

W Warszawie wychodzą jawnie i są swobodnie kolportowane pisma, które wyznają ideologię lubelskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego; w Lublinie nie może ukazywać się prasa uznająca Rząd Mikołajczyka i legalne polskie władze państwowe.

W Warszawie żołnierze Armii Ludowej i Polskiej Armii Ludowej oraz KB[519], jako też ich dowódcy i sztaby mają swobodę organizacji, odrębność administracyjną, mogą porozumiewać się między sobą, wydawać wspólne deklaracje ideowo-polityczne, a Armia Krajowa szuka lojalnie z nimi współdziałania; na obszarach na wschód od Wisły oddziały Armii Krajowej, nieraz po krwawych i zwycięskich bojach z Niemcami, były rozbrajane, internowane, dowódcy aresztowani albo wzywano je do bezwarunkowego wcielania się do szeregów oddziałów gen. Żymierskiego.

W Warszawie i wszędzie tam, gdzie działają czynniki legalnych polskich władz państwowo-politycznych, grupy komunistyczne lub do komunistycznych zbliżone mają prawo samowładnego kształtowania swoich stosunków organizacyjnych, ustalania programów i taktyki politycznej; w Lublinie już odbył się „zjazd” Stronnictwa Ludowego, na którym dokonano zamachu na legalne władze tego stronnictwa[520], stworzono pozory, że oblicze polityczne tego stronnictwa ulega radykalnej zmianie, potępiono Rząd londyński itd.

Takie przeciwstawienia można mnożyć bez końca. Mają one wymowę bardzo wyraźną i przekonywającą: widzimy tutaj dwa różne światy polityczne, dwie skrajnie rozbieżne metody postępowania, dwa bieguny pojęć i zasad. Z jednej, mianowicie z naszej strony, jest świat pojęć rzeczywiście demokratycznych, dążenie do ujawnienia i toczenia walki prądów na otwartej i dla każdego dostępnej arenie życia publicznego, a po stronie przeciwnej – dążenie do wyłączności, do monopolu jednej grupy w stosunku do innych, narzucenia swojej woli jako jednostronnie uznanej za najsłuszniejszą i najwartościowszą. I w tych warunkach, z tamtej, właśnie z tamtej strony pada nieraz przeciwko nam zarzut – faszyzmu, reakcji, fałszowania woli ludu. Zarzut bezzasadny, zarzut śmieszny i wyraźnie tendencyjny[521].

Stawiamy sprawę jasno: chcieliśmy i chcemy porozumienia z Sowietami oraz współpracy wewnętrzno-państwowej z polskim ruchem komunistycznym. Chcemy, aby politycy polscy, wyznający program komunistyczny, stanęli wraz z całym społeczeństwem do wspólnej, pozytywnej pracy nad leczeniem ran kraju, zadanych mu przez wojnę i okupację: niechaj i ich program zerknie[522] się z trudnościami życia i pomoże je zwalczać. Ale nie możemy się zgodzić, aby wszędzie tam, gdzie można tego bezkarnie dokonać, czynniki komunistyczne dążyły do zupełnego zaprzeczenia praw bytu politycznego wszelkim innym grupom i środowiskom, do wyrzucenia ich do obozów i więzień, do prób opanowania stronnictw, związków czy środowisk społecznych i narzucenia im swojej własnej woli[523].

Przytoczone przez nas na wstępie przykłady dowodzą tych tendencji. Dla nas żołnierz AL jest dobrym żołnierzem, jeśli dobrze bije się na barykadzie, ale w rejonie wpływów Komitetu p. Wasilewskiej nie wystarcza, że żołnierz AK pomógł uwolnić Lublin[524] albo współdziałał przy przeprawach armii sowieckiej przez Wisłę: on musi jeszcze wyrzec się swoich sztandarów, swoich dowódców, swojej przeszłości bojowej i dopiero gdy uzna pp. Berlinga czy Żymierskiego – może dostać broń i prowiant[525]. Inaczej – Majdanek albo jeszcze coś gorszego.

To nie jest droga, na której może Naród Polski dojść do prawdziwej wielkości. I dla tego nawołujemy szczerze i wytrwale do porozumienia[526].

Ten nasz głos słyszy świat. Ten głos ma zasięg daleki. Tym głosem tworzymy nasze jutro.

Nr 23

Oświadczenia premiera Churchilla oraz ministra Edena w Izbie Gmin, 27 września 1944 r.

Polscy rządowi politycy słuchali Anglików i rozmawiali z nimi, ale jakby nie przyjmowali ich słów do wiadomości. Niżej kolejny przykład.

Sprawy polskie w Izbie Gmin

Oświadczenia Edena i Churchilla[527]

W dniu 27 bm. ze strony szeregu posłów angielskiej Izby Gmin zgłoszone były zapytania w sprawie przebiegu walki warszawskiej, sprawy pomocy alianckiej dla Warszawy oraz całości stosunków polsko-sowieckich.

Na zapytania te odpowiadał min. spr. zagranicznych Eden. Między innymi oświadczył on, że Rząd Brytyjski czyni wszystko, co leży w jego mocy, aby doprowadzić do porozumienia między dwoma państwami sojuszniczymi w stosunku do Wielkiej Brytanii. W chwili obecnej nie ma dla Rządu Brytyjskiego sprawy ważniejszej aniżeli sprawa stosunków pomiędzy Polską i Rosją.

Obszerną dyskusję wywołała sprawa aresztowań żołnierzy Armii Krajowej na terenach okupowanych przez wojska sowieckie.

Na szereg pytań w tej sprawie min. Eden odpowiedział, że rząd brytyjski zwracał się do rządu sowieckiego i otrzymał odpowiedź następującej treści: „Rząd sowiecki nie uważa, by doniesienia te dawały odpowiedni obraz.

Wszystkie oddziały armii polskiej, po wkroczeniu Sowietów na tereny polskie, walczą obecnie u boku Rosjan”.

Min. Eden nie ukrywał, że rząd brytyjski uważa sprawę tę za wysoce dla siebie kłopotliwą, równocześnie jednak zasłaniał się, że nie może być uważany za bezpośrednio odpowiedzialnego za przytaczane przez pytających posłów fakty.

W dniu następnym, to jest we czwartek 28 bm., sporo miejsca sprawom polskim poświęcił w swym przemówieniu premier Churchill. Podobnie jak przed kilkoma miesiącami w swej części zasadniczej, dotyczącej sprawy wschodnich granic Polski, mowa ta była wyrazem raczej rosyjskiego punktu widzenia[528].

Churchill raz jeszcze podtrzymał tezę, że Rosja ma prawo do wysuwania kosztem Polski takich roszczeń terytorialnych, które wynikają z tendencji uzyskania lepszej granicy strategicznej[529].

Utrzymując w dalszym ciągu stanowisko, że niepodległość i suwerenność Polski musi być utrzymana, równocześnie Churchill wyraził przekonanie, że w najbliższym czasie dojdzie do porozumienia polsko-rosyjskiego.

Jednym z następstw tego porozumienia będzie, zdaniem Churchilla, powstanie nowego rządu polskiego. W związku z tym Churchill przewiduje w niedługim czasie ponowny wyjazd premiera Mikołajczyka do Moskwy[530].

Nr 24

„Rzeczpospolita Polska” o różnicy między obozem londyńskim a PKWN, 29 września 1944 r.

Redakcja „RP” trafnie poprzez tytuł (ale już mniej w treści) wskazała problem, który stał przed Polską od lat, co i jak zrobić, by dołączyć do nowoczesnego świata. Rozumiała to i wiedziała część polityków, gdyż Polacy wskutek wojny zobaczyli i poznali inny świat niż ten, w którym dotychczas żyli – robotnicy przymusowi w Rzeszy, uciekinierzy z września 1939 roku we Francji i w Wielkiej Brytanii, także Polacy wywożeni w głąb ZSRR (chociaż większość trafiła na stepy Kazachstanu czy do tajgi) zobaczyli zmiany, które się dokonały tam po rewolucji. Także ci, którzy pozostali w kraju, zobaczyli, że wojnę toczy się nie za pomocą kasztanki, lecz czołgów, samolotów, samochodów. Historia uczy i wskazuje, że legalizm służy zawsze utrzymaniu starego porządku, rewolucja zaś postępowi, nowoczesności – budowie przemysłu, oświacie, urbanizacji, a to dał Polsce PKWN, nie „legalizm” obozu londyńskiego.

Legalność i Rewolucja[531]

Prasa obozu politycznego, firmującego się w chwili obecnej pieczęcią lubelskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, napada coraz ostrzej na Rząd Rzeczypospolitej oraz na jego organa krajowe. Był czas, gdy pismom tego obozu wystarczały zarzuty reakcjonizmu, nawet sympatyj faszystowskich, oderwania od Kraju, nieogarniania pełnego wachlarza kierunków politycznych (myślano o nieobecności komunistów w tym rządzie). W miarę zbliżania się wojsk sowieckich do stolicy Rzplitej ataki tego obozu na rząd ulegają wyraźnemu zaostrzeniu[532]. Ostatnio poddano krytyce sprawę legalności naszych obecnych instytucyj państwowo-politycznych, czyli ich podstaw prawnych.

„Biuletyn Centr. Kom. Lud.”[533] próbuje wykazać, że w sytuacjach rewolucyjnych „pojęcia abstrakcyjne” nie mogą „dławić żywego życia”, że polityk uznaje legalność za „plastyczną formę, którą każdorazowo wypełnia żywą treścią wywalczający sobie prawo bytu nowy porządek rzeczy” i że jeśli masy społeczne darzą jakiś rząd uznaniem, to „geneza tych rządów jest sprawą obojętną”. W konkluzjach, oczywiście, wynika, że „rząd londyński może spokojnie odejść”: lubelski Komitet Wyzwolenia gotów go jest zastąpić.

Stoimy więc wobec przeciwnika z całkowicie podniesioną przyłbicą. Praktycznie cała ta „argumentacja” zmierza wyłącznie do utorowania drogi dla monopolu bloku komunistycznego w Polsce.

Legalność Rządu Mikołajczyka dlatego jest niewygodna i niemiła dla PPR i jego różnych satelitów, że zagradza drogę do dyktatury komunistycznej w Polsce; nie zagradza drogi do porozumienia, do współdziałania, do szerokiej konsolidacji politycznej narodu, ale rzeczywiście przeszkadza do wzięcia Polski w wyłączny pacht komunistyczny.

Propaganda, uprawiana przez organa prasowe tego komitetu, zarzuca Rządowi Rzplitej, że opiera się na konstytucji 1935 r., która została „skradziona ludowi”. Zupełnie zbędne są te wysiłki propagandy. Zarówno Rząd sam i wszystkie popierające go stronnictwa, jak i Rada Narodowa w Londynie oraz Rada Jedności Narodowej w Kraju, jak wreszcie cała prasa obozu rządowego – wszyscy stale, stanowczo i wyraźnie stwierdzali i stwierdzają nadal, że pierwszym naczelnym i niewątpliwym zadaniem przyszłych ciał ustawodawczych w Polsce będzie zmiana konstytucji celem nadania państwu rzeczywiście i głęboko demokratycznego oblicze i ducha. Nikt nie pragnie, aby „dzieło” obozu sanacyjnego z 1935 r. przeżyło kataklizm czasów wojennych choćby o dzień dłużej, niż pozwoli na to możność zorganizowania nowych wyborów i najszybszy termin zebrania się ciał ustawodawczych.

Ale i ta rzecz powinna odbyć się legalnie, tzn. w pewnym określonym porządku, według pewnego ładu i zgodnie z określonymi zadaniami. Obóz przeciwny chce improwizować w duchu rewolucyjnym, ale wiemy i widzimy, że oni mają pewne określone zasady, pewną wyraźną metodę – dążą do nadania Polsce kształtów, pokrewnych ustrojowi sowieckiemu. To jest ten „nowy porządek rzeczy”, który wg cytowanego powyżej „Biuletynu” wywalcza sobie „prawo bytu” i który domaga się, aby wszystko było dzisiaj płynne, wątpliwe, czyli „plastyczne”. Poprzez chaos – ku swoim celom.

Ale cele te nie wyrażają wolę całego narodu polskiego. Nie pomogą w tym względzie zjazdy stronnictw, zwoływane na okupowanych przez armie czerwone ziemiach Rzplitej, nie pomogą pachnące przymusem deklaracje różnych polityków polskich, nie pomoże najbardziej nawet wytężona propaganda prasowa organów koalicji opozycyjnej, korzystających z tak lojalnie zapewnionej im swobody słowa. Naród polski nie mieści się cały w ramach ideologii Komitetu Wyzwolenia Narodowego: to jest niezbity pewnik. Struktura i inteligencja polityczna społeczeństwa polskiego są o wiele bogatsze niż zakres pojęć i programy grup żądających odejścia Rządu Rzplitej i pozostawienia wolnego miejsca dla „plastycznych” eksperymentów mistrzów rewolucji i „nowego porządku rzeczy”.

Nr 25

Sprawa Polski w ujęciu Churchilla[534], „Rzeczpospolita Polska”, 30 września 1944 r.

28 mb. Churchill wygłosił w Izbie Gmin przemówienie na temat ogólnej sytuacji wojennej, w którym m.in. podał, że we Francji Alianci mają 2 do 3 milj. żołnierzy, straty zaś niemieckie w samych zabitych wynoszą 400.000, a jeńców jest 800.000. Rosja wiąże i bije daleko większą ilość dywizji niemieckich niż te, które walczą na zachodzie[535]. Dłuższy ustęp poświęcił Churchill sprawie Polski, mówiąc:

„Byłoby przesadą twierdzić, że stanowisko rządu bryt. i, jak sądzę, rządu St. Zjedn. do Polski jest identyczne ze stanowiskiem Zw. Sow. Trzeba uwzględnić odmienne warunki historyczne i geograficzne, które decydują o stosunku demokracji zachodnich i rządu sow. wobec narodu polskiego. Marsz. Stalin wypowiadał się wielokrotnie za silną i przyjazną Polską, Polską suwerenną i niezależną. Potwierdza to, że zgadza się on z rządem JKMości oraz, jak wynika z publicznych oświadczeń amer., z rządem St. Zjedn. My wszyscy na tej wyspie i w Imperium, którzy dobyliśmy miecza przeciw Niemcom i wypowiedzieliśmy wojnę Niemcom z powodu napaści na Polskę, wszyscy żywimy do Polski uczucia sentymentu i zobowiązania, które nurtują głęboko w narodzie bryt. Uczyniliśmy wszystko, co było w naszej mocy i czynić będziemy nadal, aby osiągnąć co do litery i ducha zamiary deklarowane przez 3-ch wielkich sojuszników wobec Polski. Na granicach Polski będą musiały nastąpić zmiany terytorialne. Rosja ma prawo do naszego poparcia w tej dziedzinie, ponieważ jedynie armie ros. mogą uwolnić Polskę oraz że Rosjanie po wszystkim, czego doznali z rąk niemieckich, mają prawo do bezpiecznych granic i posiadania przyjaznego sąsiada na swym zachodnim pograniczu[536]. Mam prawo spodziewać się, że rząd sow. umożliwi nam działać wspólnie z nim w rozwiązaniu zagadnienia polskiego i że nie będziemy świadkami smutnego widowiska rywalizujących rządów w Polsce, jednego, który jest uznany przez rząd sow., i drugiego, za którym wypowiadają się zdecydowanie mocarstwa zachodnie. Pokładam wielkie nadzieje w osobie prem. Mikołajczyka, w godnym następcy gen. Sikorskiego, w człowieku rzeczywiście pragnącym przyjaznych stosunków i porozumienia z Rosją. Żywię nadzieję, że prem. Mikołajczyk oraz jego koledzy będą mogli wkrótce wznowić doniosłe rozmowy w Moskwie. Jest moim obowiązkiem zwrócić uwagę Parlamentu na możliwość zaszkodzenia sprawie oraz na możliwość naruszenia żywotnych polskich interesów, co może być spowodowane przez nieoględne wypowiedzi na temat stosunków polsko-sow.[537] Żywię zdecydowane przekonanie, że możliwy jest do osiągnięcia dobry układ i że może powstać zjednoczony rząd polski, wzbudzający zaufanie mocarstw i zapewniający Polsce warunki siły, suwerenności i niepodległości, które zostały ogłoszone przez wszystkie 3 mocarstwa jako ich cel i nieodzowne postanowienie.

Uznajemy naszą specjalną odpowiedzialność wobec Polski i jestem przekonany, że mogę ufać Izbie, iż nie będzie używała słów, które uczyniłyby nasze zadanie trudniejszym[538]. Nie wolno tracić z widoku naszego zasadniczego celu: spowodowania jak najszybszego zniszczenia potęgi hitlerowskiej. Każdy problem, przed którym obecnie stają narody świata, będzie się przedstawiał w znacznie łatwiejszej sytuacji z chwilą, gdy na terenie Europy przestaną się rozlegać wystrzały z dział, z chwilą, gdy zwycięzcy zbiorą się dookoła stołu konferencji pokojowej, czy rozjemczej. Mam wielkie nadzieje, że osiągnięte zostanie w zaufaniu i przyjaźni mądre i harmonijne rozwiązanie, że w ten sposób uzyskamy podstawy, na których można będzie wznieść trwałą budowlę pokoju. Wypowiadamy te słowa w sprawie Polski i jestem pewien, że nasi przyjaciele po obu stronach zdadzą sobie sprawę, jak długie i pełne troski badania poświęcił gabinet temu zagadnieniu, jak często widywaliśmy przedstawicieli Polaków i jak częstą była nasza korespondencja w tej sprawie z Rosją. Nie mogę sobie wyobrazić, by nie można było osiągnąć dobrego rozwiązania, dzięki któremu Rosja uzyskałaby bezpieczeństwo, do którego ma prawo i do którego zapewnienia jej zdecydowany jestem uczynić wszystko, co możliwe, a jednocześnie naród polski uzyskałby przywrócenie narodowej suwerenności i niezależności, do której nigdy nie przestał dążyć w ciągu stuleci ucisku i gwałtów”.

Październik 1944 roku to bardzo ważny okres w dziejach Polski z powodu zdarzeń, które wówczas nastąpiły w związku ze „sprawą polską”. Dziś wydarzenia z owego miesiąca są nieco zapomniane i niedoceniane. Dlaczego? Nie są to zdarzenia, do których się wraca, jak do stworzenia rządu polskiego we Francji czy powołania PKWN. Ot, jakieś kolejne rozmowy w Moskwie, co zrobić z Polską. W czasach PRL odwoływano się często do 6 października, tj. powołania Milicji Obywatelskiej, a dziś eksponuje się gdzieniegdzie uchwalenie „zbrodniczego” dekretu o ochronie państwa z 30 października, który miał „wprowadzić terror” Urzędu Bezpieczeństwa wobec społeczeństwa na 45 lat. To, co się wówczas wydarzyło, to przede wszystkim ostateczna klęska władz polskich na emigracji, które zostały właściwie porzucone przez swego ówczesnego protektora Churchilla z powodu zupełnego braku poczucia realizmu politycznego[539], co utrudniało mu porozumienie się ze zwycięzcą wojny w Europie. Duże znaczenie dla upadku władz polskich na emigracji miała klęska powstania w stolicy, która spowodowała praktycznie rozpad ich struktur wojskowych i politycznych w kraju. Swoje też zrobiły błędy polityczne popełnione w reakcji na działania PKWN, takie jak reforma rolna czy mobilizacja do Wojska Polskiego. Niestety sprzeciwianie się polityczne i zbrojne uzyskaniu przez chłopów ziemi z reformy rolnej oraz rozbudowie WP przyczyniało się coraz bardziej do akceptacji PKWN przez polskie społeczeństwo. Z drugiej strony nie próżnował Stalin. Dostrzegł on pewnie szansę na sukces PKWN wskutek wspomnianych błędów rządu polskiego i dlatego od października zajął się chyba nim poważnie czy też postawił ostatecznie na niego. Czasem tylko podpowiadał mu, a nieraz wręcz wymuszał określone działania, które uczyniły z niego realną władzę w Polsce. Polscy komuniści i współpracujący z nimi działacze z innych stronnictw mimo braku doświadczenia okazali się lepszymi politykami (z punktu interesów Polski) niż ci z Londynu mający za sobą mniejsze czy większe doświadczenie w sprawowaniu władzy nie tylko z czasów II RP, lecz jeszcze z lat zaborów. Skuteczność i lojalność PKWN w zorganizowaniu władzy została też – czego się nie zauważa – nagrodzona przez Stalina. Uzgodniona w Teheranie rekompensata dla Polski za ziemie zabużańskie sprowadzała się właściwie do części Prus Wschodnich, Pomorza i Śląska Opolskiego. Granica na Nysie Łużyckiej, Odrze ze Szczecinem dla Polski to decyzje Stalina, mimo sprzeciwu na pewno Churchilla i rządu polskiego kierowanego przez Arciszewskiego, a może i Roosevelta.

Polscy politycy, a właściwie Polacy, od wieków mieli mnóstwo pomysłów, co zrobić, by zmienić nasz kraj, a w latach wojny pojawiło się ich zatrzęsienie. Każdy polityk czy partia mieli ich nawet po kilka, w każdej sprawie. Nie trzeba dodawać, że mało który problem został rozwiązany, doczekał się realizacji, a te, które doprowadzono do końca, pewnie da się policzyć na palcach jednej ręki. Coś próbował zrobić ks. Stanisław Staszic, Władysław Grabski ustabilizował złotego, zbudowano port w Gdyni, COP. Żaden z tych projektów zrealizowanych w pełni czy nawet częściowo nie prowadził jednak do zmian społecznych, nie kierował kraju ku nowoczesności. To było starannie omijane przez polityków. Co trzeba było zrobić? Zmienić strukturę społeczną, stworzyć miejsca pracy, wykształcić ludzi itd.

Wszystkie i wszelkie pomysły na Polskę były oczywiście nieistotne, gdyż ich żywot kończył się, zanim zaczęto je realizować. Pomysł gonił pomysł chyba wyłącznie po to, by niczego prawie nie zrobić. Tymczasem w 1944 roku zdarzyło się coś niezwykłego. „Przywieziony na czołgach” czy w innych wersjach przyniesiony na „ruskich bagnetach” PKWN zaczyna spełniać swe zapowiedzi i obietnice i nieistotne, czy robi to, bo chce się wywiązać z danego słowa, czy robi to naciskany przez Stalina. Ale to nie jest łatwe. Aparat urzędniczy, który to ma robić, pracuje jak przed wojną, a do tego przeciwnicy zmian podejmują działania, by wstrzymać to, od czego zaczyna swe rządy PKWN. Gdy widzą, że zwykłe, skuteczne na przykład w latach 1918–1939 manipulacje prawem czy wybrzydzanie nie starczają, postanawiają wykorzystać podległych sobie zakonspirowanych żołnierzy. Zdarzają się mordy mierniczych, co aktywniejszych chłopów czy fornali. Chcąc utrzymać się u władzy, PKWN, inspirowany przez Stalina decyduje się przejść do działań rewolucyjnych. Usuwa ze swego składu dotychczasowego kierownika resortu rolnictwa i reform rolnych Andrzeja Witosa, uruchamia na wsi społeczników, do pomocy w realizacji reformy kieruje wojsko. Nie mając możności realizowania innych zamierzeń, PKWN skupia się na przeprowadzeniu reformy rolnej oraz na organizacji i rozbudowie polskiej armii. Te dwie sprawy staną się istotnym atutem nowej władzy, zyskają poparcie społeczne i utrzymanie się przy władzy na kilkadziesiąt lat. Październik 1944 to również początek coraz aktywniejszej roli partii, która będzie rządzić Polską do 1989 roku.

Przeprowadzenie reformy rolnej w warunkach wojennych na wyzwolonym skrawku Polski przy wsparciu działaczy partii tworzących PKWN, wojska, milicji i aparatu bezpieczeństwa w tzw. Polsce Lubelskiej spowodowało, że chłopi uwierzyli, że tym razem nie zostaną oszukani. Efektem tego było wsparcie dla władzy ze strony społeczeństwa, bo realizacja reformy na obszarach wyzwolonych w 1945 roku nie napotykała już takiego oporu jak w 1944 roku. Sprzyjała temu nie tylko klęska AK w Warszawie i słabość podziemia rządowego (poza Kielecczyzną) na zachód od Wisły, ale chyba bardziej błąd rządu, który dystansował się od działań PKWN, wręcz próbował przeszkadzać w reformie rolnej. To już nie mogło się podobać większości społeczeństwa, którego niemal trzy czwarte stanowili chłopi. Można im przypisywać wszystko, co tylko ślina na język przyniesie, ale nie tego, że pragnęli ziemi, a tę dawał im PKWN i potem Rząd Tymczasowy, więc przez lata, w swej masie, wspierali tę „narzuconą” władzę. A początki były takie jak w poniższej ulotce PKWN, po wymuszonej na delegacji KRN/PKWN w czasie wizyty u Stalina[540] zmianie polityki wobec wsi.

Nr 26

Odezwa stronnictw tworzących PKWN na temat reakcji obozu londyńskiego na ogłoszoną reformę, 15 października 1944 r.

Do chłopów i robotników rolnych![541]

Do ogółu ludności wsi!

Do całego Narodu Polskiego!

O B Y W A T E L E!

Reforma rolna ogłoszona przez PKWN dekretem z dnia 6 września br. spotkała się z zaciekłym oporem obszarnictwa i wysługującej mu się reakcji. Jawnie grożą oni terrorem tym, co będą dzielić między chłopów obszarniczą ziemię. Faszyści spod znaku NSZ i niektóre grupy AK, najemne zbiry obszarniczo-magnackie, już podjęły akcję skrytobójczych morderstw. Równocześnie zaś w poszczególnych ogniwach administracji, zwłaszcza zaś Urzędów Ziemskich, stwierdzono sabotaż reformy od wewnątrz, odwlekanie i hamowanie podziału ziemi. Cel obszarnictwa i reakcji, cel wysługujących się im najemnych skrytobójców z AK i NSZ jest prosty i wyraźny: nie dopuścić, aby chłop dostał pańską ziemię.

Cel ten nie zostanie osiągnięty. Obóz demokracji dopilnuje, aby obszarnicza ziemia przeszła w ręce tych, którzy na niej od wieków pracują. Wszelkie próby terroryzowania chłopów i robotników rolnych, przeprowadzających reformę rolną, spotkają się ze zdecydowanym oporem. Żaden zbrodniarz AK i NSZ, winny mordów skrytobójczych nie ujdzie surowej kary. Na groźby terroru, na skrytobójcze zamachy, na jawny sabotaż obóz demokracji odpowiada rozszerzeniem, przyśpieszeniem i pogłębieniem reformy rolnej. Odwołuje się do tych mas ludowych, które stanowią decydującą siłę polskiej demokracji i w których interesie leży reforma rolna. Chłop musi dostać pańską ziemię i chłop tę ziemię dostanie.

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego powziął szereg uchwał, mających na celu rozszerzenie reformy rolnej i i usprawnienie jej wykonania. Przewodniczący Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego Ob. Osóbka-Morawski stanął na czele Resortu Rolnictwa i Reform Rolnych[542]. Na zastępców jego wyznaczeni zostali znani działacze chłopscy obywatel BERTOLD[543] z Rzeszowskiego (Stronnictwo Ludowe) i ob. BIENIEK[544] z Lubelszczyzny (PPR). Mianowani będą Wojewódzcy i Powiatowi pełnomocnicy PKWN dla spraw realizacji reformy rolnej, w rękach których skoncentrowana zostanie akcja reformy. Władze bezpieczeństwa i administracji publicznej stać będą na straży wykonania reformy rolnej. Cały aparat państwa więc zostanie zmobilizowany dla szybkiego, sprawnego i gruntownego przeprowadzenia reformy.

Rozszerzony zostaje zakres korzystających z reformy[545]. Zgodnie z Manifestem PKWN ziemię otrzymają również chłopi średniorolni, obarczeni licznymi rodzinami. Podział ziemi będzie przeprowadzony przez wybrane przez samych chłopów i robotników rolnych Komisje Podziału Ziemi, a plan podziału będzie zatwierdzony przez Ogólne Zebrania wszystkich uprawnionych do korzystania z reformy. W ten sposób Państwo oddaje w ręce chłopów i robotników rolnych decyzję podziału ziemi obszarniczej między ludność pracującą wsi.

Od Was, chłopi i robotnicy rolni, zależy dziś szybkie, sprawne i gruntowne dokonanie reformy. Od Was zależy, czy z powierzchni Polskiej Ziemi znikną równocześnie pański dwór i chłopska czy fornalska nędza.

Pomagajcie pełnomocnikom PKWN w ich pracy dla realizacji reformy rolnej!

Bierzcie udział w wyborach Komisyj Podziału Ziemi przy majątkach! Wybierajcie do nich ludzi godnych zaufania i szczerze oddanych Waszej sprawie! Pomagajcie im w pracy i śledźcie za tą pracą!

Demaskujcie, tępcie w zarodku wszelkie próby obszarniczego sabotażu. Łamcie wespół z Władzami Państwowymi każdy przejaw oporu ze strony obszarników lub ich najmitów z AK i NSZ.

Nie idźcie na lep reakcyjnych intryg, zmierzających do rozbicia obozu demokracji. Mocniej jeszcze zewrzyjcie swe szeregi w walce o Niepodległość, Demokratyczną, Ludową Polskę, w walce o wyzwolenie Kraju spod hitlerowskiego jarzma!

Precz z obszarniczą reakcją! Precz ze szlacheckimi pachołkami z AK i NSZ!

Niech żyje reforma rolna! Ziemia obszarnicza dla chłopów i robotników rolnych.

Niech żyje Odrodzona, Ludowa, Demokratyczna Polska!

Niech żyje Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który łamie opór obszarników i reakcji, oddaje pańską ziemię chłopom i robotnikom rolnym!

STRONNICTWO LUDOWE

POLSKA PARTIA ROBOTNICZA

POLSKA PARTIA SOCJALISTYCZNA

STRONNICTWO DEMOKRATYCZNE

Lublin, dnia 15 października 1944 r.

Nr 27

Relacja „Rzeczpospolitej Polskiej” nt. kolejnych rozmów w Moskwie w sprawie polskiej, 20 października 1944 r.

Informacja „Rzeczpospolitej Polskiej” o rozmowach w Moskwie Stalina i Churchilla z delegacjami polskich konkurentów aspirujących do władzy w Polsce w połowie października 1944 roku. Niżej przedstawimy tę kwestię jeszcze według Mikołajczyka na podstawie jego relacji skierowanej do Delegata Rządu po ustąpieniu z funkcji premiera w listopadzie 1944 roku.

SPRAWA POLSKO-ROSYJSKA NA KONFERENCJI W MOSKWIE[546]

W dniach 9–20 października odbyła się w Moskwie konferencja między Churchillem i Stalinem przy udziale ich ministrów spraw zagranicznych. Według zapowiedzi „Timesa”[547] z dn. 10.10. w programie konferencji miała być omawiana sprawa stosunków polsko-sowieckich. Pismo zaznaczyło, że „przykre rozdźwięki, jakie w tej sprawie w ostatnich czasach panowały, nie osłabiły woli W. Brytanii stworzenia wielkiej, silnej i niepodległej Polski. Rozsądne rozwiązanie sprawy polskiej – to sprawa bezpieczeństwa Europy”.

Do udziału w części obrad poświęconych sprawie naszych stosunków z ZSRR, został zaproszony premier Mikołajczyk, który w dn. 10.10. przybył do Moskwy w asyście Prezesa Rady Narodowej – Grabskiego, ministra spraw zagr. Romera i zast. szefa sztabu, gen. Tabora[548]. W dniu następnym przybyli do Moskwy przedstawiciele Komitetu Lubelskiego, pp. Bierut, Osóbka-Morawski i gen. Żymierski[549].

W ciągu całej konferencji Premier Mikołajczyk konferował dwukrotnie z Churchillem i Stalinem, dwukrotnie z samym Churchillem, oraz wielokrotnie z Edenem, Mołotowem i amb. USA Harrimanem[550]. Z przedstawicielami PKWN – premier Polski rozmów oficjalnych nie prowadził, co korespondent dyplomatyczny „Times’a” wyjaśnił: „Premier Mikołajczyk dlatego nie konferował z PKWN, gdyż chodziło o rozwiązanie problemu stosunków polsko-sowieckich i rozmowy z PKWN mogłyby być prowadzone tylko w ramach szerszej dyskusji polsko-sowieckiej”.

Konferencja moskiewska, wbrew nadziejom prasy anglosaskiej, nie przyniosła rozwiązania sprawy stosunków polsko-sowieckich. Oficjalny komunikat ogłoszony w Londynie stwierdza tylko, że „uzgodniono wiele punktów spornych i uczyniono duży krok na drodze do osiągnięcia porozumienia, zasięgając opinii zarówno premiera Mikołajczyka i min. Romera, jak i przewodniczącego Lubelskiej Rady i prezesa PKWN. Zasadnicze rozmowy w sprawie Polski prowadzone są nadal”. Niemalże identycznie sformułowany jest komunikat nadany z Moskwy.

Komunikat agencji PKWN-u „Polpress” relacjonując o konferencji przedstawicieli PKWN z Churchillem i Stalinem oraz o jedynej rozmowie (16.10.), jaka miała miejsce między „panem Mikołajczykiem” a Bierutą[551] – przewodniczącym KRN – wymienia jako zasadniczą różnicę dzielącą Komitet Lubelski od Rządu R.P. – sprawę konstytucji 1935 r.

Inaczej na tę sprawę zapatruje się prasa brytyjska. „Manchester Guardian”[552] stwierdza, że „główna trudność w osiągnięciu porozumienia polsko-sowieckiego polega na tym, że Rosja żąda natychmiastowego załatwienia sprawy granic Polski, zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie”. To stanowisko ZSRR jest zasadniczo sprzeczne ze stanowiskiem mocarstw anglosaskich, które uważają, iż wszelkie sprawy graniczne mogą zostać uregulowane dopiero po końcu działań wojennych przez Kongres Pokojowy.

„Times” pisze we wstępnym artykule „Poczyniono duży krok do ostatecznego rozwiązania sprawy polskiej. Usunięto różnice poglądów i złagodzono spory. Jednak nie uczyniono tyle, ile się spodziewała opinia brytyjska. Można jednak przyjąć, że w niedługim czasie sprawa polska zostanie doprowadzona do pomyślnego końca. Na szczęście Polska ma w osobie premiera Mikołajczyka męża stanu, po którym może się dużo spodziewać”.

„Observer” stwierdził wyraźnie, iż rozmowy na temat organizacji bezpieczeństwa powszechnego[553] muszą ulec zawieszeniu, aż do rozwiązania pozytywnego sporu polsko-sowieckiego.

„Daily Mail”[554] uważa, iż mocarstwa, które judzą pewne grupy Polaków przeciwko innym – prowadzą politykę imperialistyczną, szkodliwą dla powszechnego pokoju.

Cała prasa brytyjska opowiada się za legalizmem Rządu Polskiego – przeciwko Komitetowi Lubelskiemu.

„Observer” jasno stawia sprawę, żądając w jednym z artykułów, by marszałek Stalin wziął pod uwagę ten fakt, że W. Brytania popiera legalny Rząd Polski – rząd Mikołajczyka.

Morris Webb[555] na łamach jednego z dzienników brytyjskich pisze: „3–4 procent narodu polskiego jest za Komitetem Wyzwolenia. Reszta społeczeństwa solidaryzuje się z Rządem Polskim w Londynie, którego politykę i legalność popiera[556]. Decydującą w konferencji moskiewskiej nie powinna być taka czy inna wola tego lub tamtego premiera, lecz życzenie zainteresowanego narodu”[557].

„Times” wbrew swej ostrożnej metodzie wypowiadania się, raz po raz ostro karci PKWN. Na marginesie konferencji korespondent dyplomatyczny pisma czyni uwagę: „Fakt, że przewodniczący Lubelskiej Rady Wyzwolenia, jeszcze przebywając w Moskwie, zaatakował w ostrych słowach premiera Mikołajczyka, wywołał zdziwienie i zaskoczenie. Nie wiadomo bowiem właściwie, jakie prawo przemawiania imieniem obywateli ma Bierut?”[558].

Prasa brytyjska podkreśla ogólnoeuropejskie znaczenie sprawy polskiej. Stanowisko to lapidarnie formułuje katolicki tygodnik „Tablet”: „Sprawa polska jest sprawą Europy Środkowej; nie tylko – jest też sprawą naszą. Od jej pomyślnego rozwiązania zależy i los naszego kraju”[559].

Nr 28

Protokół posiedzenia Biura Politycznego PPR nt. sytuacji politycznej w kraju, 29 października 1944 r.

Walka o tworzenie czy też podporządkowanie sobie wojska miała dla PPR/PKWN zasadnicze znaczenie (podobnie jak w obozie londyńskim). Od wojska zależało zwycięstwo w wojnie, ale przede wszystkim opanowanie go przez taką czy inną grupę polityczną pomagało czy miało pomóc w zdobyciu i utrzymaniu władzy w Polsce, gdyż wszyscy mieli świeżo w pamięci przewrót wojskowy Piłsudskiego i rządy pułkowników. Obóz PPR/PKWN miał dodatkowy kłopot, gdyż chcąc tworzyć Wojsko Polskie, musiał brać pod uwagę fakt, że niemała część społeczeństwa karmiona tzw. wychowaniem w 20-leciu międzywojennym czy podziemia rządowego w czasie wojny nie sprzyjała nowym władzom. Innym, dodatkowym problemem „komunistów” polskich przy tworzeniu wojska był fakt braku oficerów (Katyń, ucieczka na Zachód innej części oficerów, niemieckie obozy jenieckie, włączenie się dużej części pozostałych na terenie kraju w ruch oporu) wymuszały korzystanie z oficerów i żołnierzy ACz w organizacji WP. To z kolei było wodą na młyn propagandy AK, że nie jest to wojsko polskie, lecz najemne itp. Na początku liczono, że wystarczą polskie mundury, szansa do odegrania się na Niemcach itd., ale żołnierze podziemia byli związani przysięgą z władzami polskimi w Londynie i gdy się okazało, że AK i Delegatura wykorzystują częściowo swych ludzi w WP do przejmowania kontroli nad nim, a z drugiej strony do jego dezorganizacji poprzez namawianie do dezercji, nowe władze poczuły się zmuszone do zmiany swego stosunku do b. żołnierzy podziemia. Stąd różne próby, by podporządkować sobie, tj. PKWN, zorganizowane WP i przejąć nad nim także kontrolę polityczną na wzór sanacji czy rządu na emigracji poprzez propagandę, zdyscyplinowanie czy nawet represje. Po 1989 roku w polityce historycznej w zasadzie obowiązuje traktowanie minionego okresu tylko jako tzw. sowietyzacji i represji politycznych czy fizycznych. Nie widzi się udziału WP w wojnie, w wyzwalaniu kraju, jego wpływu na stworzenie państwa, które wróciło znów do Europy i zmieniło społeczeństwo, umożliwiając mu dołączenie do współczesnej cywilizacji. Oczywiście łatwo to oceniać dziś, ale ponówmy pytanie: „Czy w 1944 r. Polacy mieli lepszy wybór?”. Na inne wybory mieli pomysły faktycznie inni politycy. Tylko znów pytanie, czy były one lepsze, a raczej czy miały szanse realizacji.

PPR, jak każda partia w organizacji władzy, kierowała się własną ideologią, lecz istotniejsze były dla niej możliwości. Najważniejsza partia w systemie KRN/PKWN nie miała, poza nielicznymi, ludzi z doświadczeniem w administracji państwowej, nie mówiąc już o Wojsku Polskim, do którego kadrę dobierała sanacja według wzoru, którym posłuży się PPR – oficerem mógł być tylko „nasz człowiek”. Obśmiewane hasło „nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera”, to nie zamierzenie, lecz skutek braku osób wykształconych w II RP. Ponadto PPR, jak wszystkie partie czasu wojny, chciała mieć kontrolę nad wojskiem, gdyż wciąż żywa była pamięć o juncie Piłsudskiego. Należy pamiętać, że oficerowie, których Polsce zabrała wojna we wspomnianych formach, to w dużej mierze oficerowie rezerwy, którzy w XX-leciu RP byli urzędnikami, lekarzami, kapłanami, weterynarzami, nauczycielami itp.

Ciekawostką na tym tle jest kwestia samych protokołów. Przedstawiamy je w miarę autentycznej formie, a nie poprawianej czy zmanipulowanej. Protokoły posiedzeń Komitetu Centralnego czy jego Biura Politycznego sporządzał sekretarz KC PPR Władysław Gomułka „Wiesław”, a nie przysłani z ZSRR enkawudziści. Łatwo to dostrzec po kilku faktach. Jego brak wykształcenia widać choćby w pisowni nazwiska Stanisława Radkiewicza – „Ratkiewicz” (pisał, jak słyszał). Dokumentów sporządzonych przez „Wiesława” nie poprawiono jak iluś akt władz państwa podziemnego czy rządu już w lepszych dla PPR i PZPR czasach, by dostosować je dla aktualnie rządzących i ich poglądów czy też aby ukryć błędy lub zwyczajną głupotę (na co również wskazaliśmy w kilku przypadkach w publikowanych dokumentach). Gomułka nie ukrywał problemów nowej władzy, różnic czy sporów.

Z przytaczanych w tym tomie i innych protokołów BP KC PPR wynika jeszcze jedna ważna i ciekawa sprawa, którą tutaj się nie zajmujemy. Otóż pod wpływem propagandy tzw. polskich rozgłośni i dzisiejszej polityki historycznej III RP jawi się obraz „przysłania” do Polski gotowego, zorganizowanego aparatu państwowego, sterowanego z Moskwy itd. Tymczasem z dokumentów jednoznacznie wynika, że tworzono go dopiero na miejscu w Polsce, że „komuniści” w PKWN musieli prowadzić normalną grę polityczną, typową dla rządów koalicyjnych, że wszystko dopiero się kształtowało i mogło różnie się skończyć.

Na przykład Bierut na posiedzeniu BP/KC 22 X przytacza taki fragment zapisków ze swej rozmowy z Mikołajczykiem (17 października w Moskwie), gdy rozmawiali o liczbie miejsc w PKWN dla „ludzi premiera”: „Bierut: Jeśli pan zerwie z reakcją i przejdzie do PKWN, wówczas może pan zdobyć całe stronnictwo i mieć nie 4 mandaty, a większość w PKWN. Jeśli pan stanie na stanowisku Manifestu PKWN, będzie pan miał za sobą cały rząd”[560].

Protokół

z posiedzenia Biura Politycznego przy udziale trzech członków KC PPR, odbytego dnia 29 października 1944 r.[561]

Obecni: Wiesław[562], Tomasz[563], Zawadzki[564], Minc, Jakub[565], Ratkiewicz[566], Marek[567] i Rola. Porządek dzienny:

1) Informacja z rozmowy telefonicznej tow. Tomasza ze Stalinem.

2) Zatwierdzenie projektu rezolucji BP KC PPR w sprawie sytuacji i zadań w wojsku[568].

3) Zatwierdzenie projektu rezolucji o zadaniach członków partii w Armii i o pełnomocnikach partyjnych.

4) Sprawa mobilizacji do Wojska.

5) Posiedzenie plenarne KRN.

6) Sprawy Resortu Bezpieczeństwa.

Tow. Tomasz informuje, że tow. Stalin, rozmawiając z nim telefonicznie, położył silny nacisk na przyjęcie przez PKWN propozycji złożonych przez stronę sowiecką odnośnie ustanowienia pełnomocnika Armii Czerwonej przy Resorcie Komunikacji, motywując to koniecznościami zabezpieczenia pracy kolei dla potrzeb wojennych Armii Czerwonej[569].

Tow. Stalin informował się również o stanowisku PKWN odnośnie wysłania do Polski specjalnej komisji złożonej z oficerów Armii Czerwonej, która by zapoznała się ze stanem Wojska Polskiego. Otrzymał odpowiedź pozytywną.

Następnie tow. Stalin zwrócił się do nas, aby nie odnosić się z niechęcią do tow. gen. Bułganina[570]. Jeśli mamy jakieś skargi na jego pracę, prosił, aby go o tym powiadomić.

Po dłuższej dyskusji nad sprawą kolejnictwa postanowiono: zobowiązuje się przedstawicieli PPR w PKWN, aby postawili wniosek na posiedzeniu PKWN o militaryzację kolei polskich i zaproponowali na kierownika Resortu Komunikacji kpt. inż. Rabanowskiego[571] w charakterze p.o.

Zobowiązano tow. Marka do podszukania w ciągu trzech dni wśród kolejarzy warszawskich odpowiedniego kandydata na wiceministra komunikacji[572].

Pkt. 2. Po zaznajomieniu tow. Roli z poprawkami wniesionymi do projektu rezolucji tow. Wiesław zaproponował mu wypowiedzenie jego uwag do projektu.

Tow. Rola potraktował rezolucję jako wyraz nieufności do niego i do jego pracy[573]. Nie rozpatrując rezolucji merytorycznie, poprosił, by dać mu dwa dni czasu na złożenie jego uwag i wniosków na piśmie odnośnie rezolucji. Stwierdza przy tym, że rezolucją został zaskoczony.

Tow. Wiesław: Oświadczenie tow. Roli jest swego rodzaju niespodzianką. Byłoby z gruntu fałszywym oceniać rezolucję jako wyraz nieufności. Byłoby jednak wielkim błędem Partii o nieobliczalnych wprost konsekwencjach, gdyby Partia oddała sprawę wojska w ręce jednego, chociażby najbardziej zaufanego swego członka. Myśmy sprawę wojska mocno zaniedbali. Sytuacja, jaka zaistniała w wojsku, alarmuje całe kierownictwo partyjne. Akowcy, na których w niedawnej przeszłości zdecydowani byliśmy oprzeć częściowo Wojsko Polskie, okazali się w przygniatającej masie elementem wrogim, który bezwzględnie trzeba usunąć. Niebezpieczeństwo jest tym większe, że porozumienie z Mikołajczykiem[574] może nastąpić, co bezsprzecznie stworzy dodatkowe plusy dla AK. Jeśli nie zabezpieczymy się przed tym, to może zaistnieć sytuacja, że wojsko przez nas budowane stanie się narzędziem w rękach reakcji. Wszyscy musimy zdawać sobie sprawę z tego, że u nas zachodzą zmiany o istocie rewolucyjnej. Zmiany te odbywają się w szczególnych warunkach. Mamy władzę u góry, lecz bynajmniej nie mamy całego aparatu państwowego w swoich rękach. Demokratycznej Polski nie możemy budować przy pomocy starego aparatu władzy. Stary aparat musimy zniszczyć, budując na jego miejsce nowy, demokratyczny. To jest istotą zmian zachodzących w odradzającym się organizmie państwowym. Innymi środkami i w specyficznych warunkach musimy realizować zadania odnośnie państwa, postawione przez Lenina w jego dziele „Państwo a Rewolucja”. Wojsko jest podstawową siłą aparatu państwowego. Musimy mieć więc to wojsko w ręku, inaczej ujmie go ktoś inny i obróci przeciwko nam. Gdyby tak się stało, nas by historia przeklęła za nieudolność i ślepotę polityczną. Kierownictwo Partii widzi obraz dzisiejszej sytuacji, jaka się wytwarza w wojsku. Oceniając ją jako niebezpieczną, podejmuje środki zaradcze, gdyż ona ponosi odpowiedzialność za wszystko przed demokracją i przed klasą robotniczą. Stąd powstała rezolucja Biura w sprawach pracy w wojsku. Nie jest ona żadnym wyrazem nieufności do tow. Roli, ale wyrazem troski Partii o wojsko. Sprawa wojska jest dla nas przede wszystkim zagadnieniem politycznym i dlatego Partia musi nie tylko ingerować w sprawy wojskowe, ale i kierować wojskiem. Prosi, aby tow. Rola zrozumiał te rzeczy w sposób właściwy[575].

Tow. Bierut: Zgadza się ze stanowiskiem tow. Wiesława. Do tow. Roli Partia posiada zaufanie. Trzeba spojrzeć śmiało rzeczywistości w oczy. Akowcy siedzą w najważniejszych ogniwach wojskowych. Trzeba ich stamtąd usunąć i zastąpić elementem pewnym[576]. Na AK wojska nie zbudujemy. Tow. Rola nie powinien być zaskoczony rezolucją, gdyż był poinformowany przez tow. Wiesława zaraz po posiedzeniu KC, poświęconym tej sprawie, o zamierzeniach Partii w wojsku[577]. Nie można więc stawiać kwestii zaufania, gdyż Partia nie myśli zaskakiwać tow. Roli, lecz chce razem z nim znaleźć środki zaradcze dla usunięcia niebezpieczeństwa.

Tow. Rola: By uniknąć zbędnej dyskusji, oświadcza, że zdaje sobie sprawę z tego, że jest na stanowisku Głównodowodzącego Wojskiem Polskim z decyzji Partii. Zawsze się Partii podporządkuje. Uważa, że Partia nie pomagała mu, gdyż ilekroć się zwracał o ludzi, to ich nie dostał. Wszystko poszło do Milicji.

Tow. Zawadzki: Wojsko, które dzisiaj budujemy, ma być wojskiem określonego typu, a nie wojskiem w ogóle. Musi to być wojsko demokratyczne. Wszystkie przeszkody stojące na tej drodze musimy usunąć. Najważniejszym dla budowania wojska o obliczu demokratycznym jest aparat polityczno-wychowawczy. Aparat ten nie jest przez tow. Rolę doceniany. Stawia się przeszkody dla jego pracy. Bez takiego aparatu i myśleć nie można o budowie Armii. Można mieć takie czy inne uwagi do rezolucji, lecz trzeba być zadowolonym z tego, że Partia wkracza w dziedzinę wojska i próbuje nakreślić drogę do zlikwidowania niebezpieczeństwa.

Tow. Jakub: Porównuje sytuację w wojsku do sytuacji, jaka zaistniała na odcinku reformy rolnej. Nasza Partia musiała dopiero dostać bodźca ze strony tow. Stalina, aby zrozumieć ważność zagadnienia i wziąć się do reformy rolnej[578]. Dzisiaj sytuacja w wojsku jest taka, że wymaga rzucenia wszystkich sił Partii do likwidacji grożących niebezpieczeństw. Praktyka dowiodła, że stary korpus oficerski jest wrogi i na nim budować nie można. My nie nadążamy za sytuacją. To, co przed paroma tygodniami mogło być słuszne, dzisiaj staje się szkodliwe. Trzeba widzieć zachodzące zmiany. Za parę tygodni może znowu trzeba będzie szukać nowych środków i inne przyjmować uchwały. To, co dzisiaj projektuje PB[579], jest próbą uchwycenia za najważniejsze ogniwo, które wymyka się nam z rąk. Nie na płaszczyźnie zaufania stawiać należy rezolucję, lecz na płaszczyźnie sytuacji. Byłoby największym niebezpieczeństwem wprowadzać do kryzysu istniejącego w wojsku[580] nowy kryzys – personalny. Musimy sobie wyraźnie powiedzieć, że takiego nie ma i być nie może. Wolno każdemu składać swoje uwagi i stanowisko na piśmie, lecz przecież u nas nie istnieje zwyczaj łapania kogoś za słowo, aby istniała tego rodzaju potrzeba. Partia ze swego obowiązku chce pomóc tow. Roli i wspólnie z nim musi decydować o zagadnieniach wojskowych.

Tow. Minc: Zarzut nieufności jest niesłuszny. Gdyby Partia nie miała zaufania, to nie dyskutowałaby nad tymi sprawami razem z Rolą, lecz w największej tajemnicy przed nim. Rezolucja powstała na podstawie dyskusji nad sprawami wojskowymi na ostatnim posiedzeniu KC, na które tow. Rola był zaproszony, lecz z powodu choroby nie mógł przybyć. On sam również był chory w tym czasie i nie był obecny na posiedzeniu. Zatem nie było najmniejszego zamiaru zaskakiwania tow. Roli ze strony KC Partii. Nie można więc robić zarzutu, że Biuro Polityczne opracowało rezolucję bez udziału tow. Roli i zawiadomienia go o zamiarach. Rezolucja w swojej głównej osnowie sprowadza się do zagadnienia korpusu oficerów politycznych. Korpus taki musimy zbudować nowy i na nim oprzeć armię. To przede wszystkim rezolucja próbuje rozwiązać.

Tow. Marek: Myśmy wszyscy powinni się tylko cieszyć z tego faktu, że kierownictwo naszej Partii dojrzewa, chwyta za najważniejsze ogniwa, widzi sytuację i czuje się za nią odpowiedzialne. Nawet Stalin nie rozwiązuje sam wszystkich zagadnień, lecz pracuje razem z Biurem Politycznym i przeprowadza linię Partii. A przecież to jest Stalin[581]. U nas sytuacja jest ciężka i trudna. Wszyscy uczymy się na praktyce codziennej pracy. Jeszcze gubimy się w robocie, jeszcze ludzie odpowiedzialni grzebią się w stosach śmierdzących papierków, zamiast kierować robotą, rozstrzygać zagadnienia. Z tym trzeba skończyć. Jesteśmy partią decydującą i na nas spada cała odpowiedzialność. Bez nas nic się nie może dziać. Mimo koalicyjności PKWN nie utrzymałby się on ani godziny wbrew PPR[582]. Nie można tego powiedzieć odnośnie innych partii. Dlatego to Partia musi rzucać wszystko na odcinek wojskowy i odkomenderować tam najlepszych ludzi. Powinien to zrozumieć tow. Rola i nie stawiać sprawy pod kątem zaufania. Jest obowiązkiem Partii decydować o tak ważnym zagadnieniu jak wojsko.

Zabiera głos jeszcze tow. Rola i zasadniczo dyskutuje z przemówieniem tow. Zawadzkiego na temat uzasadnienia zarzutu nielojalności, który postawił tow. Zawadzkiemu. Informuje również o rozmowie, którą miał z ks. Kupszem[583], która go upewniła o reakcyjności ks. Kupsza. Uważa, że przy pierwszej okazji należy go z wojska usunąć. Przedstawia także zaliczyć trzech rabinów[584], którzy dobijają się o stanowiska rabinów w Wojsku Polskim[585].

Tow. Wiesław: Reasumuje dyskusję. Stwierdza jednolitość stanowiska wszystkich członków KC. Wyjaśnia, dlaczego rezolucja została zbyt późno doręczona tow. Roli. Stanowisko KC odnośnie do tow. Roli nie zmieniło się. Zaufanie posiadamy wszyscy. Tow. Rola musi pomóc Partii i Partia jemu. Prosi, aby ewentualne poprawki wniesione przez tow. Rolę do rezolucji uwzględniały trzecią, podstawową część rezolucji, część zadań, jakie przed Partią stoją. Przypomina, że nauka, jaką dostała Partia od tow. Stalina w zagadnieniu reformy rolnej powinna być ostrzeżeniem dla nas wszystkich przy rozwiązywaniu we właściwym czasie innych zagadnień.

Ustalono zwołać ponownie posiedzenie na dzień 31 bm. na godz. 7-ą wieczór dla zapoznania się z poprawkami do rezolucji, które zamierza wnieść tow. Rola, oraz ostatecznego przyjęcia rezolucji.

Ad pkt 3. Postanowiono zadecydować o przyjęciu rezolucji również na tym posiedzeniu.

Ad pkt 4: W tej sprawie postanowiono dekretowo wyłączyć spod mobilizacji wszystkich żołnierzy Milicji Obywatelskiej. Przesunięcia w Milicji dokonać na podstawie wewnętrznego zarządzenia Resortu Bezpieczeństwa, zgodnie z uchwałą KC z dn. 19 października[586] br. Postanowiono rozszerzyć mobilizację na jeszcze jeden rocznik.

Z uwagi na spóźnioną porę (3-a w nocy) spraw związanych z Resortem Bezpieczeństwa nie poruszono, natomiast zobowiązano tow. Ratkiewicza do przygotowania sprawozdania z pracy Resortu i złożenie go na najbliższym posiedzeniu Biura Politycznego.

Sporządził: W i e s ł a w

Odbito w trzech egzemplarzach.

Nr 29

Projekt uchwały BP KC PPR nt. zbrojnych akcji podziemia przeciwko realizacji reformy rolnej po 15 października 1944 r.

Poniższa uchwała nawiązuje do ulotki PKWN z 15 października 1944 roku przedstawia też konkrety. Tamta mówiła o oporze wobec reformy rolnej, ta wskazuje na sto zamachów „terrorystycznych” na jej wykonawców, ale wskazuje także, że aparat bezpieczeństwa PKWN nie był przygotowany na opór, a właściwie terror ze strony podziemia.

Projekt[587]

Uchwała BP KC PPR

Przystąpienie do podziału ziemi obszarniczej przez chłopów wywołało nie tylko wściekły opór samych obszarników, ale i całej reakcji. Sanacyjno-NSZ-towska reakcja wystąpiła otwarcie i zbrojnie przeciwko demokracji, przeciwko PKWN. Około 100 terrorystycznych zamachów na przedstawicieli służby bezpieczeństwa, administracji państwowej oraz partyj bloku rządowego świadczy o poważnym zaostrzeniu walki klasowej na wyzwolonych terenach. Dalsze konsekwentne realizowanie programu PKWN zawartego w Manifeście walkę tę w najbliższym czasie jeszcze bardziej zaostrza.

Organa bezpieczeństwa publicznego w tych warunkach powinny stać na wysokości zadań swoją politykę bezwzględnych represyj wobec akowsko-nszetowskich band reakcyjnych musi zapewnić realizację zadań stojących przed PKWN.

Resort Bezpieczeństwa Publicznego do spełnienia tego zadania nie jest przygotowany. Brak odpowiednich kadrów jest główną słabością Resortu. Te centralne wydziały, które już działają, mogą być tylko zalążkiem i wymagają gruntownego wzmocnienia i rozbudowy. Cały zaś szereg działów, niezwykle ważnych – jak to [?] społeczno-politycznych, dział więzień i obozów, wydział kolejowy, wydział ochrony rządu – dotąd wcale nie istnieją z braku ludzi. W więzieniach jest przytrzymane ponad 1000 akowców, ale zaledwie kilkadziesiąt spraw może być przekazana sądom, gdyż nie ma ludzi do prowadzenia śledztwa. Główne obsady na województwach i powiatach w swojej większości słabe politycznie i niepoważne. Przeszło 10 wielkich więzień prawie nieobsadzone.

W tych warunkach zagadnienie szybkiej rozbudowy aparatu, przez wydzielenie odpowiedniej ilości z pośród najbardziej sprawnych i odpowiedzialnych członków Partji dla rozbudowy aparatu R.B.P. jest zadaniem niecierpiącym zwłoki, gdyż za Resort ten partja wzięła na siebie bezpośrednio odpowiedzialność.

BP stwierdza, że polityka rozproszkowania kadr partyjnych, stosowana dotąd, musi ulec poważnej rewizji i ustąpić miejsca polityce ześrodkowania głównych sił na nas[588], podstawowych odcinkach życia politycznego – a to: rozbudowa aparatu partyjnego, aparatu Bezpieczeństwa Publicznego i aparatu Wojska Polskiego.

W związku z tym BP p o s t a n a w i a:

a) Wydział personalny i wydział organizacyjny KC w ciągu tygodnia przedstawią na BP kontrolne wnioski przesunięć aktywu partyjnego, z tem żeby dla R.B.P. dać conajmniej 50 samodzielnych politycznie i odpowiedzialnych pracowników.

b) zobowiązać Resort BP w terminie do 15-XI, uruchomić szkołę na 200-cie ludzi z terminem obuczenia 2 mies. Organizacje partyjne winny przyjść z pomocą w doborze kandydatów[589].

c) Wystąpić z wnioskiem przed PKWN o stworzeniu formacji zbrojnej [R.]B.P. w sile do 20 000 żołnierzy, podporządkowanych Resortowi BP[590].

d) Konsekwentnie i gruntownie przeprowadzić uchwałę BP o reorganizacji i oczyszczeniu szeregów Milicji Obywatelskiej.

e) Zorganizować obozy izolacyjne dla volksdeutschów i przeprowadzić ich aresztowanie do II/XI[591].

f) Ta część akowskich i nszetowskich bojówkarzy-szeregowców, którzy są zaaresztowani, a z różnych względów sądzeni być nie mogą, nie może być wcielona do regularnej armii. D-wo Gł. powinno utworzyć w rzeszowskim, lubelskim i białostockim wojew. punkty-pułki zapasowe dla ich przetrzymania i odpowiedniej filtracji.

g) Poprzeć na PKWN wnioski o odpowiednim wyższym uposażeniu i zaopatrzeniu funkcjonariuszy służby Bezpieczeństwa Publicznego i ich rodzin.

Nr 30

Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR nt. sytuacji w wojsku, 31 października 1944 r.

Na tym posiedzeniu BP przyjęto omawianą wyżej rezolucję. Niżej przytaczamy jej wersję wykonawczą z listopada 1944 roku.

P R O T O K Ó Ł[592]

z posiedzenia Biura Politycznego wraz z trzema członkami KC PPR[593], odbytego w dniu 31 X 1944 r.

Obecni: Wiesław, Tomasz, Jakub, Minc, Zawadzki, Rola, Marek, Ratkiewicz. Porządek dzienny:

1) Informacje z posiedzenia PKWN[594].

2) Zatwierdzenie projektu rezolucji w sprawie sytuacji w wojsku i zadań Partii.

3) Zatwierdzenie rezolucji o pracy pełnomocników partyjnych w wojsku.

4) Sprawy Resortu Bezpieczeństwa.

5) Różne.

Punkt pierwszy referuje tow. Jakub[595]: Na posiedzeniu PKWN w dn. 30 bm. przyjęto dekrety o ochronie państwa[596] i mobilizacji siedmiu roczników do wojska[597]. Przestępstwa przewidziane dekretem o ochronie państwa przekazane zostaną do kompetencji sądów wojskowych. Zgodnie z uchwałą przyjętą na ostatnim posiedzeniu Biura Politycznego dekret o mobilizacji wyłącza MO spod mobilizacji. Komitet uchwalił również zawarcie umowy kolejowej między Resortem Komunikacji a Związkiem Radzieckim, na mocy której w kolejnictwie polskim zasiądą pełnomocnicy Armii Czerwonej[598]. Zagadnienia militaryzacji nie postawiono na posiedzeniu PKWN, gdyż Morawski chciał przed tym skłonić Grubeckiego do złożenia dymisji. W dniu dzisiejszym Grubecki oświadczył, że jest gotów wykonać – jako kierownik Resortu – wszystkie polecenia, które otrzyma. Ludowcy zwołują swoją naradę, prawdopodobnie w tej sprawie.

Gen. Rola uważa, że forma zdjęcia Grubeckiego jest niewłaściwa, gdyż nie porozumieliśmy się wpierw z ludowcami. Stawia wniosek, aby przed postawieniem na PKWN sprawy zmiany kierownika Resortu Komunikacji porozumieć się z ludowcami[599].

Tow. Tomasz: Uwagi generała są słuszne, lecz rozmowa z Agroszewskim na ten temat nie da żadnego rezultatu i będzie tylko stratą czasu. Dokąd nie potrafimy doprowadzić do zmiany w kierownictwie Stronnictwa Ludowego[600], musimy stawiać Agroszewskiego przed faktami dokonanymi.

Tow. Wiesław: Zasadniczo podziela zdanie Tomasza.

Tow. Jakub: Przy usunięciu Grubeckiego należałoby nam wysunąć kandydaturę innego ludowca do PKWN. Wymienia b. posła Dobrocha[601]. Informuje, że Król[602] zbiera podpisy członków Rady Naczelnej[603] Str. Ludowego w celu zwołania Rady i postawienia wniosku o zmianę Zarządu Str. Ludowego.

Postanowiono: Zobowiązuje się tow. Bermana i tow. Ochaba[604] do przeprowadzenia rozmów z ludowcami w sprawie zmiany na stanowisku kierownika Resortu Komunikacji.

Równocześnie postanowiono forsować na PKWN kandydaturę inż. Rabanowskiego[605] jako p.o. kierownika Resortu Komunikacji.

Tow. Wiesław informuje, że do tow. Zambrowskiego[606] zgłosił się kierownik spółdzielni w Lublinie, tow. Niemiec[607] i złożył na jego ręce sumę 65 200 zł na rzecz Partii. Źródło tej sumy jest następujące: Do tow. Niemca zgłosił się kierownik Resortu Przemysłu i Finansów Haneman[608] i zaproponował mu taką tranzakcję. Spółdzielnia, której kierownikiem jest tow. Niemiec, otrzyma od niego drożdże po cenie fabrycznej i sprzeda je po cenie państwowej, tj. przy doliczeniu do ceny fabrycznej akcyzy państwowej. Zysk w ten sposób powstały, 200 000 zł, rozdzieli się na trzy części, tj. na PPS, PPR i Wydział Propagandy Spółdzielni. Tow. Niemiec, nie informując się w kierownictwie partyjnym, poszedł na tę machlojkę i złożył w Partii trzecią część tego „zysku” drożdżowego.

W dyskusji nad tą sprawą oceniono, że postępowanie takie jest niedopuszczalne i stanowi próbę omotania PPR w sieci złodziejskich kombinacji dla skompromitowania nas, względnie szachowania groźbą kompromitacji naszej Partii. Postanowiono złożone przez tow. Niemca pieniądze zwrócić mu z powrotem i zalecić mu, aby je przeznaczył na jakieś cele społeczne.

Punkt drugi. Tow. Wiesław proponuje, aby wysłuchać poprawek, które zapowiedział wnieść do rezolucji gen. Rola, i później przejść do merytorycznej dyskusji nad całością rezolucji.

Tow. Rola referuje swoje poprawki, które sprowadzają się do następujących wniosków:

1) Za stan, jaki zaistniał w wojsku, ponosi odpowiedzialność Partia, gdyż mimo jego wielokrotnych żądań nie przekazała do jego dyspozycji odpowiedniej kadry oficerów i żołnierzy Armii Ludowej, lecz pozostawiła wszystko w Milicji[609]. Domaga się, aby w rezolucji umieścić punkt, zobowiązujący KC do przekazania wojsku 160 oficerów AL pełniących służbę w MO, oraz przekazania trzech wybitnych członków Partii na politycznych zastępców dowódców I-ej, II-ej i III-ej Armii.

2) Olbrzymią część winy ponoszą oficerowie z Armii Czerwonej, którzy rozpijają się, rozkradają przeznaczone dla żołnierzy umundurowanie i żywność[610].

3) Robota polityczna jest słaba, przy czym mimo jego nalegań tow. Zawadzki nie przesłał z I-ej do II-ej i III-ej Armii części sprzętu służącego do pracy kulturalno-oświatowej (kina), co jeszcze bardziej utrudniało pracę polityczno-wychowawczą w II-ej i III-ej armii.

4) Internować od 300 do 400 oficerów AK[611].

5) Przedłożyć wszystkim oficerom do podpisu specjalną deklarację partyjną[612].

Prócz tego gen. Rola zakwestionował słuszność sformowania[613] niektórych ustępów rezolucji.

Wywiązała się szeroka dyskusja, w rezultacie której rezolucja została jednomyślnie przyjęta, a warunki składane przez gen. Rolę znalazły się bądź w treści rezolucji, bądź też postanowiono traktować je jako wskazania praktyczne dla pracy Wydziału Wojskowego, lub polecono gen. Roli przeprowadzić je natychmiast w życie (deklaracja oficerska).

Uznano za konieczne wydać konkretne zarządzenia celem zagwarantowania bezpieczeństwa osobistego Naczelnego Dowódcy.

Wobec przyjęcia rezolucji powołano Wydział Wojskowy w następującym składzie: Wiesław, Rola, Tomasz, Zawadzki, Marek.

Wobec trudności z wyszukaniem odpowiedniego kandydata na stanowisko prezydenta Warszawy upoważniono tow. Marka do powołania w charakterze wiceprezesa m. Warszawy inż. Czarnego[614], demokratę, któremu powierzy się czasowo pełnienie funkcji prezydenta.

Polecono tow. Markowi rozpracować szkic budowy nowego aparatu informacyjnego w wojsku dla zatwierdzenia go przez właściwe władze wojskowe[615].

Rezolucję postanowiono przekazać do zaopiniowania tow. Stalinowi za pośrednictwem gen. Bułganina[616].

ad 3) Rezolucję o pracy pełnomocników partyjnych przyjęto jednomyślnie z małymi poprawkami.

Na wniosek tow. Zawadzkiego mianowano pułk. Korniluka[617] Pełnomocnikiem partyjnym na Wojsko Polskie.

Postanowiono zwrócić się do gen. pułk. Szczerbakowa[618] o przekazanie pułk. Gawrońskiego[619] z Polit. Oddziału 1-ego frontu białoruskiego do dyspozycji Partii dla mianowania go Pełnomocnikiem Partyjnym na I-ą Armię.

W związku z trudnościami lokalowymi dla szkół oficerów polityczno-wychowawczych tow. Tomasz zobowiązał się powołać komisję dla skontrolowania znajdujących się w Lublinie pomieszczeń.

ad 4) Odroczono z powodu spóźnionej pory.

ad 5) Gen. Rola przedstawił listę kandydatów na generałów dla zatwierdzenia ich przez Prezydium KRN. Z listy usunięto jednego z kandydatów, gdyż służy w VII-ej dywizji, do której przynależy 31 pp.[620]

Tow. Ratkiewicz zaproponował utworzenie specjalnych batalionów zapasowych z aresztowanych przez władze sowieckie akowców.

W dyskusji nad tą sprawą zdecydowano, że bardziej celowym będzie utworzenie specjalnych obozów pracy dla różnego rodzaju przestępców i włączenie do nich również tego elementu akowskiego, na który nie ma dostatecznych dowodów do sądzenia go na podstawie dekretu o ochronie państwa.

Posiedzenie zamknięto o godz. 4-ej rano.

Sporządził: WIESŁAW

Odbito w trzech egzemplarzach

Nr 31

Pismo do pełnomocników PKWN w sprawie reformy rolnej i pozbawienia prawa do niej osób wrogich nowej władzy, 8 listopada 1944 r.

Do

Ob. ob. PEŁNOMOCNIKÓW PKWN[621]

dla Spraw Reformy Rolnej

Obywatele polscy – rolnicy – którzy uchylają się od służby wojskowej, nie mogą korzystać z dobrodziejstw Dekretu o Reformie Rolnej.

Powiadamiam, że w wypadku stwierdzenia uchylania się od służby wojskowej członka rodziny, uprawnionej do korzystania z przydziału ziemi – nie tylko bezpośrednio zainteresowany, ale i rodzina traci to prawo.

PKWN.

Resort rolnictwa i Reform Rolnych Lublin, dnia 8 listopada 1944 r.

Do

SEKRETARIATU PREZYDIUM PKWN.

w  m i e j s c u

Powyższe przesyłam z prośbą o podanie do wiadomości drogą radiową!

Zastępca Kierownika

Nr 32

Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPR, 9 listopada 1944 r.

Odbito w trzech egzemplarzach. Ś c i ś l e t a j n e

Protokół z posiedzenia BP, odbytego dnia 9.XI.1944 r.

Obecni: Wiesław, Jakub, Minc, Tomasz.

Porządek dzienny:

1) Obsada prezydenta Warszawy[622].

2) Utworzenie frakcji PPR w PKWN[623].

3) Prasa i cenzura.

4) Skład delegacji żydowskiej do Ameryki.

5) Sprawa ludowców.

6) Różne.

[...] ad p. 2) Celem występowania w zorganizowany sposób na posiedzeniach PKWN postanowiono zorganizować frakcję członków PKWN w składzie następującym: Bierut, Skrzeszewski, Ratkiewicz, Berman, Minc, Ochab, Popiel, Bieniek, Mietkowski i nieoficjalnie Chajn i Wende[624]. Sekretarzem frakcji wybrano tow. Bermana. Zobowiązano wszystkich członków PKWN składać przynajmniej raz na dwa tygodnie sprawozdania ze swych resortów, przy czym pierwsze sprawozdanie ma być złożone do dn. 15 bm.

[ad p. 3)[625]] W związku ze sprawą prasy tow. Minc komunikuje, że przedsięwzięto następujące środki:

1. Zobowiązać „Polpress”[626] do zorganizowania nasłuchu Tassa.

2. Zobowiązać Rzeczpospolitą do postawienia specjalnego człowieka dla komentowania telegramów „Reutera”.

3. Przesyłać ze strony Wydziału Propagandy KC trzy artykuły publicystyczne na tydzień dla Rzeczpospolitej i[627]

4. Zwrócić się do KC o natychmiastowe obsadzenie cenzury.

Do czasu zorganizowania szkoły partyjnej postanowiono delegować na cenzora tow. Daniszewskiego[628]. Funkcję cenzora tow. Daniszewski pełnić będzie nieoficjalnie. Postanowiono zawezwać na tę pracę Modzelewskiego[629].

[...] ad p. 5) Tow. Tomasz: Wczoraj zgłosili się ludowcy do niego z propozycją odbycia rozmowy z prezydium KRN. Przed tym Janusz[630] poinformował tow. Tomasza, że ludowcy mają przyjść z atakiem na KRN i żądaniem wprowadzenia do KRN całej masy ludowców.

Na posiedzeniu Agroszewski skarżył się, że ludowcy są wypychani z PKWN, że Londyn[631] mógłby nam być niepotrzebny, lecz polityka wypychania ludowców z PKWN zmniejsza ich wpływy na wsi i umacnia wpływy londyńczyków. Masowe aresztowania wpychają ludzi w podziemie[632].

Drugi z ramienia Wici oświadczył, że 95% byłych wiciowców stoi poza ruchem. Masowe aresztowania odpychają działaczy. Proponuje ogłoszenie amnestii dla podziemnych działaczy[633].

Ziemek[634] oświadczył, że w stosunku do ludowców nie ma szczerości. To powoduje, że ludowcy nie idą.

Mazur[635] oskarża PPR o to, że jako partia najbardziej wpływowa ściąga do siebie wszelkie szumowiny, które rabują i grabią majątek państwowy. Dotyczy to MO, która rujnuje podstawy PKWN. Sam był świadkiem, jak MO sprzedawała węgiel[636]. Gdy próbował interweniować, zagrożono mu śmiercią. Wysnuwa z tego taki wniosek, że PPR stara się rugować wpływy ludowców w PKWN, aby ułatwić sobie pracę i uniknąć krytyki i kontroli.

Gadzalanka oświadcza, że więzienia są przepełnione najlepszymi bojownikami i demokratami. Żąda wyjaśnienia. Ludowcy nie mają żadnego wpływu.

Mecenas Lutyński[637]: Społeczeństwo czuje się zastraszone. Giną ludzie bardzo wartościowi i niepodobna nawet stwierdzić, co się dzieje z nimi. Jest źle. Ich zwolennicy pytają się, dokąd oni idą. Dlatego to ich szeregi zmniejszają się coraz bardziej.

Obecny Witos głosu nie zabierał.

Po odpowiedzi tow. Tomasza zabrał głos Morawski, który zajął stanowisko dobre[638]. Wskazał, że PPR postawiła pod sąd swoich ludzi, którzy dopuścili się nadużyć władzy. Oświadczył, że stosunki między PPR a PPS są całkowicie poprawne.

Ludowcy chcieli jeszcze zabierać głos, lecz z powodu późnej pory tow. Tomasz głosu im nie udzielił, lecz stwierdził, że kierownictwo SL ześlizguje się na drogę opozycji, zamiast stanąć do twórczej pracy. Radzi im tę sprawę przemyśleć.

Postanowiono: zwołać konferencję międzypartyjną[639] dla zdemaskowania akcji prawicowych elementów SL. Zdążać do usunięcia Agroszewskiego z Komitetu. Wprowadzać do PKWN ludowców, którzy szczerze pójdą na współpracę[640]. [...]

Następnie sprecyzowano zagadnienia, które – prócz spraw wojskowych – postanowiono przedstawić tow. Bułganinowi do wspólnego uzgodnienia.

Sporządził: W I E S Ł A W

Nr 33

Instrukcja wykonawcza Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP do rezolucji Biura Politycznego KC PPR nt. sytuacji w wojsku z października 1944 r., 20 listopada 1944 r.

Niżej „Instrukcja” będąca wykonaniem postanowień BP KC PPR z października i listopada 1944 roku, wskazująca konkretne działania mające pomóc opanować wojsko przez PPR. W przypadku tej „Instrukcji” warto się zastanowić, kto doprowadził do takich decyzji władze PKWN. Wystarczy spojrzeć ponownie na przytoczony wyżej protokół z 2 sierpnia i zobaczyć koncepcje polityczne wobec rządu polskiego, DR czy AK, a nawet jak się zmieniło słownictwo. Szkoda, że politycy, zresztą nie tylko polscy, rzadko kiedy potrafią się przyznać do błędów, a przecież działalność tzw. legalnych władz była jednym ciągłym błędem z politycznego punktu widzenia. Właściwie nie była to polityka, lecz rodzaj mrzonki o „znaczeniu” Polski i ich własnym. Tymczasem polityka to przecież sztuka wykorzystywania możliwości, a nie chciejstwo. Gdy politycy nie kierują się realizmem, spotyka ich i ich działania to, co proponuje i nakazuje niżej Wiktor Grosz. Ale to widać dopiero po czasie. Do końca nie jesteśmy dziś pewni, czy rzeczywiście to, na co wskazuje Grosz, miało miejsce, oraz czy to był skutek zamierzonego działania władz podziemia (zostało ono – jego struktury – praktycznie rozbite po klęsce powstania i musiało się organizować faktycznie na nowo), czy efekt organizowania kolejnych jednostek wojskowych w trudnych warunkach wojennych i powojennych. Czy może to skutek nacisków Stalina i jego ludzi wspierających na wyzwolonych terenach władze PKWN i przenoszących metody stosowane w ZSRR w latach 30.

Zalecenia Grosza dla oficerów polityczno-wychowawczych to też próba zrobienia czegoś, co w normalnie funkcjonującym państwie nie stanowi większego problemu. Tworzenie wojska wymaga co najmniej minimalnych warunków materialnych (koszary, mundury, broń) czy dyscypliny, a tę mogła zapewnić odpowiednia liczba oficerów i podoficerów). Albo drobiazgi. Na przykład niewyobrażalne już wówczas było, w stanie wojny, by rodziny odwiedzały się prywatnie w koszarach czy istniała prywatna poczta omijająca funkcjonującą w warunkach wojny cenzurę albo tworzenie jednostek wojskowych z żołnierzy pochodzących z tej samej miejscowości czy struktury administracyjnej. Na zasadzie wieś to „drużyna” lub „pluton”, gmina, gromada to „kompania” itd. Taka organizacja źle wpływa na dyscyplinę, ponieważ żołnierze się znają, co na przykład ułatwia dezercję, a z drugiej strony przenosi się do wojska zadawnione konflikty lokalne czy waśnie rodzinne.

Takie w dużej mierze było państwo polskie do 1939 roku. Jego organizację popsuła dodatkowo wojna i spór między Polakami o władzę w powojennej Rzeczypospolitej, absolutny brak praktycznie jakichkolwiek przygotowań ze strony PPR i współpracujących z nią partii do objęcia władzy po wojnie w kraju. Powołanie KRN i iluś rad narodowych w terenie było bez znaczenia dla powojennego zorganizowania państwa. Czy rząd lub jego konspiracyjna administracja radziłyby sobie w sytuacji powojennej lepiej? Może tak, a może nie. Warto przypomnieć dwa fakty odnoszące się do walk w Warszawie, na przykład niesprawdzenie stanu radiostacji, z której miano zawiadomić świat o rozpoczęciu działań zbrojnych, co opóźniło o ileś godzin wysłanie informacji o tym zdarzeniu czy funkcjonowanie „dumy” AK, czyli wywiadu. Gdy w trakcie narad w sprawie rozpoczęcia walki w Warszawie pada informacja, że ACz jest na przedpolach stolicy, ktoś pyta, skąd to wiadomo. W odpowiedzi słyszy, że wywiadowcy Okręgu AK Warszawa Miasto dowiedzieli się o tym na rogatkach miasta od przekupek niosących żywność na handel do Warszawy. Wypisz wymaluj – czy AK/DR, czy PKWN – to Polska.

ŚCIŚLE TAJNE[641]

INSTRUKCJA

Ostatnie tygodnie w życiu naszym są okresem przechodzenia demokracji polskiej do ofensywy. Wyraża się to m.in. w kapitalnych sukcesach reformy rolnej, we wzmożeniu politycznej walki z elementami reakcji, w szybkim krzepnięciu młodego organizmu naszego demokratycznego państwa itd.

Byłoby zbrodniczą lekkomyślnością przypuszczać, że reakcja skapituluje bez walki i na zwycięski pochód polskiej demokracji nie odpowie rozpaczliwemi próbami obrony i odegrania się. Wszystkie dziedziny naszego życia państwowego i społecznego dostarczają niezliczonych dowodów, że tak właśnie jest. Reakcja broni każdego centymetru posiadanego gruntu, a gdy nie może go obronić (jak to najczęściej ma miejsce), przygotowuje zdradzieckiemi chwytami i manewrami grunt na później.

Rzecz prosta, że Wojsko Polskie, nowe, demokratyczne wojsko, budowane na nieznanych w dawnej Polsce zasadach, wojsko, które jest podstawową, zwłaszcza w czasie wojny, częścią naszego organizmu państwowego, musi być i jest przedmiotem specjalnej uwagi i troski reakcji polskiej.

Mając poważnie rozbudowany – i to głównie na szczeblach oficerskich – konspiracyjny aparat wojskowy w postaci Armji Krajowej i jej przybudówek, reakcja polska używa go w pierwszym rzędzie do walki o zdobycie władzy nad naszym wojskiem. Zdemoralizować i rozsadzić nasze wojsko, poobsadzać w nim jak najwięcej kluczowych stanowisk, żeby nad nim panować i tym łatwiej je od wewnątrz rozbić – takie zadania stawia sobie dzisiaj AK w stosunku do WP.

Ta destrukcyjna robota AK osiągnęła pewne sukcesy. W wielu wypadkach udało się agentom AK-owskim obałamucić lub zdeprawować żołnierzy i skłonić ich do dezercji[642]. Liczne stanowiska w sztabach obsadziła reakcja swoimi ludźmi. Coraz częstsze stają się skrytobójcze mordy, popełniane na oficerach WP[643]. Wrogowie zdołali nawet, maskując się demokratycznemi frazesami, uśpić czujność naszych kolegów i przedostać się do niektórych jednostek na stanowiska oficerów polit. wychowawczych. Wielu oficerów polityczno-wychowawczych (nie wyłączając z-ców d-ców wielkich jednostek) zapomniało, że mamy do czynienia z wrogiem, od dziesięcioleci wyspecjalizowanym w stosowaniu wobec ruchów demokratycznych zdradzieckiej metody „konia trojańskiego”, metody wzbogaconej znakomicie w czasie ostatniego pięciolecia konspiracji.

Trzeba, aby oficerowie polityczno-wychowawczy dobrze zdali sobie sprawę z tego, czym jest niebezpieczeństwo AK-owskie dla wojska i w jakim stopniu nasz własny aparat polityczno-wychowawczy, wskutek osłabienia czujności na tym odcinku, ułatwił wrogowi wewnętrznemu dotarcie do żołnierza.

Trzeba, abyśmy zrozumieli wszyscy, że nie ma mowy o żadnym „pokoju społecznym” między reakcją a demokracją polską. Nie wyrzekamy się części mas, chwilowo obałamuconej przez reakcję, ale zdobyć tę część potrafimy tylko w boju, w nieubłaganej walce z reakcją, którą musimy dobić, aby Polska była naprawdę wolna i naprawdę demokratyczna.

Musimy zaostrzyć na wszystkich odcinkach naszej pracy w wojsku walkę z AK, NSZ i ich zwolennikami. Musimy dopomóc w akcji oczyszczenia korpusu oficerów linjowych od agentów AK-owskich i aktywnych zwolenników AK. Musimy oczyścić własne szeregi korpusu oficerów polityczno-wychowawczych od śmiecia reakcyjnego. Musimy wytępić z korpusu polit.-wych. bierność wobec kreciej roboty wroga. Musimy ubojowić pracę polityczno-wychowawczą w masach żołnierskich, aby żołnierz był żołnierzem demokracji polskiej. Zwycięska walka z reakcją, która toczy się i zaostrza w społeczeństwie, musi być i będzie wygrana również na odcinku Wojska Polskiego.

Zaostrzenie walki z wrogiem wewnętrznym – reakcją – wymaga wielkiego wysiłku całego korpusu oficerów polityczno-wychowawczych, który dojrzał do tego, aby w tej walce wyjść zwycięzcą.

*

W związku z istnieniem w wojsku zakonspirowanych organizacji AK-NSZ[644], które uprawiają działalność dywersyjną i szpiegowską, oficerowie polit.-wych. muszą przystąpić do systematycznej pracy nad wykrywaniem i likwidowaniem tych organizacyj oraz przeciwdziałać ich robocie.

NALEŻY:

A) W dziedzinie organizacyjnej

a) Zorientować się, co do elementów z AK, którym udało się wkraść do sztabów, administracji i na stanowiska oficerskie w ogóle. Ustalić, kogo należy aresztować, usunąć, względnie roztoczyć ścisłą obserwację. Przeciwdziałać awansom i odznaczeniom za działalność w AK oraz dalszemu skierowywaniu na odpowiedzialne stanowiska oficerów z AK.

b) Ustalić istnienie i działalność elementów z AK wśród podoficerów. Ujawnić próby ukrywania się oficerów z AK w szeregach podoficerskich.

c) Systematycznie obserwować i notować tych żołnierzy, którzy aktywnie działają na rzecz AK, bądź to jawnie, bądź konspiracyjnie.

d) Nie ograniczać obserwacji tylko do elementów, które faktycznie należały do organizacji AK, ujawniły to, względnie o których są takie dane, ale roztoczyć tę samą opiekę nad wszystkimi wrogo odnoszącymi się do PKWN i WP.

e) W związku z tym, że zaostrzona walka z naszej strony i pogarszające się warunki klimatyczne oraz niepopularność dezerterów utrudniły znacznie pozostawanie band w lasach w wielu miejscowościach AK-owcy instruują swoich ludzi, aby powracali do wojska, zmieniając nazwiska i zgłaszając się do RKU „na ochotnika”. Z tego powodu należy pilną opiekę roztoczyć nad nowoprzybywającymi i wracającymi wprost do jednostek z prośbą o „amnestję”.

f) Organom informacji[645] przekazywać tylko dane sprawdzone, kopie względnie oryginalne sprawozdania i meldunki w tej sprawie kierować do Gł. Zarządu. Polit. Wych. W.P.

g) Nastawić się na wykrywanie organizacji AK wewnątrz jednostek. W tym celu studjować dokładnie metody i formy działania tych organizacji (uprowadzenia, poczta, łącznicy, literatura, hierarchja, werbunek, propaganda ustna itd.), badać kontakty podejrzanych itd.

Przeprowadzić pilną obserwację stosunków, jakie łączą oficerów i żołnierzy z ludnością cywilną. Wobec tego, że szereg łączniczek AK – NSZ lub Gestapo obsługuje garnizony naszego wojska przez wizyty w koszarach, przepustki na miasto, urlopy w bliższe i dalsze okolice – powstaje sieć łączności AK-NSZ. Należy zredukować do minimum tego rodzaju kontakty i notować dokładnie cel wizyt, urlopów, przepustek, starać się sprawdzać prawdziwość pretekstów otrzymania urlopu, przepustki itp.

Zabronić chodzenia do kościołów poza garnizonem, odprawiać nabożeństwa polowe tylko w obrębie garnizonu.

Zabronić handlu przekupniom pokątnym, kręcącym się w pobliżu koszar, pomagać organizować w zamian kantyny żołnierskie.

Wzmóc czujność w dni świąteczne i niedziele, biorąc pod uwagę, że korzystając z masowego oddalenia się oficerów oraz z imprez urządzanych wspólnie z ludnością cywilną i z ogólnego osłabienia porządku i dyscypliny w tych dniach – agenci werbunkowi właśnie na te dni kierują swoją uwagę.

Rozwinąć czujność żołnierzy i podoficerów w stosunku do osób cywilnych, wskazując na metody działania szpiegów i dywersantów, na konieczność legitymowania i rewidowanie wszelkich podejrzanych osób w obrębie lub w pobliżu koszar.

Szkolić służbę wartowniczą i żandarmerję w tym kierunku, starając się popularyzować wszelką pożyteczną inicjatywę, wyczyny, przykładne zachowanie się i dbając o odpowiednie awanse, pochwały i odznaczenia dla wyróżniających się w tej dziedzinie.

h) Ponieważ służba wartownicza i żandarmerja są najbardziej atakowane przez agitatorów i agentów wroga, należy przystąpić do stałej kontroli tych służb przez aparat polit.-wych. oraz do bezwzględnej czystki ich składu stałego. Nadzorować rozstawienie wart, biorąc pod uwagę rodzaj obiektów i wartość wartowników. Przyjąć za zasadę, że przy magazynach broni, żywności mogą pełnić służbę tylko imiennie dobrani żołnierze.

i) Zwrócić uwagę na pocztę, gdyż większość listów żołnierzy idzie nie przez pocztę polową[646], lecz za pośrednictwem poczty prywatnej lub cywilnej. W ten sposób AK ma ułatwiony system działania, szpiegostwo – szerokie pole do popisu, nacisk moralny rodzin i znajomych działa nieskrępowanie. Należy wypowiedzieć wojnę poczcie prywatnej i korzystaniu z poczty cywilnej, karać surowo żołnierzy i oficerów posługujących się pocztą pozawojskową.

Z drugiej strony należy przystąpić do kontrofensywy „pocztowej”, organizując wysyłkę listów propagandowych do rodzin i znajomych żołnierzy, zwróconych przeciw AK-NSZ, za WP i PKWN.

j) Mobilizować aktyw do walki z agenturami wroga, do śledzenia i wykrywania konspiracyjnych organizacyj, planów uprowadzania żołnierzy, kradzieży broni, zabójstw oficerów, otruwania alkoholem oraz wszelkich innych prób i zamierzeń zbrodniczych elementów AK-NSZ i gestapo. Już teraz w niektórych jednostkach dzięki takiej działalności aktywu udało się wykryć radjostacje wroga, miejsca zebrań AK-NSZ, aresztować łączniczki AK, udaremnić uprowadzanie żołnierzy, aresztować szpiegów itd.

k) Przygotować jednostki rozlokowane w zasięgu działań band dywersyjnych, bulbowskich[647], akowskich itp. do masowych obław i do zbrojnej likwidacji tych band.

Zwrócić baczną uwagę na indywidualny dobór oddziałów fizylierów, na ich nastrój i stopień wyszkolenia. Wyróżnić pewne jednostki „szturmowe”, zdolne do działania w każdej sytuacji. Rozwinąć propagandę, zmierzającą do sławienia tego rodzaju akcji, do rozbudzenia wśród żołnierzy zamiłowania do walki z bandytyzmem i z dywersją bulbowską, akowsko-eneszetowską i innymi.

l) Biorąc pod uwagę, że każda jednostka jest pod „opieką” działających w terenie placówek i organizacji AK – NSZ, ustalić za pomocą „wywiadu” w terenie i przez kontakt z organami Bezpieczeństwa dyzlokację i sposób działania placówek AK – NSZ, jako też ustalić tą drogą, kto z wybitnych akowców i volksdeutschów miejscowych przedostał się do jednostki. W związku z tem należy sygnalizować Bezpieczeństwu (w skali powiatu i województwa) wszystkie zaobserwowane kontakty akowców z jednostki, podając adresy i okoliczności tych kontaktów, oraz otrzymywać od organów Bezpieczeństwa informacje, które pozwolą łatwiej wpaść na trop wrogiej działalności w wojsku.

ł) Wszelkie informacje typu w/w należy kierować do Gł. Zarządu Polit. Wych. W.P. pocztą ściśle tajną, względnie przez specjalnych wysłańców.

m) Wrogie ulotki przechwytywać i ustalać drogę ich przenikania. Sprawców i tych, którzy przechowują wrogie ulotki surowo i przykładnie karać.

Instrukcję niniejszą należy przekazywać do wiadomości tylko oficerom polit.-wych. całkowicie pewnym i sprawdzonym, według imiennego spisu, który przesłać do Gł.Z.P.W. W.P. Rozkazać im, aby na miejscu pilnie przestudjowali instrukcję i poczynili krótkie notatki. Z oryginałem zapoznać najpewniejszych ludzi z dowództwa Waszej jednostki (d-ca, z-ca linjowy, szef sztabu), po czym oryginał zwrócić do Gł.Z.P.W. W.P.

B) W dziedzinie polityki personalnej korpusu polit.-wych.

Biorąc pod uwagę, że:

Walka reakcji o wojsko i przeciw Wojsku Polskiemu, jako zbrojnemu ramieniu demokratycznego Państwa Polskiego wyraża się również w walce przeciw aparatowi polityczno-wychowawczemu. Czyni to reakcja zarówno przez walkę z samą instytucją polityczno-wychowawczą, jako taką (nieustanna kampanja oszczerstw), jak też przez coraz intensywniejsze próby przenikania do korpusu oficerów polityczno-wychowawczych.

To dążenie reakcji do przenikania w szeregi korpusu oficerów polityczno-wychowawczych od wewnątrz ujawnia się:

a) w nieustannym nacisku ideologicznym na poszczególne słabsze ideologicznie ogniwa już pracujących oficerów polit.-wych.

b) w uporczywych próbach przeniknięcia bezpośrednio do korpusu polityczno-wychowawczego, a zwłaszcza przeniknięcia do szkół oficerów polityczno-wychowawczych.

Należy podkreślić, że te próby reakcji przedostania się do aparatu polityczno-wychowawczego WP i do szkół oficerskich polityczno-wychowawczych częściowo się udały.

Przyczyny tego częściowego powodzenia reakcji są następujące:

I. Na gruncie gwałtownego wzrostu Wojska Polskiego powstał niemniej gwałtowny głód kadrów polityczno-wych. i w związku z tem rozrzedzenia starszych bardziej doświadczonych i wypróbowanych kadrów oficerów polit.-wych. w masie nowych oficerów.

II. Obniżenie, a często zanik czujności nawet w szeregu kierowniczych pracowników politycznych – objaw związany bezpośrednio z fałszywymi koncepcjami o roli AK, co m.in. znalazło swój wyraz w powszechnym na wszystkich szczeblach korpusu oficerów pol.-wych. – braku ewidencji oficerów i podoficerów pol-wych. wywodzących się z AK, NSZ (nawet tych, którzy sami przyznali się do AKowskiej przeszłości), nie mówiąc już o zupełnym braku obserwacji ich pracy, łączności z otoczeniem, ewolucji ideowej itd. Ten brak czujności ściśle wiąże się ze słabością ideologicznej pracy, zwłaszcza ze świeżo wypuszczonymi oficerami polit.-wych., którzy są pozostawieni na łaskę losu, pracując częstokroć we wrogim środowisku, które na nich oddziaływa, zniekształcając ich poglądy.

Przenikając do szeregów korpusu oficerów polit.-wych., stawia sobie reakcja (AK) dwa zadania:

a) Dorywczą pomoc organizacji AK i jej działaniom w wojsku.

b) Pracę na długą metę, obliczoną na przeniknięcie w głąb i wzwyż. I ta linja pracy jest szczególnie niebezpieczna, nakazuje nam ona szczególne wzmożenie czujności, szczególnie systematyczną obserwację nad politycznie niewyraźnemi jednostkami w korpusie oficerów polit.-wych.

Przeniknęły do korpusu oficerów pol.-wych. elementy wrogie, akowskie najrozmaitszemi drogami, a mianowicie:

a) w związku z dyrektywą AK, wydaną na kilka tygodni przed wyzwoleniem Lubelszczyzny, szereg akowców przeszedł do BCH i potem już jako rzekomi BCH-owcy wstąpił w szeregi Wojska Polskiego i kieruje się do aparatu pol.-wych.

b) poważny napływ akowców datuje się jeszcze z wiosny br. z terenów Wołynia, już to jako uczestnicy anonimowych oddziałów „Samoobrony”, oddziałów partyzanckich, które współdziałały z Armią Czerwoną (oddziały płk. Satanowskiego „Jeszcze Polska nie zginęła”, lub mjra Sobiesiaka „Grunwald”, 27 dywizja AK[648] i inne).

c) szereg akowców napłynął i częściowo dostał się do korpusu oficerów pol.-wych. na wyzwolonych terenach, otwarcie przyznając się do AK. Trzeba podkreślić, że w tej grupie obok pewnego odsetka niewątpliwie uczciwych ludzi, którzy zrywają z AK, jest szereg ludzi, którzy pozornie zerwali z AK, maskują swe prawdziwe oblicze, wdziewają szaty „uczciwie” przebywających ewolucję ideową itp. To też należy mieć całkowitą jasność w tej sprawie, że jest to właśnie jedna z grup ludzi, którym AK poruczyło pracę na długą metę, pracę na głębokie wdarcie się do aparatu polit.-wych.

d) Wreszcie na poszczególnych odcinkach przyjęto do pracy polit.-wych. nielicznych starych oficerów WP, którzy wymagają ścisłej kontroli. Dotyczy to zwłaszcza jednostek 2-j Armji z okresu końca sierpnia – września.

e) Szczególne zaśmiecenie elementami akowskimi mamy wśród nauczycieli języka polskiego i w grupach artystycznych, gdzie selekcja była i jest najbardziej luźna, gdzie obok akowców znaleźć można volksdeutschów itp. męty.

NALEŻY:

a) zaprowadzić w terminie 10-dniowym specjalną ewidencję pracowników polityczno-wych. o przeszłości akowskiej, ewidencję, która winna odzwierciedlać nie tylko ich rodowód ideologiczny, ale także być uzupełnianą systematycznie dokładną analizą ich pracy, ich stosunku do reakcji w praktyce itd.

b) wzmóc ideologiczną pracę ze świeżym narybkiem oficerów polityczno-wychowawczych, w szczególności uodpornić go i nastawić na bezkompromisową ideologiczną walkę z AK.

c) dokonać zasadniczego gruntownego przeglądu kadrów oficerów polit.-wych. pod kątem ich gotowości do walki z akowską dywersją, likwidując i usuwając bezlitośnie akowców i ich zwolenników.

Zwolenników „neutralnego” stosunku do AK traktować jako AKowców, dopóki się nie wykażą w najkrótszym czasie aktywną walką przeciwko AK.

d) Przejrzeć dokładnie wszystkich pracowników polit., którzy przybyli z oddziałów partyzanckich na Wołyniu, którzy podają się za BCHowców, ALowców (w stosunku do tych ostatnich grup sprawdzenie u odnośnych organizacyj).

e) Zakazać przyjmowania do szkół oficerów polit.-wych ludzi z AK inaczej, jak za osobistą moją zgodą, której udzielać będę w wyjątkowych wypadkach na podstawie wyczerpującego uzasadniającego zaufanie raportu odnośnego pracownika politycznego.

f) wzmocnić czujność przy przyjmowaniu kandydatów do szkół oficerskich – tak do szkół polityczno-wychowawczych, jak i do linjowych – zwracając szczególną uwagę na to, że za każdego skierowanego do szkoły kandydata ponoszą osobistą odpowiedzialność d-cy i z-cy do spraw polit.-wych. jednostki macierzystej kandydata.

g) oficerów polit.-wych. o przeszłości AKowskiej skierowywać przede wszystkim do pracy masowej przeciw AK, do realizowania kolejnych, a przełomowych, szczególnie bijących w AK posunięć PKWN (reforma rolna, walka z dezercją itp.). Angażować ich publicznie, nadawać rozgłos ich wystąpieniem przeciwko AK.

h) Przeprowadzić gruntowną kontrolę stanu osobowego teatrzyków, grup artystycznych w jednostkach, oraz nauczycieli języka polskiego, usuwając z nich elementy wrogie i obce demokracji w wypadkach stwierdzonej wrogiej działalności.

i) Szefom Wydziałów Personalnych nakazuję systematycznie składać raporty o wykonaniu powyższego i przeinstruować osobiście i indywidualnie podległy im personel.

C) W DZIEDZINIE PROPAGANDY.

Praca propagandowa winna być nastawiona całkowicie na zwalczanie ideologii AK i jej sympatyków. Chwila bieżąca niezwykle sprzyja wykonaniu tego zadania[649]. Nie jest dziś trudno wykazać żołnierzowi całą nicość i zdradzieckość haseł i roboty AK. Należy tylko w tym celu uczynić naszą pracę propagandową bardziej operatywną, bojową i kontrolować ściśle jej treść polityczną, podsuwając aktywowi odpowiednie argumenty i hasła polityczne (obszerny materjał roześle niebawem Wydział Propagandy Gł. Z.P.W W.P.

W pracy propagandowej wykorzystywać najnowsze materjały, zarówno otrzymane z góry, jak i lokalne (nielegalne ulotki, hasła, wystąpienia akowców itp.). Jednakże przy wykorzystywaniu materjałów lokalnych zważać pilnie, czy dany pracownik polityczny potrafi należycie wykorzystać, rozbić i zohydzić propagandę akowską, inaczej bowiem skutek może być wręcz przeciwny – nieudolny oficer polit.-wych. stanie się źródłem rozpowszechniania „idej” akowskich. Instruować zawsze, aby ulotek nie czytano w całości, lecz jedynie te fragmenty, które nadają się do wykazania wrogiego Polsce stanowiska AK.

Pilną systematyczną pracą propagandową odpowiadać na podstawowe pytania nurtujące żołnierzy[650], aby nie dać się ubiec „odpowiedziom” agentów AK. Wzmożenie ogólnej pracy propagandowej, w myśl wskazówek Gł. Z.P.W. W.P. będzie zarazem przeciwdziałaniem wrogiej robocie w wojsku.

Każdy pracownik polityczno-wychowawczy pojąć musi, że dzisiaj nie ma miejsca na żadne kompromisy z AK w wojsku. Jeśli Akowcy chcą pracować z nami, nie zawieramy z nimi żadnych „układów o nieagresji” w stosunku do ich ideologji – muszą z nią zerwać, potępić ją i odgrodzić się od niej, a wtedy jest dla nich miejsce w Wojsku Polskiem. To nie jest układ „równych z równymi”, współpraca z nami oparta być musi na tem, że oni przyszli z ugrupowania, które prowadziło wrogą interesom Polski działalność, podczas kiedy reprezentujemy wielką siłę i słuszną, obowiązującą, zwycięską linję polityczną, polską rację stanu. Z ideologją AK nie zawieramy żadnych kompromisów – odtrącamy ją bezapelacyjnie.

Odtrącamy nie od dzisiaj – polska demokracja odtrącała ją zawsze, toteż nie może być mowy o żadnym „zrozumieniu wierności starym sztandarom AK”, jak to było błędnie sformułowane w jednym z dokumentów propagandowych jednej z dużych jednostek. Ideologja AK była od początku antydemokratyczna[651], ostatnio stała się wręcz prohitlerowska[652].

Mamy liczne dowody zbieżności haseł głoszonych przez AK i propagandę Goebbelsa[653], mamy liczne dowody współdziałania AK i NSZ z bandami bulbowskimi i z Gestapo[654], nie pora więc okazywać im „zrozumienie”, „szacunek” itp. Nie ma więc też żadnego powodu i byłoby politycznym błędem, gdybyśmy dopuszczali do odbielania przeszłości AK, kwitowali milczeniem ich „walkę z Niemcami” itd.

Niezliczone materjały mówią wyraźnie, że AK z Niemcami nie walczyła, wypadki walki należały do wyjątków i sprzeciwiały się dyrektywom dowództwa[655], które zawsze kazało tylko „czekać z bronią u nogi”[656]. Kiedy za broń chwycili – podczas tragicznego powstania Warszawy – było to dla władzy, a nie dla walki z Niemcami[657].

To też dopuszczamy do roboty politycznej tylko tych, którzy w sposób niebudzący wątpliwości angażują się w naszej walce przeciwko AK i jej ideologji.

Aby tem skuteczniej oddzielić zdrową masę żołnierzy i oficerów akowskich od tych, którzy są związani po dzień dzisiejszy z wrogą agenturą, należy organizować wystąpienia byłych członków AK na gawędach, zebraniach, wiecach w rozmowach grupowych, gazetach ściennych itp. przeciwko AK i jej zdradzieckiej antypolskiej działalności[658]. Ogłaszając rezolucje imienne całych pododdziałów w prasie i gazetach ściennych przeciw zdradzieckim przywódcom AK i bandyckiej prohitlerowskiej robocie ukrywających się na wyzwolonej połaci kraju band AK-NSZ. Wyjaśniać, że każdy b. członek AK winien potępić swych byłych zdradzieckich przywódców i obecną działalność AK i czynnie dopomagać w wytępieniu jej wpływów. Praktycznie obok agitacji ustnej należy szeroko propagować pisanie odpowiednich listów do rodzin i znajomych, rysunki i karykatury w gazetach ściennych, plakaty, ulotki i hasła.

Musimy doprowadzić do aktywnych, agresywnych wystąpień żołnierzy przeciw zamaskowanym akowcom i volksdeutschom, przeciw aktywnym zwolennikom Londynu, do nastrojów rzeczywistego potępienia i wrogości wobec zdrajców narodu i dezerterów.

Należy szeroko wyjaśniać i opisywać zbrodniczą działalność AK i NSZ, bulbowców i szpiegów niemieckich. W tym celu powtarzać i wbijać w pamięć fakty bandyckich mordów, fakty konkretne współdziałania z Niemcami, fakty udziału w przywództwie band, grasujących na równi z bulbowcami, szeregu obszarników i kryminalistów – Polaków.

Należy w jak najkrótszym czasie wytępić występujące u niektórych oficerów polityczno-wychowawczych zgubne zjawisko „neutralności” w stosunku do AK. Obowiązującem nastawieniem i hasłem politycznym w stosunku do AK jest bezwzględna walka, toteż oficer polit.-wych., który jest „neutralny” w tej sprawie, nie nadaje się do pracy polit.-wych., choćby w innych sprawach był wzorem. Taki oficer polit.-wych. musi albo zaangażować się natychmiast w wyraźnych, ostrych, publicznych wystąpieniach przeciwko AK, albo odejść z korpusu oficerów polit.-wych. „Neutralność” bowiem oznacza popieranie wroga.

Należy natychmiast wypowiedzieć ostrą walkę hasłu, głoszonemu przez niektórych oficerów ze starej armji [że] „wojsko powinno być z dala od polityki”[659]. Dzisiaj za tem hasłem skrywa się AK-owiec, który dąży do tego, aby wojsko było z dala tylko od naszej demokratycznej polityki, dąży do tego, aby utrudnić robotę oficerów pol.-wych., a ułatwić pracę agenta reakcji. Tłumaczyć oficerom i żołnierzom, że my chcemy odwrotnie, aby wojsko było z dala od polityki reakcyjnej, aby je wychowywano w szczerym duchu demokracji i patrjotyzmu i właśnie dlatego zbudowaliśmy korpus oficerów polityczno-wychowawczych, który krzewi w wojsku demokratyczną politykę. Wojsko powinno być jak najbliżej takiej polityki, powinno nią żyć, o nią walczyć.

Obok bojowości naszych wystąpień w tych sprawach, obok bezkompromisowego zwalczania reakcyjnych haseł AK, podstawową myślą przewodnią pracy propagandowej na tym odcinku musi być podkreślanie beznadziejnego bankructwa i słabości reakcji, zarówno na odcinku międzynarodowym, jak i na naszym polskim gruncie. Żołnierzom trzeba plastycznie i wielokrotnie wykazywać, do jak tragicznych skutków prowadziłaby w naszej polityce zagranicznej już nie tylko beznadziejna, rozpaczliwa walka ze Zw. Radzieckim, ale samo nawet antyradzieckie nastawienie, które pozbawiłoby nas najbliższego sojusznika, nie zmieniłoby sprawy granic wschodnich, przekreśliłoby nasze marzenia o granicy nad Odrą i Nissą i wystawiłoby nas za lat kilkanaście na nową straszniejszą jeszcze napaść krzyżaków.

Wielokrotnie trzeba wykazywać żołnierzom, do czego by doprowadziła walka przeciwko PKWN. Wyjaśniać, że gdyby nie było PKWN, nie byłoby na tej ziemi żadnej polskiej władzy, nie byłoby demokracji, nie byłoby rolnej[660], nie byłoby wspólnego, sojuszniczego języka ze Związkiem Radzieckim. Zmusić żołnierzy do realnego myślenia politycznego, doprowadzić do tego, aby zrozumieli, że AK i wolna, demokratyczna, uznawana przez sojuszników Polska nie dadzą się ze sobą pogodzić.

Szef Gł. ZPW WP

20/XI.44 WGrosz płk[661].

Nr 34

Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PPP ukazujący rolę członków Centralnego Biura Komunistów Polskich w partii i aparacie władzy, 24 listopada 1944 r.

W tym protokole można dostrzec coraz silniejsze rozpychanie się komunistów z CBKP we władzach PPR i ich rosnący wpływ na aparat państwa.

P r o t o k ó ł [662]

z posiedzenia Biura Politycznego, odbytego dnia 24. XI.1944 r. w składzie: TowTow.: Wiesław, Tomasz, Minc, Zawadzki przy udziale tow. Zambrowskiego.

Porządek dzienny:

1) Informacja tow. Tomasza i sprawa przedstawicielstwa Wojska Polskiego w Moskwie.

2) Kongres Spółdzielczy.

3) Otwarcie szkoły partyjnej.

4) Milicja Obywatelska.

5) Misja do Francji.

6) Różne.

Tow. Tomasz: Prezydium KRN przyjęło dzisiaj delegację nowo wybranego Zarządu Głównego Str. Ludowego z prezesem Maślanką[663] na czele. Zmiany istotne w budowie władz Str. Ludowego polegają na tym, że utworzono Radę Naczelną z Januszem[664] jako przewodniczącym i Grubeckim jako wiceprzewodniczącym.

Zarząd Główny Stronnictwa Ludowego przedstawia się, jak następuje:

1) Maślanka – przewodniczący

2) Czechowski – I-y zast. przewodniczącego

3) Król – sekretarz generalny[665]

4) Korgol – zastępca sekretarza[666]

5) Antoniuk – skarbnik[667]

6) Bertold – II zastępca przewodniczącego

7) Burski – przedstawiciel Prus Wschodnich[668].

Nastroje wśród ludowców dobre. Zapewniają o szczerej współpracy z PKWN i KRN.

Dalej informuje, że na posiedzeniu Prezydium KRN Morawski wniósł propozycję oddania PPS prezesury m.st. Warszawy i wysunął na to stanowisko Ostrowskiego[669] lub Matuszewskiego[670]. Motywował to tym, że PPS nie ma żadnego wojewody. Tow. Tomasz sprzeciwił się tej koncepcji z uwagi na kandydatów. Proponował raczej przeniesienie woj. Sztachelskiego[671] z Białegostoku na to stanowisko. Morawski oświadczył, że od pewnego czasu widzi, że jest traktowany jako doczepka, której tylko podsuwa się zadecydowane przez nas sprawy do podpisania. Przytoczył sprawę Misji Wojskowej w Moskwie. Żalił się, że wszystkie jego propozycje składane na ręce tow. Tomasza są stale odrzucane.

Tow. Tomasz oświadczył, że stawiane zarzuty wynikają stąd, że Morawski podchodzi do spraw zbyt partyjnie.

Prezydium uchwaliło, że należy utworzyć Misję Wojskową Wojska Polskiego w Moskwie z gen. Berlingiem na czele. Prezydium KRN postanowiło zwołać w tej sprawie posiedzenie Dowództwa Głównego, na którym Berling dostanie polecenie wyjazdu do Moskwy na to stanowisko[672]

P. 2. Tow. Zambrowski: Kongres Spółdzielczy[673] był przygotowany jednostronnie w tajemnicy przed innymi organizacjami politycznymi i przed organami gospodarczymi PKWN przez Morawskiego i PPS. Spółdzielnie „Rolnik” są całkowicie skompromitowane w oczach społeczeństwa za ich współpracę z Niemcami. „Społem” również ma niemało ludzi skompromitowanych[674]. Kongres winien być poprzedzony masową akcją od dołu. Nie było tego, więc nie możemy wiedzieć, jaki element przyjedzie na Kongres. Rezolucje Kongresu zdobył dopiero dzisiaj, i to ukradkiem. Kandydatów do ciał kierowniczych Spółdzielni z ramienia PPS jest chyba pięć razy więcej aniżeli naszych, których Morawski wciągnął na listę.

My powinniśmy wyróżnić się na Kongresie Spółdzielczym przez odcięcie się od elementów reakcyjnych, przez postawienie naszej koncepcji Spółdzielczości. Wykorzystać winniśmy Związek Samopomocy Chłopskiej[675] do budowy nowej spółdzielczości. Na Kongresie winna być przeprowadzona linia podziału między demokratyczną a reakcyjną częścią Kongresu.

Informuję, że do ciał kierowniczych (Związek Rewizyjny i Związek Gospodarczy) Spółdzielni wysuwają z ramienia:

1) Spółdzielni „Społem” ośmiu ludzi do Związku Rewizyjnego i ośmiu ludzi do Związku Gospodarczego,

2) Grupy Społecznej pięciu ludzi do Związku Rewizyjnego, pięciu ludzi do Związku Gospodarczego.

3) Spółdzielni Rolniczych – zastosowano taki sam klucz, tj. po 8 ludzi do Związku Rewizyjnego i Gospodarczego.

Ciała te stanowią Rady Nadzorcze obydwu Związków, a Rady Nadzorcze wyznaczają dyrektorów (Zarządy) obydwu Związków w składzie: trzech ludzi dla Związku Rewizyjnego i pięciu dla Związku Gospodarczego. Są to faktyczni kierownicy spółdzielni.

Postanowiono zaproponować tow. Fedeckiego[676] do Zarządu Rewizyjnego i tow. Wójcika[677] do Zarządu Gospodarczego, przy skreśleniu go z listy kandydatów do Rady Nadzorczej.

Następnie przyjęto i zatwierdzono:

1) Rezolucję w sprawie otwarcia szkoły partyjnej z dniem 4 XII br.

2) Program wykładów w szkole partyjnej.

3) Rezolucję w sprawie pracy Milicji Obywatelskiej.

W p. Różne zadecydowano, że należy przeprowadzić zmianę na stanowisku Komendanta Milicji Obywatelskiej, tj. zastąpić generała Witolda płk. Ochabem[678]. Generałowi Witoldowi postanowiono zaproponować wyjazd do Francji na kilkutygodniową pracę propagandowo-agitacyjną wśród kolonii polskiej. Dla szczegółowego omówienia tych zagadnień postanowiono odbyć specjalne posiedzenie w obecności gen. Witolda[679].

Postanowiono:

1) W związku z pismem tow. Szneka[680] z dnia 22.XI.br., któremu powierzono zorganizowanie Departamentu Politycznego w Resorcie Administracji Publicznej, że departament taki winien znajdować się w Resorcie Bezpieczeństwa Publicznego, a nie w Resorcie Administracji[681].

2) Przeprowadzić na posiedzeniu PKWN uchwałę powierzającą tow. Olewińskiemu stanowisko zastępcy kierownika Resortu Komunikacji[682].

3) Wysunąć tow. Minca na stanowisko Kierownika Resortu Przemysłu przy zatrzymaniu przez niego stanowiska przewodniczącego Komitetu Ekonomicznego przy PKWN.

4) Członka PPS, Piotrowskiego[683] wysunąć jako kandydata na Kierownika Resortu: Handel i Aprowizacja.

5) Przekazać tow. Bristiger[684] do dyspozycji Prezydium KRN.

6) Utworzyć Komisję Partyjną w składzie 3 osób w Wojsku Polskim dla rozpatrywania spraw członków Partii w składzie następującym: 1) Korniluk, pełnomocnik WP, 2) Alster. Odnośnie trzeciego kandydata polecono tow. Wiesławowi uzgodnić kandydaturę i przedstawić do zatwierdzenia

Sporządził: W I E S Ł A W

Odbito w trzech egzemplarzach.

Nr 35

Depesza Stanisława Mikołajczyka do Delegata Rządu i Rady Jedności Narodowej informująca o przyczynach rezygnacji z funkcji premiera, 27 listopada 1944 r.

Depesza nr 282 omawia wewnętrzne i międzynarodowe przyczyny, które zmusiły Mikołajczyka do dymisji z funkcji premiera.

Nr 282 z 26.XI.44 Alarmowo.[685]

A. Sobol i Rada Jedn. Nar.

Po powrocie z Moskwy zdałem sprawozdanie Radzie Min. i Radzie Narod. i powiadomiłem Was o przebiegu. Referując w Radzie Min., przedłożyłem dwie alternatywy, które stoją przed nami.

1. Przyjąć w zasadzie propozycje Konferencji Moskiewskiej, traktując wszystkie zagadnienia związane z nią jako junctim, tj. podjąć pertraktacje w kierunku porozumienia, które zaistnieje dopiero wtedy, gdy wszystkie zagadnienia zostaną przenegocjowane i porozumienie będzie dotyczyło zarówno granic przyszłej Polski, jak i Rządu, jako też i gwarancji niepodległości Polski.

2. Powiedzieć – nie – odrzucamy w tej chwili porozumienie polsko-sowieckie i czekamy do końca wojny. Wtedy zmienić obsadę rządu – zacząć ostrzejszy kurs przeciw Sowietom – zacząć publikować jaskrawe gwałty dokonywane na ziemiach polskich[686] – nakazać Krajowi rozpoczęcie oporu przeciw Sowietom na ziemiach Polski[687].

B. Osobiście wybierając z dwojga złego, wypowiedziałem się za pierwszą alternatywą, która i daje możność porozumienia, i pewien czas, a zrealizowana, moim zdaniem, daje większe możliwości przyszłej Polsce i Narodowi. Ponieważ było to w okresie przedwyborczym[688] w Ameryce postanowiono odroczyć rozpatrywanie sprawy, a w międzyczasie konsultować Rządy Bryt. i Ameryk. Tymczasem jednak Rząd Bryt. żądał szybkiej decyzji, twierdząc, że musi powiadomić Sowiety, że nie jesteśmy zdolni do żadnej decyzji – chcąc zyskać na czasie, by wyjaśnić wszystkie elementy potrzebne do decyzji, przedłożyłem Radzie Min. wniosek następującej treści:

491/492 otrzym. 27/11. /58/[689]

Nr 282. Alarmowo.

C. Pierwszym warunkiem wstępnym postawionym Rządowi Polskiemu na konferencji w Moskwie, od którego uzależnia się porozumienie polsko-sowieckie, jest żądanie natychmiastowego uznania tzw. linji Curzona jako podstawy granicy polsko-sowieckiej. Zważywszy, że poza względami natury zasadniczej i formalno-prawnej, Rząd Polski miałby, bez prawa odczekania końca wojny i konferencji pokojowej[690], przyjąć niezmiennie i definitywnie nową granicę Polski na Wschodzie – że natomiast ostateczne ustalenie i zatwierdzenie nowych granic Polski na Zachodzie i Północy miałoby nastąpić dopiero w układzie pokojowym – peace settlement – że niepodległość, suwerenność i integralność terytorjalna Polski w nowych granicach nie może być w obecnym stanie rzeczy w pełni i trwale zagwarantowana przez główne mocarstwa zjednoczone, że rząd Stanów Zjednoczonych nie miał dotychczas możności zająć stanowiska w tych sprawach[691].

D. Rząd Polski, aczkolwiek całkowicie docenia naglącą potrzebę porozumienia polsko-sowieckiego, gorąco go pragnie i nie zrezygnuje z dążeń i wysiłków do jego osiągnięcia, nie widzi możności wyrażenia swej zgody na warunki postawione na konferencji w Moskwie i zwraca się o ponowne rozpatrzenie w najbliższej przyszłości całokształtu tych spraw w gronie trzech głównych Mocarstw Zjednoczonych z udziałem Rządu Polskiego. Po wręczeniu tej odpowiedzi, której nie traktowałem jako ostateczną – Min. Eden oświadczył, że Rząd Bryt. podtrzymuje w całości swoje propozycje w Moskwie i gotów również przedłużyć pakt bilateralny polsko-bryt. z roku 1939 i że gotów jest zaczekać na decyzję Rządu Polskiego do czasu uzyskania odpowiedzi Amerykańskiej. Nadmieniam, że w Moskwie Stalin odrzucił sugestje Churchilla i Edena zarówno co do traktowania linji Curzona jako linji demarkacyjnej, jak i co do tak zwanej linji Curzona z linją B. w Małopolsce Wschodniej[692] z pozostawieniem przy Polsce Lwowa i Zagłębia naftowego. Propozycja moskiewskiej konferencji brzmiała więc – tekst propozycji na końcu depeszy[693]. W ostatnim tygodniu przybył Harriman, Ambasador Ameryk. w Moskwie od Prezydenta Roosevelta, który wręczył mi odpowiedź Prezyd. Roosevelta i ją skomentował.

E. Odpowiedź ta brzmi: „Drogi P. Premierze. Miałem stale na myśli zagadnienia, przed którymi Pan stoi w swych staraniach, zmierzających do słusznego i trwałego rozwiązania trudności polsko-sowieckich, a w szczególności zapytania, które Pan sformułował w swym piśmie z dn. 28. października 1944 r. Zaleciłem Ambas. Harrimanowi, który wręczy Panu list niniejszy, by omówił z Panem sprawę Lwowa. Aczkolwiek byłbym wolał odłożyć aż do ogólnego rozwiązania powojennego w Europie całe zagadnienie ustosunkowania się Rządu Ameryk. do tych spraw, niemniej doceniam w zupełności Pańskie pilne życzenie otrzymania z jak najmniejszą zwłoką pewnych wskazówek, co do stanowiska Rządu Stanów Zjedn. To też podaję niżej w najogólniejszych zarysach zasadnicze stanowisko tego rządu w nadzieji, że będzie ono stanowić pewną pomoc dla Pana w jego trudnym zadaniu.

1. Rząd Stanów Zjednoczonych opowiada się w sposób niepozostawiający wątpliwości za silnym, wolnym i niepodległym Państwem Polskim i nieskrępowanym prawem Narodu Polskiego do urządzania zgodnie z jego wolą swego wewnętrznego bytu.

F. 2. W odniesieniu do przyszłych granic Polski, o ile dojdzie pomiędzy Rządami polskim, sowieckim i brytyjskim do wzajemnego porozumienia na ten temat, łącznie z proponowanymi kompensatami kosztem Niemiec na rzecz Polski, to Rząd Ameryk. nie zgłosi ze swej strony zastrzeżeń. Co zaś do gwarantowania przez Rząd Stan. Zjedn. jakichkolwiek określonych granic, nie wątpię, że Pan zrozumie, iż Rząd ten zgodnie ze swą tradycyjną polityką nie może udzielić gwarancji dla żadnych określonych granic. Jak Panu jest wiadomo, Rząd Stan. Zjedn. przykłada starań do stworzenia organizacji bezpieczeństwa światowego[694], poprzez którą Stany Zjedn. wraz z innymi państwami, uczestnikami, przyjmą na siebie odpowiedzialność za bezpieczeństwo ogólne, które oczywiście obejmuje nienaruszalność uzgodnionych granic.

3. Jeżeli Rząd i Naród Polski życzyć sobie będą, w związku z ustanowieniem nowych granic Państwa Polskiego, przesiedlenia mniejszości narodowych na teryt. Polski oraz z tegoż teryt., za granicę, to rząd Stan. Zjedn. nie zgłosi zastrzeżeń w tej sprawie i ułatwi w granicach możliwości takie przesiedlenie.

4. Rząd Stan. Zjedn. pod warunkiem otrzymania ustawodawczych pełnomocnictw, gotów jest dać pomoc w tak szerokiej mierze, jak tylko to będzie możliwe do powojennej odbudowy gospodarczej Państwa Polskiego. Łączę wyrazy itd. Franklin Roosevelt.

G. Pan Harriman z skomentował list następująco – Prezydent Roosevelt uważa, że należy obecnie rozpocząć pertraktacje. Upoważnił jeszcze Pana Harrimanna do interwenjowania w imieniu Rządu Ameryk. u Stalina o Lwów i Zagłębie Naftowe. Uważa, że nadzieje są słabe. Ale znając Rosję, uważa, że nasza zgoda na linję Curzona w wypadku nie udania się interwencji nie będzie przecież obowiązywać, gdy inne rzeczy nie będą równocześnie uzgodnione, dotyczące Rządu, niepodległości itd. Dlatego trzeba, zdaniem Roosevelta, podjąć pertraktacje natychmiast, licząc się z tym, że nie dojdzie do porozumienia. Na konferencji Trzech[695] przedłożone zostaną punkty nieuzgodnione w pertraktacjach polsko-sowieckich i wtedy konferencja Trzech przełamie trudności. Natomiast, gdy nie będzie pertraktacji, które jednak są zależne od podjęcia wewnętrznych decyzji polskich w sprawach granic wschodnich, a które wchodzą w życie dopiero, gdy inne punkty są uzgodnione, to konferencja Trzech, która odbędzie się później, niż początkowo przewidywano, zadecyduje tylko ogólnie w sprawie polskiej, gdy przejdzie do szczegółów, to znowu wyjdą trudności, a następnej konferencji Trzech już prędko nie będzie[696]. Harrimann podkreśla, że Rząd Ameryk. jest zdecydowany bardzo silnie poprzeć kwestję niepodległości i wolności Narodu i Rządu w Polsce.

H. Póki wojna trwa, Rząd Amerykan. nie może inaczej ustosunkować się do zachodnich granic, jak zobowiązaniem, że nie zgłasza zastrzeżeń w tej sprawie; jednak z momentem zakończenia wojny poprze pozytywnie porozumienie polsko-brytyjsko-sowieckie w tej sprawie. W dziedzinie pomocy na przesiedlenie i odbudowę Stettinius[697] oświadczył Ciechanowskiemu[698], że jest przekonany, że w wypadku polskim projekt rządu przewidujący kredyty zostanie uchwalony przez parlament amerykański. Tak więc odpowiedź amerykańska, poza gotowością interwencji o Lwów i Zagłębie Naftowe, jest więcej pozytywna, niż mieliśmy prawo przypuszczać. Reasumując – więc stanowisko Moskwy, Londynu i Waszyngtonu – Moskwa, warunki nawiązania stosunków polsko-sowieckich, uznanie linji Curzona bez Lwowa jako podstawę przyszłej granicy i kompromis z Komitetem. Gotowość gwarancji Polski w granicach linji Curzona – linja Odry ze Szczecinem i zobowiązanie niemieszania się w stosunki wewnętrzne, niepodległość itd. Udział Polski w okupacji Niemiec w strefie okupacyjnej sowieckiej[699].

I. Londyn[700]. Gotowość publicznej enuncjacji i gwarancji łącznie z Sowietami zachodniej granicy Polski. Gotowość łącznie z Sowietami gwarancji niepodległości Polski. Gotowość poparcia w sprawie tworzenia rządu w Polsce. Gotowość publicznej deklaracji z Rosją, zobowiązania się do pomocy w wysiedleniu Niemców z Polski. Gotowość przedłużenia paktu polsko-brytyjskiego z 1939 r.

– Waszyngton – Gotowość jak najdalej idącego poparcia Polski silnej, wolnej i niepodległej i urządzenie niczem nieskrępowanego Polaków do urządzenia wewnętrznego bytu[701]. W sprawie granic tak wschodnich, jak i zachodnich niezgłaszanie zastrzeżeń do zgody sowiecko-brytyjsko-polskiej na czas wojny. Po wojnie czynnie opowiedzieć się za nimi. Gwarancyj specjalnych – nie poza gwarancjami w ramach organizacji bezpieczeństwa światowego, które oczywiście objąć (m f i a)[702] musi nienaruszalność uzgodnionych granic. Poparcie i przyrzeczenie pomocy zarówno przy wysiedleniu Niemców, jak i przy przesiedlaniu Polaków. Przyrzeczenie pomocy przy odbudowie gospodarczej Państwa Polskiego. Poza tym Harrimann oświadczył gotowość w imieniu prezydenta Roosevelta interwenjować u Stalina na utrzymanie przy Polsce Lwowa i Zagłębia Naftowego.

Nr 282.

J. Wobec postawy Trzech Stronnictw: P.P.S., Str. Nar. i Str. Pracy, które stanęły na stanowisku, że nie można kazać interwenjować w sprawie Lwowa i Zagłębia Naftowego, a Harrimann nie ma upoważnienia interwenjowania o Wilno, musiałem oświadczyć Harrimannowi, że nawet w wypadku korzystnego wyniku interwencji w sprawie Lwowa, co zresztą jest wątpliwe, nie uzyskam zgody Rządu na powiedzenie: tak. Wobec tego zrezygnujemy z interwencji na rzecz Lwowa i Zagłębia Naftowego. W tej sytuacji mając przeciwko sobie trzy stronnictwa na gruncie wewnętrznym, a Rząd Ameryk. i Brytyj. przeciw sobie, gdy nie idę na ułożenie stosunków polsko-sowieckich, nie mogę pełnić dalej funkcyj Premiera. Nie mogę brać odpowiedzialności za politykę, która może się skończyć: 1) okrojeniem Polski na wschodzie i utrzymaniem granic 1939 r. na zachodzie. 2) Całkowitem skomunizowaniem Polski przez Rząd Lubelski[703] po jego uznaniu i zajęciu całego terenu Polski przez s o w j e j i e[704] próby walki a m e e[705] komunistyczną Polskę i duszą Narodu w Kraju przez Nowy Rząd Polski. 3) uniemożliwienie mi nawet obrony Lwowa i Zagłębia Naftowego. Mój punkt widzenia: Sowiety zdecydowane są utrzymać linję Curzona. Może interwencja w sprawie Lwowa i Zagłębia Naftowego i opór na tym odcinku dałby jeszcze pewne sukcesy, chociaż to jest wątpliwe. Bez wojny Sowiety tych ziem nie oddadzą, a Anglja i Ameryka o to wojny prowadzić nie będą. C.D.N.

Nr 282.

K. Gdy do końca wojny nie zmusi się do publicznych deklaracji – na co była zgoda Sowietów i W. Brytanii – przy niesprzeciwianiu się Ameryki do gwarancyj w sprawie zachodnich granic – po skończeniu wojny, zwłaszcza że wobec braku zgody polsko-sowieckiej na terenie całej Polski będzie rządził rząd komunistyczny (-e z e r)[706] pozór przyznania komunistom czegokolwiek na zachodzie jako rekompensaty będzie olbrzymi. Liczy, że Polska straci na wschodzie i nie zyska na zachodzie. Wreszcie, jeżeli utracimy wschód, trzeba pomocy finansowej i inwestycyjnej Anglosasów na przesiedlenie Polaków ze wschodu i szybką gospodarczą odbudowę. Dzisiaj tym Państwom w czasie wojny zależy na zgodzie polsko-sowieckiej i można by tę pomoc zabezpieczyć. Po wojnie dla Polski Komunistycznej tej pomocy nie będzie[707]. Gdyby pchnąć kapitał energii narodowej, która jest zużywana na opór przeciwko Komitetowi Lubelskiemu[708], na kapitał poparcia dla Rządu w oparciu o zorganizowaną masę emigracji, rozbudowane wojsko, a Polaków w Niemczech, może i pół miljona i powiązać gwarancjami i poparciem Sowietów i Anglosasów niepodległości Polski – moim zdaniem – szanse dla rządu z udziałem komunistów istnieją i mogą, jakkolwiek nie muszą, zabezpieczyć Polskę niekomunistyczną w granicach linji Curzona, ciągle z pewną nadzieją na Lwów, do linji Odry ze Śląskiem Opolskim i Prusami wschodnimi, lecz bez Królewca[709].

Nr 282.

L. Liczenie na czas, na konferencję pokojową jest moim zdaniem gorsze. W międzyczasie Komitet podniesiony do roli Rządu zaleje całą Polskę. Wobec braku publicznych zobowiązań i perspektywy Polski komunistycznej opinja anglosaska pójdzie przeciw przydzielenia czegokolwiek na Zachodzie, upłynie czas na zobowiązania pomocy gospodarczej anglosasów. Rząd Polski formalnie będzie istniał, lecz uschnie. Komitet de facto dostanie pomoc „Unra”[710]. Komisje alianckie w tej czy w innej formie zostaną zaakredytowane przy nim. Opór zostanie zgnieciony terrorem lub pokusą dla słabych i wycieńczonych obywateli. Nam nie pozwoli się pobierać Polaków z Niemiec i pokierować do Armii[711]. Zostaną w obozach cywilnych rozgoryczeni, pod wpływem obcej propagandy, by w końcu wojny być ewakuowanym do Polski rządzonej przez komunistów. Na łączność z Krajem nie będziemy mogli liczyć, bo już dzisiaj nie pozwalają, a tak samo potem nad Węgrami zajętymi przez Sowiety. Tragiczna W e t e w[712] ewentualnie decyzja zgodzić się na linję Curzona, ale nie wolno, mojem zdaniem, nam stanąć na stanowisku, że jeżeli nam odbierają po tę linję, a są możliwości rekompensaty po Odrę i pomocy gospodarczej i szanse Polski takiej nie komunistycznej, to lepiej aniżeli Polska obcięta na wschodzie i niepowiększona na Zachodzie, Polska komunistyczna[713].

Nr 282.

Ł. Taka Polska niewątpliwie miałaby trudne życie, ale substancja narodowa uratowana z możliwościami populacyjnym i z dużemi możliwościami gospodarczymi, narodowo jednolita bez mniejszości, to podstawa dla Polski silnej w przyszłości i znośne całkiem miejsce dla rozwoju narodu. Oczywiście, że cały plan zarówno granic, gwarancji, pomocy i stworzenia zabezpieczenia Rządu byłby traktowany jak w całości i nie mogłoby być mowy o zgodzie na granice wschodnie, gdyby nie uzyskano zgody na cały plan trzech mocarstw i ich poparcie. Ponieważ ten mój plan ma zasadniczy sprzeciw Prezydenta i Trzech Stronnictw, odchodzę, nie mogąc ponosić odpowiedzialności za konsekwencje. Rozumiem, że należy zmienić obsadę Rządu i politykę, licząc się – tak czy tak – z uschnięciem Rządu należy nie i g a ć[714] na mój punkt widzenia i pierwszą alternatywę – przyjąć drugą alternatywę i zaostrzywszy politykę, kołatać do sumienia świata. Uważam to wyjście za gorsze i nie wróżę tej linji politycznej powodzenia. Może jednak okaże się, że się mylę i dlatego odchodzę bez żalu, przyrzekając zawsze pracować dla sprawy polskiej i pomagać legalnemu Rządowi polskiemu w jego walce o interesy Kraju i Narodu. Dziękuję serdecznie za współpracę i proszę o jedno, byście panowie byli przekonani, że mimo trudności i błota, które na mnie lano, kierowałem się zawsze głębokiem przekonaniem, że droga, którą kroczę, służy najlepiej Polsce i przyszłości Narodu. Stem. Prezes Rady Ministrów. Koniec.

M. Tłumaczenie z angielskiego. Projekt brytyjski porozumienia w sprawie polskiej. Moskwa 15.10.44 r. Redakcja trzecia. Po zakończeniu dyskusji w Moskwie w październiku 1944, Rządy Brytyjski i Sowiecki osiągnęły pomiędzy sobą oraz Rządem Polskim następujące porozumienie: z chwilą bezwarunkowego poddania się Niemiec terytorjum Polski na zachodzie obejmować będzie wolne miasto Gdańsk, okręgi Prus Wschodnich na zachód i południe od Królewca, Opolski Okręg administracyjny na Śląsku oraz te ziemie na wschód od linji Odry, w których posiadanie Polska pragnie wejść. Ponadto istnieje porozumienie co do tego, że posiadanie tych terytoriów będzie Polsce zagwarantowane przez Rządy Sowiecki i Brytyjski. Rozumie się, że Niemcy przebywający w wymienionych okręgach będą repatrjowani do Niemiec i że wszyscy Polacy w Niemczech będą zgodnie z ich życzeniem, repatrjowani do Polski. Biorąc pod uwagę powyższe porozumienie oraz w wyniku usilnego zalecenia Rządu Brytyjskiego, Rząd Polski gotów jest uznać konieczność przyjęcia linji Curzona jako podstawy przyszłej granicy polsko-rosyjskiej oraz podejmuje się zalecić przyjęcie takiego załatwienia Parlamentowi Polskiemu. Istnieje zgoda co do tego, że konieczne kroki zostaną podjęte dla przeniesienia wszystkich osób przebywających w obydwu krajach, a pragnących zmienić swoją przynależność państwową zgodnie ze swobodnie wyrażoną wolą tych osób.

Nr 282.

N. Osobne porozumienie polsko-sowieckie ureguluje wzajemne przeniesienia i repatryację ludności obu krajów oraz zwolnienie osób pozbawionych wolności. Istnieje zgoda co do tego, że Rząd Polski Zjednoczenia Narodowego zostanie niezwłocznie utworzony pod przewodnictwem Premiera Mikołajczyka na terytorjum już oswobodzonym przez Armie rosyjskie. Rząd sowiecki korzysta z niniejszej sposobności, ażeby potwierdzić swoją niezmienną politykę popierania utrwalenia się w granicach ogłoszonych powyżej suwerennej niepodległej Polski, pod każdym względem wolnej w zarządzaniu własnymi sprawami, jak również swój zamiar zawarcia z Rządem Polskim, który, rozumie się, będzie oparty na podstawach antyfaszystowskich i demokratycznych traktatu, trwałej, przyjaznej wzajemnej pomocy. Traktaty i wzajemne stosunki istniejące pomiędzy Polską a innymi Krajami nie będą naruszone przez niniejsze porozumienie, którego wszyscy uczestnicy p e n e a nie[715] deklarują swoją niezłomną wolę prowadzenia wojny przeciwko tyranji hitlerowskiej, aż do bezwarunkowej kapitulacji tej tyranji. Koniec.

492 – 504 otrzym. 29/XI./58/

Nr 36

Wytyczne do pracy politycznej PPR, koniec listopada 1944 r.

Liczne dokumenty znamy tylko w postaci projektów, ale na ich znaczenie wskazuje realizacja wielu zapowiadanych w nich działań władzy. Tak jest w poniższym przypadku. Nie ma daty powstania dokumentu, ale z treści wynika, że stworzono go w końcu 1944 roku. Otwarcie mówi się w nim nie tylko o granicy na „Nissie”, ale również o dążeniu do zbudowania socjalizmu.

P r o j e k t[716]

WYTYCZNE

Dla oceny sytuacji politycznej.

W chwili obecnej klasa robotnicza wysuwa się jako czołowy organizator ogólnonarodowej, antyhitlerowskiej wojny narodowo-wyzwoleńczej, a równocześnie na czele mas pracujących proletariat doprowadzi do końca (plebejskimi metodami) rewolucję burżuazyjno-demokratyczną w Polsce, przy czym na niektórych odcinkach mamy już elementy przerastania demokracji burżuazyjnej w demokrację proletariacką.

Dla kształtowania się sytuacji politycznej w Polsce niezmiernie ważną jest walka na naszych ziemiach potężnej Armii Czerwonej, która nie wtrącając się bezpośrednio do naszych stosunków wewnętrznych przez sam fakt swej obecności z jednej strony paraliżuje, obezwładnia i dezorganizuje siły reakcyjne, a z drugiej strony ułatwia organizowanie się sił demokratycznych i podnosi wśród proletariatu wiarę w swą przyszłość i w swe własne siły[717].

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego na wyzwolonych ziemiach stał się rzeczywistym rządem tymczasowym, a pod względem socjalnym władza jego jest demokratyczną władzą robotników, chłopów i pracującego drobnomieszczaństwa, pod hegemonią proletariatu[718].

Główną oporę socjalną PKWN stanowią robotnicy i pracujące warstwy chłopstwa.

Główny cel socjalny, jaki PPR pragnie osiągnąć poprzez PKWN:

a) zniszczyć obszarnictwo i faszystowską reakcję,

b) nie dopuścić do odbudowy wpływów wielkiej burżuazji,

c) ograniczyć średnią burżuazję,

d) neutralizować kułaków i drobną burżuazję,

e) rozwinąć siły klasy robotniczej, opanować decydujące pozycje w wojsku i aparacie państwowym, zapewnić ścisłą współpracę proletariatu z chłopstwem pracującym, zdobyć i prowadzić za sobą większość klasy robotniczej i w ten sposób przygotować grunt do szybkiego przejścia od demokracji burżuazyjnej do demokracji proletariackiej, przyczym przejście to może i powinno dokonać na drodze pokojowej, ewolucyjnej.

Proletariat jako kierownicza siła w wojnie narodowo-wyzwoleńczej, stawia sobie na obecnym etapie następujące główne cele polityczne:

a) Zjednoczenie wszystkich demokratycznych i antyhitlerowskich sił narodu (warstwy pracujące plus część kułactwa i drobnej burżuazji) dla wygnania Niemców poza Odrę i Nissę oraz dla odbudowy kraju i rozwoju jego sił wytwórczych.

b) Ugruntowanie sojuszu ze Związkiem Radzieckim oraz z państwami słowiańskimi i demokratycznymi państwami na Zachodzie.

c) Zniszczenie reakcji faszystowskiej i ideologii faszystowskiej we wszystkich jej postaciach.

d) Pełna demokratyzacja aparatu państwowego i wojska.

Dla zrealizowania tych celów PPR podejmuje:

A. NA TERENIE OGÓLNO-NARODOWYM:

1) Umiejętną[719] i systematyczną propagandę sojuszu Polski i Związku Radzieckiego jako fundamentu naszej niepodległości.

2) Umiejętną pracę nad zbliżeniem polsko-radzieckim na polu politycznym, gospodarczym, wojskowym i kulturalnym.

3) Systematyczną pracę nad utrwaleniem w świadomości narodu przekonania, że szlachetczyzna, obszarnictwo, kartele i reakcja zgubiły Polskę i że tylko władza demokratyczna, oparta o masy ludowe może Polskę wyzwolić, odbudować i uczynić potężną.

4) Rozbudową kooperacji we wszystkich jej demokratycznych formach.

5) Pracą nad utrwaleniem jedności działania partyj demokratycznych dla realizacji celów, wysuniętych w Manifeście Lipcowym PKWN.

B. NA TERENIE ROBOTNICZYM:

1) Akcją o rozbudowę jednolitych Związków Zawodowych i Rad Załogowych.

2) Akcją o rozbudowę ustawodawstwa socjalnego i umów zbiorowych.

3) Akcją o podniesienie zarobków i poprawy warunków mieszkaniowych klasy pracującej.

4) Zacieśnienie współpracy z Polską Partią Socjalistyczną.

5) Masowy werbunek do Partii.

6) Systematyczną propagandę marksizmu-leninizmu.

C. NA TERENIE CHŁOPSKIM (PPR podejmuje):

1) Dalszą akcję o doprowadzenie do końca reformy rolnej.

2) Szeroką rozbudowę Związku Samopomocy Chłopskiej[720].

3) ” ” kooperacji rolnej.

4) ” propagandę, że bez wygnania Niemców poza Odrę i Nissę nie można w pełni rozwiązać sprawy ziemi dla wszystkich chłopów.

5) Zacieśnienie współpracy ze Stronnictwem Ludowym.

6) Masowy werbunek do Partii.

Skomplikowana sytuacja polityczna, niezwykle szybkie tempo rozwoju wypadków, poważne rozbieżności wśród tow.tow. w ocenie sytuacji obecnej wymagają od Komitetu Centralnego dania autorytatywnych wytycznych programowych dla prawidłowej oceny położenia dzisiejszego i perspektyw na jutro, aby bieg wydarzeń nie zaskoczył nas, abyśmy świadomie i zorganizowanie mogli kierować walką klasy robotniczej o pełne zwycięstwo demokracji – o socjalizm[721].

Nr 37

Protokół posiedzenia BP KC PPR nt. sytuacji w wojsku i spraw przesiedleńczych, 3 grudnia 1944 r.

P R O T O K Ó Ł[722]

z posiedzenia Biura Politycznego odbytego w dniu 3.XII.1944 r. w obecności tow.tow.: 1) Wiesława, 2) Tomasza, 3) Minca, 4) Zawadzkiego przy udziale gen. Roli i tow. Marka.

Porządek dzienny:

1) Wyjazd delegacji PKWN do Moskwy.

2) Sprawy wojskowe.

3) Sprawy przesiedleńcze.

4) Sprawa dwóch Związków Ziem Zachodnich.

5) Kampania za przekształceniem PKWN w Rząd Tymczasowy[723].

ad p. 1) Wyjeżdżającej do Moskwy w dniu dzisiejszym delegacji w składzie Bieruta, Roli-Żymierskiego (łącznie z Osóbką-Morawskim) dano następujące instrukcje:

1) Mimo ustąpienia Mikołajczyka z rządu[724] londyńskiego podtrzymać poprzednie stanowisko Partii o wprowadzeniu Mikołajczyka do PKWN, jednak bez oddania mu prezesury Komitetu.

2) Wycofać kandydaturę Berlinga proponowanego uprzednio na przedstawiciela Wojska Polskiego w Moskwie, jak też izolować go od kraju[725].

3) Przedstawić tow. Stalinowi rezolucję Komitetu Wykonawczego PPS, dotyczącą stosunku PPS do emigracji WRN-owskiej w Londynie[726], jak też artykuł o Arciszewskim, umieszczony w „Robotniku”[727], aby w ten sposób wywrzeć określony nacisk na Morawskiego i uaktywnić go przeciwko grupie WRN, która rozwija swoją robotę w PPS. [...]

Gen. Rola zaznajamia Biuro ze sprawami, z którymi ma zamiar zwrócić się do tow. Stalina. Dotyczą one zrywania wszystkich planów zaopatrzeniowych Wojska Polskiego. Nie otrzymano 2.000 maszyn, odmówiono ciepłej odzieży dla Wojska Polskiego, brak jest 350 tanków dla frontu polskiego[728]. Poza tym chciałby przedstawić plany rozbudowy Wojska Polskiego po przejściu Wisły. Postawi również sprawę o kandydata na szefa Sztabu.

Gen. Zawadzki uważa, że w perspektywach rozbudowy Wojska Polskiego za Wisłą nie można nastawiać się na akowskich oficerów zza Wisły[729]. Raczej należy wziąć słabsze tempo przy rozbudowie wojska, a szybsze dla szkolenia własnego korpusu oficerskiego. Perspektywa tworzenia III-ej Armii jest w obecnym stadium dosyć odległa z uwagi na brak oficerów. Raczej należy nastawić się na utworzenie dwóch nowych dywizji, dołączając je do już istniejących Armii.

Tow. Marek: Linia rozbudowy Wojska Polskiego została wytknięta w rezolucji partyjnej w sprawie pracy i zadań w Wojsku. Tempo musimy wziąć szybkie. Następnie istnieje zagadnienie wojsk przemysłowych[730] dla objęcia naszego wewnętrznego życia, rozbudowy Wojska wszerz.

Gen. Rola nie zgadza się ze stanowiskiem tow. Zawadzkiego odnośnie rozbudowy Wojska Polskiego. Musimy posiadać 20 dywizji w najkrótszym czasie. To będzie polityczną koniecznością Polski. Musimy pójść na maksymalny program rozbudowy Wojska Polskiego.

Zgodzono się, że tempo rozbudowy Wojska Polskiego winno być szybkie, lecz sprawa ta jest dziś nieaktualna[731]. [...]

Przyjęto projekt deklaracji dla internowanych oficerów WP przy zwalnianiu ich z obozu[732].

ad p. 3) W sprawach przesiedleńczych ustalono, że pełnomocnik polski nie może przyjmować więcej ludzi z terenów ZSRR, aniżeli wyjeżdża z Polski do ZSRR[733]. [...]

Punktu 5 nie omówiono z braku czasu[734].

Sporządził: WI E S Ł A W

Odbito w trzech egzemplarzach.

[Załącznik]

Ja[735]... skierowany do obozu dla internowanych wskutek podejrzenia o wrogie ustosunkowanie się do jedynych legalnych organów Państwa Polskiego – KRN i PKWN oraz do Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, stwierdzam z własnej, nieprzymuszonej woli, co następuje:

1. Oceniam należycie zbawienną dla naszego narodu działalność KRN i PKWN, i będę w dalszej swej pracy lojalny i posłuszny wszystkim ich zarządzeniom, jak na żołnierza polskiego przystało.

2. Widzę i potępiam haniebną działalność kierownictwa Armii Krajowej i innych, zbliżonych do niej organizacji, które pomagają hitlerowskiemu okupantowi, usiłując swą dywersyjną akcją osłabić Wojsko Polskie i rozbić jedność Narodu.

3. W dalszej swej pracy w Wojsku Polskim nie będę utrzymywał kontaktów z zakazanymi przez dekrety PKWN nielegalnymi organizacjami i dążyć będę do ułatwienia Naczelnemu Dowództwu walki z wszelkimi próbami i objawami wrogiej działalności Armii Krajowej i jej podobnych, wymierzonej przeciwko Polsce demokratycznej i Wojsku Polskiemu[736].

4. Rozumiem, że skierowanie mnie do obozu dla internowanych było – wobec zarzucania mi wrogiej działalności – uzasadnione przez troskę Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego o całość i przydatność bojową sił zbrojnych Narodu, nie żywię więc z tego powodu do nikogo żalu ani pretensji.

Nr 38

Dymisja rządu Mikołajczyka, „Rzeczpospolita Polska”, 6 grudnia 1944 r.

SPRAWY POLSKIE NA OBCZYŹNIE[737].

KRYZYS W RZĄDZIE POLSKIM

Dymisja gabinetu Mikołajczyka. Dn. 25[738].XI.br. PAT nadał następujący komunikat: „26.XI. Prezydent Rzeczypospolitej Raczkiewicz przyjął premiera Stanisława Mikołajczyka, który poprosił o dymisję Rządu. Prezydent dymisję przyjął i poruczył premierowi Mikołajczykowi sprawowanie dotychczasowych funkcji aż do czasu mianowania nowego rządu. Następnie p. Prezydent przyjął wicepremiera Kwapińskiego i powierzył mu misję tworzenia nowego rządu[739]”. [...]

Komentarze prasy angielskiej. Dzienniki angielskie są na ogół zdania, iż dymisja Mikołajczyka nastąpiła pod wpływem różnic, jakie powstały między premierem a jego gabinetem co do taktyki postępowania w sporze polsko-sowieckim. Premier Mikołajczyk miał dążyć do porozumienia z Z.S.R.R., czemu sprzeciwiała się jakoby większość gabinetu[740]. Prasa angielska uważa, że ustąpienie Mikołajczyka raczej utrudni, jak ułatwi porozumienie Polski z Rosją Sowiecką. Najostrzej wypowiada się „Times”[741], który już wielokrotnie korzystał z nadarzających się okazji, by ostro wystąpić za Rosją, a przeciw Polsce. „Times” pisze: „Działalność, a raczej brak działalności Polaków w Londynie w ostatnich 2 latach wypływa ze specjalnych przypuszczeń, że granie na zwłokę da lepsze warunki porozumienia polsko-rosyjskiego. Ci, którzy łudzili się, że mocarstwa zachodnie udzielą Polsce gwarancji przeciw Rosji pomylili się. Nie trzeba podkreślać, że rząd brytyjski nie popierał tego punktu widzenia. U pewnej grupy Polaków złudzenie to trwa nadal. Jeżeli chodzi o gwarancje dla Polski, to marszałek Stalin zaofiarował niepodległość i całość Polski, a premier Churchill w Parlamencie dał do zrozumienia, że rząd brytyjski do takiej gwarancji gotów jest się przyłączyć. Pewni Polacy domagają się gwarancji W. Brytanii i Ameryki dla Polski, niezależnie od gwarancji rosyjskich. Pomijając tradycyjną niechęć Ameryki do udzielania jakichkolwiek gwarancji ze względów ogólnych i szczególnych, jedność działania wśród sprzymierzonych jest główną podstawą utrzymania pokoju. Interwencja mocarstw zachodnich w stosunki między Polską a jej sąsiadami miała zawsze zgubne konsekwencje.

Po pierwszej wojnie światowej, po równoczesnym upadku Niemiec i Rosji – Polska stanęła na silnym stanowisku pomiędzy dwoma słabymi sąsiadami, jednakże przypuszczenie, że sytuacja taka będzie trwała, było nierealne. Na długo przed rokiem 1939 zaczęły się w Polsce trudności w polityce wewnętrznej i zagranicznej. Jasnym też było, że sytuacja z roku 1919 okazała się niemożliwa do utrzymania. Dziś Polacy stoją w obliczu konieczności reorganizacji, gdziekolwiek się znajdują, przy czym reorganizacja ta musi być dostosowana do nowej politycznej i społecznej konfiguracji Europy Wschodniej.

Premier Mikołajczyk nadaremno pragnął nakłonić swych kolegów, by zrozumieli konieczność porozumienia z Rosją. Ustąpienie premiera Mikołajczyka powiększa przepaść i trudności, trudno też mieć nadzieję, że tam, gdzie nie wskórał nic premier Mikołajczyk, wskóra to samo ktoś inny”.

W zakończeniu swego artykułu „Times” przyznaje, że warunki, których żąda Rosja, są trudne do przyjęcia. Są nimi – uznanie linii Curzona, przyjęcie w skład rządu 2 członków P.K.W.N.[742] oraz przekreślenie konstytucji 1935 r., co równa się delegalizacji Rządu Polskiego.

Na marginesie wypowiedzi „Timesa”, godzi się przypomnieć, że to samo pismo jeszcze przed sześciu tygodniami atakowało bardzo ostro Komitet Lubelski. [...]

Nr 39

Protokół posiedzenia Biura Politycznego PPR po wizycie Bolesława Bieruta w Moskwie, 14 grudnia 1944 r.

Ś c i ś l e t a j n e[743]

Odbito w trzech egzemplarzach.

P R O T O K Ó Ł

z posiedzenia Biura Politycznego, odbytego dn. 14.XII.1944 r. w obecności tow.tow.: Wiesława, Tomasza, Minca, Jakuba przy udziale tow.tow.: Wierbłowskiego i Ratkiewicza.

Porządek dzienny: 1) Informacja z Moskwy[744].

Informacji udziela tow. Tomasz. Ponieważ nie ma uporządkowanych zagadnień poruszanych na różnych posiedzeniach, składa informacje, kierując się kolejnością spotkań.

Natychmiast po przyjeździe do Moskwy zawezwany został przez Bułganina, z którym udał się do Stalina. Na Kremlu odbywało się w tym czasie posiedzenie Biura Politycznego. Stalin okazał mu wiele serdeczności, interesując się przede wszystkim sprawą reformy rolnej i stosunków istniejących w PPS. Z przebiegu reformy rolnej był bardzo zadowolony. Sytuację w PPS tow. Tomasz przedstawił Stalinowi w świetle dwóch prądów nurtujących tę partię, tj. prądu szczerze demokratycznego, reprezentowanego przez Morawskiego, i prądu WRN-owskiego, wyrazicielem którego jest Drobner. Na temat Morawskiego wywiązała się następujące rozmowa między Stalinem a Tomaszem:

S. Jak trzyma się Morawski w PKWN?

T. Współpracuje z nami szczerze.

S. Kto pisał i zatwierdzał artykuły w „Robotniku”?

T. Zatwierdzał Morawski, lecz był on pod silnym naciskiem grupy Drobnera.

Stalin zaprosił Tomasza na kolację, w czasie której powrócono do zagadnienia PPS.

S. Co myślicie o Morawskim?

T. Człowiek młody, niedoświadczony[745], jednak o dobrej woli. Stoi szczerze na gruncie współpracy ze Związkiem Radzieckim.

S. Czy Morawski znany był przed wojną szerszemu ogółowi jako działacz polityczny?

T. Nie. Pracował w spółdzielczości.

S. A kto był znany?

T. Dubois[746] i Barlicki[747], lecz oni zginęli z rąk Niemców.

S. Jaki wpływ ma Morawski w PPS obecnie?

T. Dominujący, większy niż Drobner.

S. Jak Morawski odnosi się do PPR?

T. Dobrze na ogół, nie można mu nic zarzucić.

S. Wyraża zdanie, że jeżeli tak jest, to Morawski będzie w przyszłości komunistą.

T. Podziela zdanie Stalina.

Później toczyła się rozmowa o reformie rolnej, przy czym Stalin ze zrozumieniem odniósł się do tego faktu, że biedniacy i robotnicy rolni wzięli kolosalną większość ziemi. Podkreślał, że reforma rolna zwiąże masy z PKWN, zabezpieczy trwałość naszej władzy.

Odnośnie Związku Samopomocy Chłopskiej zajął Stalin bardzo przychylne stanowisko. Zaznaczył, że niedobrze by było, gdyby PPR zalana została elementem chłopskim[748]. PPR musi oprzeć się przede wszystkim na robotnikach. Lekceważąco wypowiadał się o Str. Ludowym, które nigdy nie będzie silną partią. Zawsze będzie ulegać różnym wpływom.

Tomasz w czasie kolacji zainterpelował Chruszczowa[749] na temat zachowania się straży granicznej i władz przy repatriacji Polaków z Ukrainy. Chruszczow bronił się przed zarzutami, lecz wszyscy obecni (BP) na czele ze Stalinem, chociaż w sposób żartobliwy, lecz dosyć stanowczy przyciskali Chruszczowa i domagali się zmiany stosunku do Polaków przy repatriacji. Tomasz interweniował również u Chruszczowa w sprawie bibliotek we Lwowie, żądając Ossolineum i prywatnych bibliotek. Chruszczow oświadczył, że będzie można się porozumieć w tej sprawie[750]. Pod koniec kolacji Tomasz poruszył sprawy potrzeb partyjnych, tj. przydzielenia partii 15 maszyn[751].

S. Dajemy przecież dla PKWN. Stamtąd bierzcie.

T. Nam niewygodnie brać z PKWN. Maszyny dzieli Morawski.

S. Dlaczego oddaliście sprawę podziału w ręce Morawskiego? Powinniście mieć swojego zastępcę[752], który by wpływał na przydział maszyn.

Sprawy tej nie załatwiono wówczas, a Stalin wykazywał niezadowolenie. Później Stalin dzwonił do Tomasza, że sprawa 10-u maszyn dla PPR zostanie załatwiona przez Molenkowa[753] i Szczerbakowa[754], tj. że moskiewska organizacja wzięła opiekę nad nami i załatwi potrzeby naszej Partii.

Na trzeci dzień odbyło się przyjęcie całego składu delegacji. Załatwiono tylko częściowo sprawy wojskowe. Stalin był przeciwko tworzeniu polskiego frontu, gdyż jest za słaba siła Wojska Polskiego. Gen. Żymierski bronił koncepcji polskiego frontu, uzależniając jego zdolność bojową od dostarczenia maszyn i czołgów[755].

W pierwszej rozmowie omawiana była jeszcze sprawa Berlinga. Stalin wyrażał się o nim jako o prowokatorze. Stwierdził, że Wanda miała w swoim czasie dobre przeczucie odnośnie Berlinga, chociaż nie miała wówczas argumentów przeciwko niemu. Stalin zgadzał się z przypuszczeniem, że Berling był pozostawiony celowo przez Andersa jako agent[756]. W innej rozmowie ze Stalinem łącznie z Rolą i Wandą zdecydowano, że należy posłać do Moskwy również jego żonę. Stalin wyraził zdanie, że trzeba ją przesłać przymusowo, jeżeli nie zechce dobrowolnie pojechać.

Pod koniec drugiego spotkania poruszono sprawy przedstawicielstwa PKWN w innych państwach. Stalin zakomunikował, że w pertraktacjach z de Gaulle’em[757] Związek Radziecki postawił sprawę stosunków polsko-francuskich. De Gaulle nie chciał zgodzić się na nawiązanie stosunków z Polską, twierdząc, że Polska jest drugorzędnym państwem. Stalin określał de Gaulle’a jako reakcjonistę. Dał Mołotowowi polecenie, aby wobec uporu de Gaulle’a odnośnie Polski odrzucił wszystkie jego propozycje odnośnie proponowanego przez de Gaulle’a paktu francusko-sowieckiego. Później dzwonił Stalin do Bieruta, że de Gaulle pod naciskiem Związku Radzieckiego zgodził się na wymianę przedstawicielstw między Francją a Polską. Nie będą to jeszcze oficjalne poselstwa, lecz oficjalne przedstawicielstwa[758]. Stalin bardzo popierał sprawę nawiązania przez PKWN stosunków z innymi państwami. Uważał, że na Węgrzech powinien powstać rząd, podobny do naszego, jeżeli tylko na Węgrzech przeprowadzą reformę rolną tak, jak w Polsce[759].

W sprawie frontu polskiego nie wypowiedział Stalin ostatniego słowa, uważając, że może tylko jakiś odcinek wydzieli się dla Wojska Polskiego.

Stalin uznał za słuszną akcję mobilizacyjną przeprowadzaną przez PPR do korpusu oficerskiego, podkreślił jednak konieczność podbierania kandydatów z pewnym wykształceniem[760]. Bułganin zapewnił, że do końca roku Wojsko Polskie otrzyma dwa tysiące maszyn. W styczniu da następny tysiąc. [...]

Wizyta u de Gaulle’a:

Odbyła się w poselstwie francuskim. Obecni: cała delegacja i de Gaulle wspólnie z generałem Garrau[761]. Tłumacz – Modzelewski.

De Gaulle: Co słychać w Lublinie?

T. Przełomowa chwila, reforma rolna, którą Francja już dawno przeprowadziła. Nawiązał do starej przyjaźni polsko-francuskiej, która powinna obecnie być kontynuowana, tym bardziej że mamy wspólnego wroga – Niemcy.

D.G. Zgadza się, lecz prosi, by wziąć pod uwagę trudności, jakie powstają w związku z tym, że Polska ma dwie reprezentacje polityczne – w Londynie i w Lublinie. Życzy zjednoczenia narodu polskiego.

T. Jaki będzie charakter przedstawicielstw?

D.G. Prosi o niekładzenie nacisku na charakter przedstawicielstwa, które później się ustali. Nie zgadza się na opublikowanie wymiany przedstawicielstw[762]. Morawski: Chcemy wiedzieć, kim mają być przedstawiciele, gdyż my nie możemy zgodzić się na to, aby nasze przedstawicielstwo było gorzej traktowane aniżeli przedstawicielstwo rządu emigracyjnego. Jeżeli Francja nie może zdobyć się na uznanie przedstawicielstwa, to możemy poczekać.

D.G. wyjął zegarek, oświadczył, że czas mu się skończył, i nie dał żadnej odpowiedzi. [...]

W czasie trzeciej rozmowy Stalin proponował Morawskiemu, żeby posłał Drobnera do Moskwy, jako przedstawiciela PKWN[763]. [...]

Na postawioną sprawę dostawy do Polski traktorów dla kampanii posiewnej po długiej dyskusji przyznano Polsce 300 gąsienicowych traktorów.

W sprawie organizacji pracy spółdzielczej i samopomocowej na wsi Stalin przytaczał przykłady ze Związku Radzieckiego pierwszego okresu, zalecając orkę przy pomocy traktorów, a zbiór indywidualny.

W sprawie Wojsk Wewnętrznych Stalin zalecał przede wszystkim wychowanie kadry oficerskiej, a w miarę tego rozbudowywanie wewnętrzne Wojska. Zaopatrywanie Wojsk Wewnętrznych będzie się odbywać przez Intendenturę Wojska Polskiego.

Na zapytanie Morawskiego, czy nie powinna Polska przyłączyć się do paktu sowiecko-czechosłowackiego, Stalin oświadczył, że to jest niepotrzebne, gdyż Polska nie ma jeszcze paktu z Sowietami[764]. Gwarancje granic Polski przez inne państwa uważa Stalin za ubliżające Polsce. Tylko pakty dwustronne są właściwe[765]. Wypowiadał się za utworzeniem oficjalnych przedstawicielstw między Polską a Ukrainą i Białorusią[766].

Pod koniec Stalin jeszcze raz powrócił do sprawy PPS. Morawskiego zaczęli naciskać wszyscy, a Stalin proponował wyprowadzenie Drobnera z Komitetu. Bułganin przytacza, że Drobner rzekomo występował na PKWN przeciwko militaryzacji kolei.

Morawski bronił Drobnera, wobec tego Bierut zauważył, że Drobner jednak ideologicznie od nas odchodzi. Wskazał również na rezolucję CKW PPS wzywającą emigrację pepeesowską do powrotu do kraju[767]. [...]

Sprawa Drobnera nie została ostatecznie zdecydowana, chociaż Stalin mocno naciskał na to, aby Drobnera wysłać chociażby do Kijowa jako przedstawiciela PKWN.

W czasie jazdy w samochodzie po wizycie Morawski wybuchnął pod adresem Bieruta, krzycząc: „wy w swoich szeregach macie bandytów i sanatorów[768], więc czyśćcie siebie, a nie naszą partię!”. Doszło do nieprzyjemnej wymiany zdań i Bierut rozszedł się bez pożegnania z Morawskim.

Sporządził: W i e s ł a w

Nr 40

Protokół narady poświęconej omówieniu statutu i zadań Związku Samopomocy Chłopskiej, 16 grudnia 1944 r.

Wieś obok wojska i organów bezpieczeństwa była ważnym czynnikiem mającym sprzyjać utrzymaniu władzy w Polsce przez PPR i jej sojuszników.

PPR, chcąc utrzymać koalicyjny charakter swej władzy, pozostawiła formalnie wieś Stronnictwu Ludowemu. Jednak Polska była właściwie tylko krajem chłopskim i stąd też PPR swe działania w celu pozyskania wpływów na wsi chciała realizować poprzez własne komórki partyjne, ale tak, by nie szkodziły one działaniu koalicyjnego SL. Bano się również swoistego roztopienia swej partii w masie chłopskiej, co razem powodowało pewną nijakość i słabość działalności partyjnej w tym środowisku. Stąd poszukiwanie innych dróg wpływu na wieś i chłopstwo. Sprzyjał temu jeden z ich pomysłów na rządy w Polsce, którym miała być reforma rolna wymuszająca na państwie zorganizowanie odbioru produktów rolnych, ich przetwórstwa, dystrybucji itp. Komuniści postanowili wykorzystać do tego celu istniejące gdzieniegdzie spółdzielnie, upowszechnić je, a przede wszystkim wykorzystać politycznie dla swych potrzeb, gdyż liczyli się mimo wszystko z powrotem Mikołajczyka i obawiali się, że przejmie on kontrolę nad wsią. Stworzyli w tym celu Związek Samopomocy Chłopskiej na Kongresie Chłopskim w Lublinie w dniach 30–31 grudnia 1944 roku. Miał on pełnić dwie funkcje: gospodarczą – poza wskazanymi wyżej miał wspierać wieś w organizowaniu produkcji rolniczej. Przewidziano dla niego również istotne zadania polityczne. Jak go sobie wyobrażali, przedstawiamy niżej we fragmentach protokołu dyskusji nad jego statutem czołowych przedstawicieli PPR. Celowo wybrano do prezentacji wypowiedzi tych uczestników narady, którzy organizowali PRL i mieli w następnych latach wpływ na jej funkcjonowanie.

PROTOKÓŁ[769]

Z narady poświęconej omówieniu Statutu i Związku Samopomocy Chłopskiej odbytej w dniu 16.XII.44 r.

Obecni tow.tow.: Wiesław, Minc, Zambrowski, Kasman[770], Wierbłowski, Ochab, Zenon, Bieniek, Witaszewski[771], Niemiec[772], Berman, Marek, Werfel[773], Rzędowski[774], Wójcik[775], Wągrowski[776], Nowicki[777] i Pietrusiewicz[778].

Przewodniczy tow. Wiesław.

Tow. Wiesław w zagajeniu zaznacza, że projekt statutu Związku Samopomocy Chłopskiej został opracowany przez wąską grupę kilku towarzyszy. Projekt nie wyczerpuje całości zagadnień, które chcielibyśmy postawić, nie precyzuje celów, zadań i form organizacyjnych Związku Samopomocy Chłopskiej. Dwie idee przewijają się przez statut: Związek pomyślany ma być jako apolityczna, zawodowa organizacja skupiająca masy chłopskie z wykluczeniem kułaka i Związek Samopomocy Chłopskiej ma poprzez spółdzielczość wprowadzić wieś polską na nowe tory życia gospodarczego.

Tow. Minc: Zaznacza, że nie stoi na stanowisku nakreślonym przez statut. Chciałby sprecyzować swoje stanowisko odnośnie zadań Związku, podkreślić niebezpieczeństwa, których przy zakładaniu Związku należy unikać.

Trzy cele powinny przyświecać Związkowi Samopomocy Chłopskiej. Powinna to być organizacja chłopska o charakterze zawodowym, która stanowić będzie bazę wpływów Partii na wsi. Partia nasza nie może jako taka bez przerwy na wsi się rozszerzać. Konieczną jest baza zawodowa. Utworzenie takiej bazy zawodowej nie stoi w kolizji ze Stronnictwem Ludowym (jako organizacją polityczną). Chodzi o to, że Partia chce oddziaływać na wieś poprzez swoje własne masowe bazy, a nie za pośrednictwem w Str. Ludowego.

Drugie zagadnienie: Przeprowadzenie reformy rolnej, rozbicie obszarnictwa stworzyło taką sytuację, że szybka odbudowa jest niemożliwa bez wprowadzenia pewnych nowych metod pracy. Nowe metody polegać mają na połączeniu indywidualnej chłopskiej gospodarki ze współczesną produkcją maszynową w rolnictwie[779].

Trzecie zagadnienie: Należy przyzwyczaić chłopów do gospodarki społecznej, wykazywać im na praktyce plusy gospodarki społecznej, z tym, że to będzie punkt wyjścia do przekształcenia wsi w przyszłości. Idea taka nie jest ideą kołchozu, gdyż zakłada utrzymanie własności prywatnej, przy czym uwzględnia wkład nie tylko pracy, ale również pieniędzy, wkładów towarowych w organizacje spółdzielcze. Związek Samopomocy Chłopskiej nie może być nastawiony tylko na biedotę, powinien ogarnąć również i średniaka. Trzeba tak zbudować statut, aby spółdzielnia nie stała się automatycznie źródłem korzyści dla zamożnych warstw wsi.

Wyłaniają się sprawy sporne: Czy powinny istnieć dwie odrębne organizacje: spółdzielcza i zawodowa (odrębnie Związek Samopomocy Chłopskiej i odrębnie spółdzielnia) czy też jedna?

Jaki powinien być stosunek nowej spółdzielczości do starej spółdzielczości? Czy Związek Samopomocy Chłopskiej wejdzie do starej spółdzielczej organizacji? Wydaje się, że tworzenie nowej spółdzielczej organizacji jest nieuzasadnione. Spowodowałoby to odcięcie od fachowych sił i przyczyniłoby się do wytworzenia wrogości między starą a nową organizacją. Ale nowa organizacja musi mieć wpływ na starą spółdzielczość.

Kto ma prawo być członkiem Związku Samopomocy Chłopskiej? – Każdy oprócz kułaka – głosi statut. Jak długo nie skończono z obszarnikiem, nie ma co zaczynać z kułakiem. Takie stanowisko może odstręczyć od Związku część średniaków. Należałoby poszukać innej formy wyrażenia tego stanowiska, jakiegoś obejścia terminu „kułak”.

Co ma stanowić najniższą komórkę, podstawę Związku? Wieś czy powiat? Wiele argumentów przemawia za wsią (demokratyzacja). Ale z drugiej strony szereg zakładów przerasta (stan?) wsi (gorzelnie, stacje maszynowo-traktorowe) i oprzeć się musi na szerszej jednostce.

Jak należy wykorzystać traktory? Czy powinny być wykorzystane państwowo z wydzierżawieniem pewnym kołom, czy też powinny być przydzielane kołom? Względy techniczne przemawiają za państwowym wykorzystaniem, propagandowe za przydzielaniem. Czy traktory mają działać stadami, czy po dwa, czy mają być równomiernie rozdzielane?

Czy wkłady mają być jednolite, czy różne? Wysokość wkładów nie może decydować o udziale w dochodach. Jak dzielić dochody? Czy jest już odpowiedni czas, aby precyzować te rzeczy, czy niezadowolnić się ogólnymi ramami, czy wysunąć prowizoryczne rozwiązanie?

W każdym razie droga, na którą wstępujemy, to nowa droga. Nie mamy gotowych wzorów. Ani kołchoz, ani spółdzielnia, jaka istnieje w krajach kapitalistycznych, nie jest tą drogą, w której my szukamy.

Tow. Ochab: Te same prawie wątpliwości budzą się również i w nim, ale na pewne zagadnienia może sprecyzować odpowiedź. Kto może wejść w skład Związku? Obawia się, że rozgraniczenie klasowe skomplikuje sprawę politycznie na innych odcinkach. Należy ograniczyć element kułacki, w przyszłości go usunąć, w praktyce dążyć do ignorowania go, ale nie należy stawiać jasnych sformułowań.

Ze sformułowaniem celów statutu można by się zgodzić, ale uważa, że proponowane formy są nieżyciowe. Stare formy spółdzielczości są prawidłowo przemyślane. (Sklep spółdzielczy, spółdz. wytw. mleczarska przekraczają ramy wsi). Dziwaczną jest forma statutu obejmująca spółdzielnie najrozmaitszego typu.

Jakie zagadnienia winny stanąć w pierwszym rzędzie przed Związkiem? Jeżeli chodzi o ziemię, to należy średniaka związać z odzyskaniem ziem na zachodzie. Należy prowadzić agitację pod tym kątem widzenia, rejestrować tych, którzy chcą ziemię na zachodzie uzyskać. Uważa, że przyciągnęłoby to podstawową masę średniacką na zachód.

Związek Samopomocy winien chłopom okazywać pewną pomoc gospodarczą (to, co dawniej powinny były spełniać kółka rolnicze) – sprawy wynikłe w związku z usunięciem obszarników, komasacja, parcelacja, kształcenie młodzieży chłopskiej itd. Wprawdzie zagadnienie młodzieży, będzie rozstrzygnięte poza Związkiem[780], ale i w ramach Związku można będzie pewne rzeczy regulować (kształcenie fachowe, umożliwienie odpływu młodzieży wiejskiej do miast).

Związek Samopomocy Chłopskiej winien zająć się organizacją pomocy prawnej dla chłopów.

Najtrudniejsze zagadnienie – to istnienie Związku jako jednostki gospodarczej. Należy odrzucić konkurencyjny charakter, włączyć się do ogólnego procesu rozwoju spółdzielczości. Należałoby utworzyć Rady Spółdzielcze (może drogą zarządzeń państwowych, istniały już takie Okręgowe Rady Spożywcze). Może należałoby rozszerzyć takie Rady, rozszerzyć w nich udział kół Związków Samopomocy Chłopskiej.

Należy utrzymać ogólną orientację na spółdzielczość scentralizowaną. Byłoby niebezpieczne, gdyby centralizm przeszkadzał powiązać same masy chłopskie ze spółdzielczością. Należy przy tym propagować wszystkie formy spółdzielczości, a przede wszystkim spółdzielczość scentralizowaną.

Resztówki po majątkach obszarniczych winny być ujęte przez Związek Samopomocy Chłopskiej. Zresztą resztówki nie są charakterystyczne dla ogółu wsi. Sprawa dzielenia traktorów jest jeszcze przedwczesna do omawiania[781].

Sprawa podziału zysków: udziały powinny być oprocentowane w sposób określony. Dywidenda winna być ograniczona, a podział dochodów uzależniony od pracy, od poczynionych zakupów, od dokonanych dostaw. Znaczną część dochodu przeznaczyć należy na fundusz społeczny, rezerwowy. [...]

Tow. Berman: Zagadnienia Związku Samopomocy Chłopskiej nie można traktować w oderwaniu od tła, jakim jest reforma rolna. Związek Samopomocy Chłopskiej obok tego że jest dla nas instrumentem politycznym, jest również i narzędziem organizacyjnym, pomaga rozwiązywać trudności. Z radością chłop bierze ziemię, ale nie bez niepokoju (trudności w zagospodarowaniu, inwentarz, zabudowanie gospodarcze). Nierozwiązanie tych spraw może doprowadzić do regresywnego procesu. Dalszy udział w reformie na olbrzymich jeszcze okupowanych połaciach kraju, osadnictwo, przesiedlenie ludności – to rdzeń prac Związku Samopomocy Chłopskiej. Poza doraźnym celem są cele dalej sięgające. Ewolucja wsi zmierza stopniowo poprzez konieczne etapy do kolektywnej wsi[782]. Przyłącza się do towarzyszy, którzy uważają, że ściśle gospodarczych funkcji nie należy wiązać z codzienną pracą Związku. Związek winien być organizatorem, inicjatorem i kontrolerem placówek, ale nie identyfikować się z nimi. Spółdzielnie powinny zachować swoją odrębność. Związek ma być regulatorem i kierownikiem walki klasowej na wsi. Tempo jego pracy będzie zależało od konkretnej sytuacji. Dlatego ramy statutu muszą być elastyczne. Zasadą wino być: wyłączyć wierzchołek kułacki. Sformułowanie projektu w tej sprawie budzi pewien niepokój. Proponuję sformułować, że „wchodzą wszystkie gospodarstwa zatrudniające jedną siłę roboczą”.

Czy spółdzielnie mają obsługiwać kułaków i na jakich warunkach? Reforma skurczyła ilość zbóż towarowych na rynku. Będziemy zainteresowani w zwiększeniu tych towarów. Wszystkie środki, które nie będą kolidowały z naszą linią, będą słuszne.

Statut należy przerobić, aby bardziej przybrał charakter organu regulującego, a zagadnienia spółdzielcze traktował jako coś pochodnego.

Tow. Minc: Dyskusja wysuwa konieczność postawienia tła, na którym powstanie Związek Samopomocy Chłopskiej.

Podstawą gospodarczą jest likwidacja obszarnictwa, które wytworzyło lukę gospodarczą. Resztówki – to rzecz drugorzędna[783]. Ważnym jest to, że nie ma obszarniczych cukrowni, plantacji, chmielu, zboża towarowego, kartofli, bydła zarodowego itd. Powstało w wyniku reformy rolnej kilkadziesiąt tysięcy gospodarstw bez sprzężaju, bez budynków gospodarczych, bez inwentarza. Te luki mogą być i będą zasklepione. Istnieją dwie drogi do ich zasklepienia: albo kułacka droga rozwoju wsi. Kułak zrobi gorzej niż obszarnik, ale zrobi, przyciągnie całą wieś, pochłonie ją. Albo my stworzymy jakąś nową drogę. Jest paradoksem, że zarówno droga kułacka, jak i droga ludowa będą miały formy spółdzielcze. Niebezpieczeństwo grożące nam obecnie – to kułacka kooperacja. Nie wolno nam robić kołchozów i kułackiej kooperacji. Nie należy mieszać dążenia mas chłopskich do reform z obawą przed kołchozem. Partia może uważać, że stoimy na uboczu od dyferencjacji wsi, ale jeżeli wkracza na drogę spółdzielczości, to nie może firmować kułackiej kooperacji. Z jednej strony musimy się zabezpieczyć przed kułakiem, a z drugiej – przed starą spółdzielnią, przez którą przejdzie kułak[784]. Określenie „kułak” musi być. Trudno znaleźć inną formę. Definicję trzeba wypracować.

Odrębny system należy wprowadzić w spółdzielczości od góry do dołu. Od starej spółdzielczości całkowicie się odgrodzić. Aparatu państwowego jeszcze nie mamy. Dlatego należy rozciągać kontrolę nad spółdzielczością. Związek i spółdzielnie nie mogą się identyfikować. Związek tworzy spółdzielnie, którymi kieruje, które kontroluje. Wieś nie może stanowić podstawy do organizacji (to nie kołchoz). Jednostką podstawową musi być gmina, pewien teren gospodarczy. Ale poprzez koła Związek winien sięgać na wieś. Ciężki problem przedstawia praca najemna. Należy wprowadzić system, aby przez pracę stać się członkiem kooperacji. Będziemy kupować tę pracę drożej, będzie to korzyść dla biedoty. Istota rzeczy tkwi w tym, aby wypompować część dochodu dla biedoty.

Z czym iść na Zjazd? Analogia z kołchozowym statutem w ZSRR jest nie słuszna. Przyjęcie statutu kołchozowego, jako pewnej sumy, jako zbilansowanie pewnego okresu poprzedziły okólniki, dyrektywy, instrukcje. Puścić tej sprawy żywiołowo nie możemy. Statut powinien być bardziej elastyczny, mniej szczegółowy. Należy również przygotować prowizoryczne statuty i instrukcje, jak należy postępować.

Tow. Rzędowski: Podstawowym ogniwem winno być Koło Wiejskie jako jednostka, która będzie ogarniała wszystkie spółdzielnie. Brak kadr przemawia za wsią.

Tow. Ochab: Należy odrzucić ze statutu szczegółową kazuistykę, a ułożyć tylko ramy. Jeszcze nie jesteśmy w stanie sprecyzować dokładnego stanowiska. Wytyczną ogólną – zjednoczenie chłopów. Zadaniem Związku – rozwój spółdzielczości. Komórką podstawową nie może być Koło Wiejskie, jako osoba prawna (trudności techniczne). W sprawie spółdzielczości musimy określić, dokąd idziemy, na co sobie możemy pozwolić. Nie możemy kułaka rozbić ekonomicznie, ale byłoby przecenianiem naszych sił, gdybyśmy powiedzieli, że potrafimy stworzyć własną spółdzielczość.

Statut jest z niewielkimi zmianami do przyjęcia. Czy zrobiliśmy wysiłek, aby wykorzystać i opanować istniejące spółdzielnie. W Polsce było kilkadziesiąt spółdzielń scentralizowanych i niescentralizowanych. Nie można tego wykreślić.

Akcja za rozwojem spółdzielczości musi się łączyć z akcją w miastach (rozdział produktów). Sklepy prywatne rozdzielają produkty. Należy te sprawy oddać w ręce spółdzielni. Są dane na to, że spółdzielnie opanujemy od góry i dołu. Chcemy stworzyć ciało, które obejmie wszystkie albo prawie wszystkie typy spółdzielni. Chcemy stworzyć nową sieć spółdzielni z nową centralą.

Trzeba przed KC postawić omówienie stosunku naszej Partii do spółdzielczości, jak ją wykorzystać. Walka rozstrzygnie, czy odciąć kułaka. Trzeba mu w każdym razie utrudnić działalność.

W statucie należy uwzględnić również sprawę agronomów. Związek Gminny winien mieć agronoma.

Tow. Wiesław: Z dyskusji wynika, że oprócz statutu Związku Samopomocy Chłopskiej trzeba będzie opracować statut spółdzielczy, a ściśle mówiąc – statuty dla spółdzielni różnych typów. Trzeba budować organizacje (?) samodzielne, jako samoistne organizacje i odrębne osoby prawne i budować spółdzielnie różnego typu jako odrębne osoby prawne z kierowniczymi wpływami Związku. Można to zrobić. Zależy od tego, jak postawimy Związek, jak go potrafimy umocnić. Jeżeli idzie o zadania Związku Samopomocy Chłopskiej, to organizacja spółdzielczości jest głównym, ale nie jedynym. Przeprowadzenie do końca reformy rolnej będzie należało do Związku Samopomocy Chłopskiej. Będzie zadaniem Związku organizowanie przesiedlenia na zachód, organizacja pomocy dla odbudowania budynków, organizacja wsi dla pewnych form planowej gospodarki (spółdzielczość).

Zw. Samopomocy Chłopskiej nie będzie oznaczał likwidacji SL, nie będzie oznaczał, bo likwidacja czy rozwój SL zależą od aktywności i czujności SL.

Związek Sam. Chłopskiej na wsi spełniać będzie to zadanie, które spełnia w kraju czwórporozumienie. Mogą działać różne czynniki. Ale nie ma mowy o likwidacji SL. Najtrudniejsza i najważniejsza praca – to praca po linii spółdzielczej. Stoi zagadnienie zagospodarowania chłopów, udzielenia im pomocy finansowej. Skąd czerpać fundusze na tę pomoc? – ze spółdzielni. Gminny Komitet Związku Samopomocy nie może dysponować tymi funduszami czy częścią funduszów, które powinny wpływać, niezależnie od źródeł, którymi będą wpływały. Nie można problemu spółdzielczości traktować jednakowo, szablonowo. Jeżeli możemy i powinniśmy zagrodzić kułakowi drogę do Zw. Samopomocy, to nie możemy mu zagrodzić drogi do określonego typu spółdzielni. Spółdzielnie powstałe na gruncie resztówek winny być złożone wyłącznie z członków Związku Samopomocy Chłopskiej. Gdyby zachodziły trudności natury prawnej, należałoby je rozwiązać, aby odpowiadały tym tendencjom rozwojowym, jakie chcemy nadać wsi polskiej. Jeżeli Związek Samopomocy winien mieć koła na wsi, to od strony spółdzielni nie możemy budować prawnych jednostek. Nić centralna będzie słaba, nie ogarniemy naszych ogniw, wymkną się spod naszej kontroli. Podobna dyskusja toczyła się w sprawie wyborów do Rad Gromadzkich[785]. Odrzuciliśmy wtedy wybory. Sytuacja polityczna jest lepsza obecnie, ale zagadnienia nie możemy stawiać z punktu widzenia układu sił politycznych. Masa się uaktywnia, ale nie potrafiła wydać z siebie kierownictwa.

Trzeba ostrożnie przebudowywać życie gospodarcze wsi, aby nie dawać żeru reakcji, ale trzeba pamiętać równocześnie, że uznajemy konieczność tej przebudowy. Chłopi żądają konkretne odpowiedzi, jakimi drogami kroczyć będzie nowa demokracja. Szukamy dróg realizacji demokracji gospodarczej. Jest to trudne, nie mamy żadnych praktycznych doświadczeń, możemy popełniać błędy. Po to właśnie zwołana jest dzisiejsza narada, aby błędów było jak najmniej. Dyskusja wniosła dużo elementu pozytywnego. Gdyby można było zebrać chłopów i bezpośrednio z nimi pomówić, byłoby lepiej. [...]

Nr 41

Protokół posiedzenia Biura Politycznego PPR poświęconego bezpieczeństwu wewnętrznemu i polityce zagranicznej, 17 grudnia 1944 r.

Nie wynika to wprost z ujawnionej w protokole BP KC PPR wzmianki, ale z dużą dozą pewności można napisać, że Stalin bez pytania Churchilla czy Roosevelta w jakiejś formie dał zgodę polskim komunistom, by stworzyli rząd tymczasowy w miejsce PKWN. Istotne w dokumencie jest też to, że kierujący PPR nie kryją się ze swoją rolą w „organizowaniu” według swych potrzeb politycznych SL, PPS czy SD.

T a j n e[786]

P R O T O K Ó Ł

z posiedzenia Biura Politycznego odbytego dn. 17.XII.1944 r.

w obecności tow.tow.: Wiesława, Tomasza, Jakuba, Minca, Zawadzkiego, przy udziale tow.tow.: Wierbłowskiego, Witolda, Marka i Romkowskiego[787] (w części drugiej przy omawianiu spraw Resortu Bezpieczeństwa).

Porządek dzienny: Posiedzenie Krajowej Rady Narodowej.

2) Bezpieczeństwo i Milicja.

3) Przedstawicielstwa PKWN za granicą.

4) Inne sprawy.

Tow. Tomasz proponuje, aby posiedzenie KRN przełożyć na 30 grudnia.

Tow. Wiesław: Przesunięcie terminu niemożliwe ze względu na Kongres Chłopski i związane z nim przygotowania do posiedzenia KRN[788]. Zdecydowano, że należy w kilku większych miastach zorganizować uroczystości ku czci rocznicy powstania KRN i jednocześnie z okazji przekształcenia PKWN w Rząd Tymczasowy. Ustalono kampanię przygotowawczą prowadzić poprzez czwórporozumienie partyjne[789], rozwinąć odpowiednią kampanię prasową, rzucić na kraj odezwy okolicznościowe, zorganizować w większych miastach defiladę wojska i ludności cywilnej.

Porządek dzienny pierwszego dnia posiedzenia KRN ustalono jak następuje: 1) Przyjęcie i zaprzysiężenie nowych członków KRN.

2) Przemówienie przedstawicieli delegacji Kongresu Chłopskiego i przedstawicieli delegacji miast i ośrodków przemysłowych w sprawie powołania Rządu Tymczasowego.

3) Referat tow. Tomasza zakończony wnioskiem powołania Rządu Tymczasowego.

4) Deklaracyjne przemówienia przedstawicieli czterech partii politycznych (z ramienia PPR polecono wystąpić tow. Wiesławowi).

Treść przemówień przedstawicieli partii politycznych postanowiono uzgodnić na Komisji Międzypartyjnej.

5) Zgłosić wniosek o przemianowanie tytułu Przewodniczącego KRN na Prezydenta KRN[790].

Po przyjęciu wniosku o powołaniu Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polski zarządzi się dwugodzinną przerwę. W międzyczasie zgłoszona zostanie uchwała Prezydium KRN o składzie Rządu Tymczasowego. Prezydium KRN powierzy utworzenie Rządu Morawskiemu. Po przerwie Przewodniczący zakomunikuje o utworzeniu Rządu Tymczasowego.

Porządek dzienny drugiego dnia obrad KRN ustalono, jak następuje:

1) Expose premiera, zakończone deklaracją Rządu Tymczasowego do Narodu.

2) Expose gen. Roli.

3) Dyskusja.

Do dn. 1.I.1945 r. winny być ustalone ordery. Należy przygotować Krzyże Zasługi (srebrne i złote), krzyże „Poloniae Restitutae” i Krzyże Grunwaldu[791]. Prezydium KRN wyznaczy Komisję dla nadawania orderów.

Proponowany skład Komisji przedstawia się, jak następuje: Tow.Tow. Witold, Żółkiewski[792], Ignac[793], Ochab, Rzymowski.

Przewodniczącego Komisji wyznaczy Prezydium KRN.

W sprawie powołania[794] Komisji postanowiono powołać jedynie Komisję Budżetową, z tym, żeby pozostawić faktycznie już istniejącą Komisję Oświatową, nie ogłaszając jej oficjalnie.

Sytuacja w rządzie:

Tow. Tomasz: U ludowców istnieje stan krytyczny pod względem ludzi. Ludowcy zwracają się o pomoc do tow. Tomasza i do Morawskiego. Trzeba im tę pomoc okazać, aby nie przechwycili ich nasi przeciwnicy z podziemia. Pomóc im należy w utworzeniu aparatu partyjnego, w znalezieniu lokalu. A co najważniejsze, należy do nich wprowadzić kilku naszych ludzi dostatecznie organizacyjnie wyrobionych, którzy by im pomogli. Rola tych towarzyszy w stosunku do nas byłaby co najmniej informacyjna. Jeżeli chodzi o działaczy SL, to Czechowski przejawia pewną aktywność, Janusz żadnej, Bertold zajęty sprawami Resortu mało się udziela partyjnie i jest chwiejny, dość miękki i uległy. Grubecki właściwie nie bardzo się udziela. Zabiega o zbliżenie z tow. Tomaszem, chętnie by wstąpił do PPR, chciałby współpracować z nami w dziale kontroli[795]. Poza tym działają elementy odśrodkowe. Król sprowadził z Kieleckiego 20-u młodych chłopców, obdartych i bosych. Król chce na nich oprzeć aparat Str. Ludowego. Trzeba, żeby ktoś z nimi pomówił. Kapeliński[796], świeżo powołany kierownik Resortu Poczt i Telegrafu z ramienia SL, podlega zarzutom, jakoby w czasie okupacji, mając własne przedsiębiorstwo elektrotechniczne, współpracował z Niemcami, będąc kierownikiem giełdy pracy w arbeitsamcie. Stawia pod znakiem zapytania jego kandydaturę jako ministra do Rządu Tymczasowego. Dobrocha nie można wziąć ze względu na niepewność polityczną. Maślanka – dość niezrównoważony, nie całkowicie politycznie wyrobiony, kierujący się raczej instynktem. Jako wojewoda poczynił pewne szkodliwe posunięcia, oddał Czerwonej Armii paszę i słomę, w wyniku czego odbywa się obecnie masowa likwidacja bydła (30 zł płaci się za 1 kg mięsa). Tow. Bełczewski[797] przedstawiał tow. Tomaszowi rozpaczliwą sytuację na terenie Kieleckiego: panoszą się choroby i głód. Armia Czerwona niszczy i rabuje, 130 000 ewakuowanych znajduje się w ciężkich warunkach. Przeznaczono dla nich trochę mąki, ale nie ma czym ją przewieźć.

Tow. Zawadzki: W Gł.ZPW jest niejaki Kiełczyński[798], ludowiec, wykrył niedawno organizację NSZ. Może by jego wykorzystać do pracy w SL.

Tow. Wiesław: Sprawę SL należy rozpatrywać z szerszego punktu widzenia. W ostatnim czasie dał się zauważyć wzrost liczebny SL na niektórych terenach. Wzrost ten powodowany jest tym, że elementy mikołajczykowskie pragną znaleźć legalne możliwości pracy. Tak np. na terenie pow. Krasnystawskiego przewodniczący Pow. Zarządu Str. Ludowego jest czynnym kierownikiem AK. W taktyce AK i elementów londyńskich nastąpiła zmiana, polegająca na tym, że nielegalne organizacje londyńskie otrzymały polecenie wejścia do różnych ogniw aparatu państwowego, jak też do Wojska Polskiego jako agentury rządu londyńskiego. Zmiana taktyki powodowana jest tym, że z dniem każdym kurczy się baza oparcia rządu londyńskiego we wszystkich warstwach społecznych, że w ostatnich czasach kierownictwo AK zostało mocno przetrzebione, jak również dlatego, że w związku z nadchodzącą zimą trudno jest utrzymywać ludzi w lasach. Reakcja obrała drogę polityki długofalowej. Ponieważ aktywne elementy dawnego SL w swojej masie znajdują się pod wpływami Mikołajczyka, rozbudowywanie SL jako organizacji masowej grozi niebezpieczeństwem opanowania SL przez te właśnie elementy. W organizacji masowej łatwo im będzie wypłynąć.

Przez decyzję budowania Związku Samopomocy Chłopskiej Partia nasza wkroczyła na drogę zdobywania dla siebie bazy masowej na wsi. Nie powinniśmy więc zdążyć do budowania SL jako organizacji masowej. Tym niemniej SL jest nam jeszcze potrzebne na dłuższy okres historyczny. Dlatego też zadaniem naszym jest stworzenie sobie warunków na polityczne oddziaływanie i kierowanie aparatem SL. Rozbudowę SL winniśmy ułatwiać tylko w tym wypadku, jeżeli powstają organizacje współpracujące z nami.

Zgadza się z propozycją tow. Tomasza, aby przesłać do aparatu centralnego SL kilku członków naszej Partii, pracujących na terenie chłopskim.

Tow. Jakub: Proces przemian politycznych postępuje szybciej niż dwa miesiące temu się przypuszczało. Stalin dość lekceważąco odnosi się do SL. Nie można podchodzić do SL jako do trwałego tworu o dużym znaczeniu politycznym. SL odgrywa i odgrywać będzie jeszcze pewną rolę przynajmniej do całkowitego wyzwolenia kraju. Wypadnie może z punktu widzenia sytuacji istniejącej na terenach zachodnich przebudować system czwórporozumienia na pięcioporozumienie, biorąc pod rachubę Chadecję[799]. Należy uporządkować pewne rzeczy w SL. Istnieją wśród nich poważne złudzenia, że Mikołajczyk wróci, a my wiemy przecież, że Mikołajczyk nie wróci[800].

Informuje, że Stalin dostał od Churchilla list, w którym on w negatywnym świetle przedstawia rząd Arciszewskiego, wychwalając Mikołajczyka, zapewniając o jego lojalności wobec ZSRR i wyrażając nadzieję, że Mikołajczyk wróci do rządu z większym autorytetem niż dotychczas. Stalin odpowiedział, że Mikołajczyk nie jest szczery, że jest związany z grupami terrorystycznymi w kraju, działającymi przeciw z ZSRR. Stalin radził Churchillowi, aby zaniechał popierania Mikołajczyka, zaleca mu poparcie PKWN.

Tow. Tomasz: Informuje, że generał Szatiłow[801] podawał liczbę zabitych dotychczas samych oficerów w Czerwonej Armii w wyniku terrorystycznych zamachów – ponad 300[802].

Tow. Marek: Musi być masowe dotarcie na wieś. Musimy wpływać i od góry. Na ziemiach zachodnich nikt nie zna naszej Partii ani naszych przybudówek[803]. Stoi przed nami podstawowe zagadnienie: co robić za Wisłą. Śląsk, Pomorze to tereny Chadecji. W Łodzi tylko jesteśmy silniejsi. Wypływa stąd wniosek, że Biuro Polityczne winno się zająć ustaleniem naszego stosunku do piątego stronnictwa (Chadecja), mając na uwadze ziemie zachodnie.

Tow. Tomasz: Przekazuje informacje uzyskane od generała Szatiłowa. Organizacje Akowskie i bechowskie zgłosiły się do dowództwa I-go Ukraińskiego Frontu z propozycją porozumienia, pójścia na pertraktacje. Mają wszędzie po wsiach kontakty. Proponują zaniechanie akcji tępienia AK w zamian za rozbrojenie z tym, że pewne formy organizacyjne AK zostaną utrzymane i uznane. Zgodzili się, aby ci, który już zostali aresztowani na podstawie dowodów, zostali osądzeni, natomiast ci, co do których istnieją tylko podejrzenia, winni zostać uwolnieni. Oświadczają, że po złożeniu broni wstąpią do Wojska i będą normalnie pracować[804].

Charakterystyczne są informacje o taktyce kierowniczych instancji. Londyn zgodził się na wydanie dyrektyw, aby zaniechać akcji wrogiej przeciwko Armii Czerwonej, a ograniczyć ją do PKWN. Dalsza dyrektywa zaleca wślizgiwanie się do istniejących organizacji politycznych (PPS, SL), najbardziej aktywnym zaleca się wstępowanie do PPR. W organizacjach tych członkowie AK winni zaskarbiać sobie zaufanie kierownictwa, deklarować bezwzględną gotowość współpracy. Zaleca się również na terenach okupowanych występować aktywnie przeciwko Niemcom, łącznie z Armią Czerwoną.

Takie są nowe wskazania organizacyjne[805]. Organizacje podziemne już się przeorganizowują. Uważają, że Mikołajczyk wróci, że dojdzie do porozumienia z ZSRR. Stosunek negatywny do PKWN winien być zlikwidowany.

Przyjęto wniosek tow. Wiesława o wysłaniu kilku (trzech czy czterech) towarzyszy do SL. Nie będą to członkowie kierowniczego aktywu, lecz towarzysze z Komitetów Dzielnicowych, którzy mieli pewną łączność z SL.

Tow. Witold: Poważna masa chłopstwa garnie się do PPR. Czy jest celowym w takiej sytuacji pchanie ludzi do SL, czy takie metody postępowania nie ułatwiają akowskim elementom przemycania się do SL? SL powinno żyć o własnych siłach.

Tow. Minc: Partia poszła na drogę utworzenia masowej bazy na wsi poprzez Związek Samopomocy Chłopskiej. SL posiada jeszcze autorytet wśród mas chłopskich na dłuższą metę. Nam tu chodzi tylko o pewną formę informacyjnej roboty.

Tow. Wiesław: Zagadnienie PPS przedstawia się podobnie jak zagadnienie SL, z tym, że jest trudniejsze. Sprawa Drobnera związana jest z całością kursu w stosunku do PPS.

Tow. Tomasz: Tendencją Stalina było oparcie o grupę Morawskiego, która ciąży ku nam, ku koalicji z nami. Stalin interesował się nastrojami w PPS, czy PPS żąda kandydatury prezydenta Warszawy i czyją kandydaturę wystawiają. Tow. Tomasz informował tow. Stalina, że my stawiamy sprawę nie pod kątem niedopuszczenia PPS-owca do prezydentury Warszawy, ale pod kątem wysunięcia odpowiedniego kandydata. Grupie Morawskiego trzeba iść na ustępstwa. Błąd zasadniczy, tłumaczył Morawskiemu, polega na tym, że należy oddzielić nową PPS od starej PPS. We wszystkich krajach nastąpił rozdział po linii stosunku do faszyzmu i demokracji[806]. Naiwnością byłoby sądzić, że można odbudować PPS w starym składzie. Drobner jest wyrazicielem ideologii starej PPS.

Po dłuższej dyskusji, dotyczącej walki z elementami WRN-owskimi w PPS, postanowiono przygotować grunt do usunięcia Drobnera z PKWN. Polecono tow. Jakubowi zebranie materiału obciążającego Drobnera. Wprowadzenie Drobnera w skład Rządu Tymczasowego uzależnione jest od tego, czy uda się do czasu zwołania KRN przekonać grupę Morawskiego o konieczności usunięcia Drobnera z PKWN, jak i ze stanowiska prezesa Rady Naczelnej.

W sprawie Rządu Tymczasowego zdecydowano, ażeby do rządu tymczasowego delegować po pięciu członków z ramienia PPR, PPS i SL oraz jednego z ramienia Str. Demokratycznego[807]. Sommersteina postanowiono utrzymać w składzie Rządu Tymczasowego[808]. Do Rządu Tymczasowego postanowiono nie wprowadzać Czechowskiego i ewentualnie Drobnera[809]. Resort Administracji Publicznej zdecydowano przekazać ludowcom. Na Kierownika Resortu oraz na miejsce opróżnione przez Czechowskiego postanowiono zaproponować Kurpiewskiego[810] i Zalewskiego[811]. Przed tym jednak tow. Tomasz winien z nimi odbyć rozmowę konsultacyjną.

Resort Pracy i Opieki Społecznej postanowiono rozbić na Resort Pracy i Resort Zdrowia, z tym, aby Resort Pracy przejęła nasza Partia, a Resort Zdrowia oddać PPS. Rozbicie Resortu uzależniono od załatwienia sprawy Drobnera[812].

ad p. 2.

Tow. Ratkiewicz: W trakcie dyskusji ujawniło się, że w zagadnieniu AK zaistniały nowe momenty. AK przeżywa kryzys wewnętrzny. Kryzys ten spowodowany jest przesunięciami w kraju, niepowodzeniami i bankructwem rządu londyńskiego na terenie międzynarodowym i ostatnimi uderzeniami otrzymanymi przez AK na terenach wyzwolonych. Zmiany zachodzą w metodach i formach walki AK. Początkowo AK walczyła o masy. W walce tej została zwyciężona. Obecnie prowadzi dywersyjną, terorystyczną, szpiegowską robotę, o charakterze sekciarskim, zamkniętym. Polityczna platforma AK coraz wyraźniej jest antysowiecka (dowodzą tego ostatnie wydawnictwa AK). Dawniej określała ZSRR jako „sojusznika naszych sojuszników”, obecnie jako okupanta. Wysuwane hasło granic sprzed 1939 r. świadczy, że nie ma mowy o porozumieniu się. Przemianowanie AK na „Polską Organizacją Wolnościową”[813] wskazuje na to, że AK nie ma zamiaru ograniczać się do zadań tylko wojskowych i że chce działać na dłuższą metę. Dalszym wyrazem tego jest rozdział między pracą wojskową a cywilną i mocny akcent na propagandę, przede wszystkim tzw. „szeptaną”.

Dla osiągnięcia tych celów próbują się legalizować, wyciągają oddziały i ludzi dotychczas zakonspirowanych. Nawołują do wstępowania do wojska. Niektórzy traktują sprawę połowicznie (kto chce, niech idzie), inni nakazują bezwzględnie iść i prowadzić rozkładowa robotę.

AK nie kładzie nacisku na natychmiastowe przeprowadzenie tej linii. Chcą wtargnąć do wojska i do zasadniczych ogniw aparatu państwowego i czekać dalszych dyrektyw.

Naszym zadaniem, kiedy oni próbują wyjść na powierzchnię, wyciągnąć z podziemi maksimum ich ludzi, maksimum broni. Naszym zadaniem bezwzględna likwidacja d-twa AK, izolacja akowców od aparatu państwowego i od Armii. Bezpieczeństwo i nie tylko Bezpieczeństwo, winny ochraniać wojsko i aparat państwowy przed wnikaniem wrogich elementów. Naszym zadaniem – wzmocnić czujność i kontrolę.

W ciągu ostatniego miesiąca wykryto w aparacie Bezpieczeństwa poważne agentury akowskie (Lublin, Białystok, Rzeszowskie, a przede wszystkim Kieleckie). W Kieleckim grupa specjalna pracuje nad oczyszczeniem aparatu. Jak i dlaczego nastąpiło tak groźne przeniknięcie wrogiego elementu w Kieleckim? Przenikanie następowało poprzez PPR. Szli w nasze szeregi akowcy, bechowcy, NSZ-owcy (wodzireje NSZ), zajmowali nieraz kierownicze stanowiska. Obsada partyjna w tamtym terenie była najsłabsza. Najmniej opiekowaliśmy się tym terenem. Duljasz[814] lansował zgniłą teorię pokojowości, wtedy kiedy u nas wrzała akcja przeciw AK.

Zagadnienie wzmożenia czujności i mobilizacji sił wysuwa się na czoło naszych zadań. Wespół z sojusznikami i przy ich pomocy aresztowaliśmy szereg akowców (Warszawa, Lublin). Kontrwywiad akowski jest słabo ruszony[815]. Istnieje ścisła więź między AK i BCh. Trzy czwarte aktywu BCh-owskiego zrośnięte jest i oddane d-twu AK. Są wprawdzie fermenty, napór dołów jest silny, ale kierownictwo BCh stoi na gruncie bezwzględnej walki z nami. Żeruje ono na pewnej popularności, którą jeszcze częściowo ma Mikołajczyk.

Nie dość uwagi poświęciliśmy walce z ukraińskimi terrorystycznymi organizacjami[816]. Nie zawsze byliśmy w stanie należycie im się przeciwstawiać. Obecnie na Zamojszczyźnie działa batalion[817], złożony z 800 ludzi, który przeprowadza sprawną akcją przeciwko AK-owcom i volksdeuts. Nie stać nas na wysyłanie większej siły zbrojnej w Hrubieszowskie i Tomaszowskie. Swoimi siłami tylko nie spełnimy ciążących na nas zadań. Zasadniczą siłą musi być siła naszych sojuszników, my możemy stanowić tylko siłę pomocniczą.

Sprawa rozbudowy wojsk wewnętrznych[818] winna postępować bardziej intensywnie. Poza stworzeniem pułku wartowniczego dla volksdeutschów zachodzi konieczność utworzenia pełnych brygad w sile 5.000 ludzi w/g etatu. To są rzeczy osiągalne. Dalsze rozszerzanie wojsk wewnętrznych należałoby odłożyć do uwolnienia dalszych terenów z orientacją na element robotniczy Warszawy i Łodzi.

Sprawę zaopatrzenia podjęli się rozwiązać Bułganin i Rola. Wiele trudności przysparza sprawa oficerów. Szkoła (oficerska i podoficerska) da po upływie 2-3 miesięcy około 400 oficerów i około 600 podoficerów, ale kadra wyższych oficerów w dalszym ciągu będzie niezabezpieczona.

Sprawa Wojsk Pogranicznych – należy szykować oddziały na granice zachodnie. Nie mamy do tego odpowiedniej bazy materialnej. Przynajmniej na 5.000 ludzi potrzebne jest w tym celu umundurowanie i wyżywienie.

Nasz aparat na terenach wyzwolonych sięga już do 2.500 ludzi. Aparat jest młody, zorganizowany dorywczo, przypadkowo, wykazał jednak inicjatywę i oddanie w pracy. Obsada głównych województw (Białystok) względnie dobra. W Lublinie Szot[819] – człowiek bardzo oddany, ale pozbawiony energii, nie nadaje się do Bezpieczeństwa. Broniatowski[820] (Warszawa) również się nie nadaje. Z Kieleckiego trzeba zdjąć Duljasza z wyciągnięciem w stosunku do niego wniosków partyjnych. W aparacie centralnym Romkowski nie ma pomocnika ani zastępcy, a kieruje całą robotą operacyjną. Niewypełnione są działy przemysłowy, kolejowy, zagraniczny. Nie wiemy, co się dzieje po tamtej stronie[821]. KC Partii nie docenia pracy Bezpieczeństwa. To Resort, który buduje się od nowa. Trzeba go wzmocnić. Są ludzie. Partia może i musi ich dać, a tylko wygra na tym.

Tow. Romkowski: Ostatnio skierowaliśmy ostrze przeciw naszym przeciwnikom. AK mimo otrzymanych ciosów jest najgroźniejszym naszym przeciwnikiem. Ostatnio prawie na wszystkich ważniejszych ośrodkach zlikwidowano kierownicze organy AK (Rzeszowskie, Lubelskie, Białostockie, gdzie uderzono w kierownictwo NSZ). Na terenie Warszawskiego zadano uderzenie, ale niedostateczne.

Przemianowanie AK na „Polską Organizację Niepodległościową” jest przedłużeniem działalności akowskiej, obliczonej na głębsze i dłuższe działanie przeciw nam. Charakter organizacji pozostaje nadal ten sam, co i przedtem. Instruują wyraźnie swoich członków, że wskutek niemożności utrzymania oddziałów akowskich należy iść do wojska, lecz idąc do wojska, należy pamiętać o przysiędze, o organizacji. Wyniki likwidacji AK nie rozciągają się jeszcze na cały kraj. AK udało się przyciągnąć do współpracy część SL i PPS (WRN) (Warszawa, częściowo Rzeszów). (Balas[822] z PPS zaopatrywał akowców w przepustki, załatwiał im reklamacje z Wojska). Trudno powiedzieć, jak głęboko sięgała ta współpraca. W każdym razie zataczała dość szerokie kręgi. Trzeba będzie na tym gruncie wszcząć dochodzenie przeciwko członkom SL w Warszawie. Wzrost SL i PPS dokonuje się wskutek wzrastania wpływów w masach, ale kosztem londyńskiej grupy. Ale część legalna SL ma ścisły kontakt i współpracuje z częścią nielegalną[823]. I to powinno być dostrzeżone nie tylko przez Bezpieczeństwo, ale również i przez Partię. To samo dotyczy PPS.

Stosunek nasz do ukraińskich nacjonalistycznych organizacji był niesłuszny i niezdrowy[824]. Nie przejawialiśmy żywszej działalności w kierunku zlikwidowania ukraińskich terorystycznych organizacji. Dziś ta likwidacja jest w toku. Ukraińscy nacjonaliści utrzymują kontakt z Niemcami, otrzymują zrzuty, działają pod kierunkiem niemieckich oficerów. Na terenie Hrubieszowskiego, Tomaszowskiego i części Włodawy przenikają przede wszystkim do Milicji[825].

W Hrubieszowskim np. w większości gmin istnieją dwie milicje, polska i ukraińska. Polska milicja w dzień jeszcze się pokazuje, w nocy ukraińska robi, co jej się żywnie podoba. Istnieje ona legalnie (Krystopol).

W województwie warszawskim nie ma żadnego kierownictwa Milicji. W powiecie garwolińskim kom. pow. Milicji Stańczak[826] nie wie, bo nikt mu nie powiedział, jak ma pracować. W Milicji warszawskiej siedzi masa akowców. Czystka była niedostateczna albo raczej nie było żadnej czystki[827].

Tow. Witold: Milicja liczy około 14.000 ludzi. Czystka wykazała, że około 700 ludzi należy usunąć. Część z nich (ok. 40 ludzi) została odkomenderowana do szkoły oficerskiej.

Jeżeli chodzi o Białostockie, to jest pewna przesada w tym, co twierdzi tow. Romkowski, że woj. to nie zostało wcale ujęte organizacyjnie. W Białostockim wykryte około 50% przestępstw[828]. Odcinek ten wymaga jeszcze dużo pracy. Z Rzeszowa dochodzą sygnały alarmujące o złym stanie rzeczy w Milicji. Zbyt słaba czujność Komendy Wojewódzkiej doprowadziła do tego, że w szeregi milicji przeniknęli akowcy. Do pracy na terenie woj. warszawskiego zabraliśmy się najpóźniej. Była wprawdzie specjalna grupa operacyjna, przeznaczona na Pragę, ale ułożyło się inaczej. MO w szeregu powiatów powstawała żywiołowo. Przypadkowo dostawali się ci do Milicji, którzy pierwsi byli na miejscu. W ten sposób wtargnęły akowskie elementy. Sytuacja na terenie woj. warszawskiego przedstawia się gorzej wskutek działalności Korczyńskiego[829]. Ostatnie aresztowania akowców rozpoczęła i prowadziła milicja. Sytuacja na Pradze, powierzchownie przedstawia się dobrze. Nie tak jednak jest w istocie. Są liczne nadużycia (wymiana bimbru na benzynę itp.). Lubelskie do połowy przekontrolowane. Komenda wojewódzka ma wygląd zorganizowanej, ale poszczególne oddziały (śledczy) odstają. Najgorzej postawione są powiaty włodawski, hrubieszowski i zamojski są najgorzej postawione. Radzyń może służyć za wzór pracy w Milicji.

Przekazanie Wojsku 50% kadr partyjnych nie zostało zrealizowane. Rozwiązanie zagadnienia szkoły z trudem postępuje. Lecz 19 bm. szkoła zostanie już uruchomiona (jednomiesięczna, obliczona na 200 słuchaczy). Po ukończeniu część ludzi odeśle się na powiaty, część przeznaczona zostanie do pracy na terenach nowowyzwolonych. Na razie organizujemy jeden batalion Milicji zapasowej. Hamulcem w pracy są trudności zaopatrzeniowe. 50% jest umundurowanych. W szczególności brak jest umundurowania na zimę. Wyżywienie częściowo otrzymuje się od wojska. Obecnie istnieje zamiar przekazania wyżywienia Milicji tylko Radom Wojewódzkim.

Tow. Tomasz: KC powinien mieć częste i bardzo regularne dane, ułatwiające zorientowanie się w działalności politycznej przeciwników. Dzisiejszy referat ogranicza się do zorientowania nas w akcji likwidowania przeciwnika, nie wyczerpuje jednak wszystkich zagadnień. Jest to ważny odcinek pracy, za który przede wszystkim Partia ponosi odpowiedzialność. Strona organizacyjna, o której prawie się nie mówiło, również wykazuje słabości, które muszą być wyeliminowane. Z referatu wynika, jakoby wcale nie było braków. Jednakże narzekania na działalność Bezpieczeństwa i Milicji są masowe, wszechstronne i nie mogą być dyktowane tylko złą wolą. Czy kierownictwo o tym nie wie, czy nie chce informować o tych sprawach? Jako Przewodniczący KRN nigdy nie mógł się faktycznie dowiedzieć, co się dzieje w Bezpieczeństwie[830]. Kierownicy państwowi i KC winni być jak najdokładniej poinformowani o wszystkich niedomaganiach. Jedną z niewątpliwych bolączek jest brak kontroli. Jest to brak istotny. Musi działać szeroko rozbudowana, sprężysta kontrola.

Problem łączności między działalnością Urzędu Bezpieczeństwa i innych organów administracji państwowej również nie jest rozwiązany. Sprawozdania świadczą, że i tu istnieje fałszywa i zła tendencja odgradzania się Bezpieczeństwa i Milicji od jakiejkolwiek kontroli. Wywołuje to niezadowolenie wśród sojuszników z koalicji, ostrą z ich strony krytykę. Trzeba nad tym się zastanowić, aby nie dopuścić do zerwania koalicji[831].

Obowiązkowo należy wprowadzić dyscyplinę wewnętrzną w Bezpieczeństwie i w Milicji. Musi to być dyscyplina nie mniejsza niż wojskowa, a czasem nawet większa. Nadużycia są faktem. Istnieje tendencja do traktowania Urzędu Bezpieczeństwa jako źródła bogacenia się osobistego. Tendencje takie istnieją nawet u odpowiedzialnych pracowników i stanowią zjawisko klęski. Walkę z volksdeutschami w Białymstoku Bezpieczeństwo przeprowadziło sprawnie i szybko, ale cały skonfiskowany majątek sobie przywłaszczyło. Raporty z Lublina wskazują, że tu również nie jest dobrze, że Urząd Bezpieczeństwa uzurpował sobie prawo rozporządzania mieniem i mieszkaniami po volksdeutschach. O łapownictwie Milicji krążą legendy. Obawia się, że nie jest jeszcze rozwiązane zagadnienie zaopatrzenia i wynagrodzenia. Niektórzy rozwiązują sobie to zagadnienie sami i to w sposób niedopuszczalny. Walka z tym zjawiskiem nie jest dość energiczna. Wynika ciężki problem – brak odpowiedniej reakcji na nadużycia. KC musi być poinformowany o tych sprawach, chyba że nie znają prawdy sami kierownicy. Partia jest odpowiedzialna za czystość moralną tych urzędów, aby móc zastosować odpowiednie środki.

Tow. Jakub: W krótkim czasie zbudowano jaki taki aparat. Są sukcesy w walce z wrogiem. Ale praca zwęża się tylko do zagadnienie represyjnego, do obcinania wrogich macek. Ale oprócz tych macek istnieją korzenie, które odrastają. Dlatego czas jest przejść do zagadnień głębszych. Nie twierdzi, że nie jesteśmy informowani, ale nie jest to próba zużytkowania ogromu materiału dla całokształtu walki. Jest istotnym, jak przemiany w Londynie wpłynęły na AK. Jeżeli Churchill chce nam narzucić Mikołajczyka, trzeba nam zebrać materiały przeciw Mikołajczykowi. Nasza propaganda z palca nic nie wyssie. Przez skoordynowanie pewnych ogniw uda nam się osiągnąć maksimum. Wkraczanie wrogich elementów poprzez PPR do Milicji jest sygnałem alarmującym. Musi być organ partyjny, który by badał takie rzeczy. Należy w wydziale wyłonić kogoś, kto by się zajmował pracą w partiach sojuszniczych. Musi działać wywiad. Musimy wiedzieć, co się dzieje w Paryżu, Ameryce, w Londynie, który jest sztabem i przesyła do nas ludzi.

Milicja jest niepopularna. Jest to zjawisko typowo międzynarodowe. Próby wciągania partyzantów do Milicji wszędzie miały podobny przebieg i kończyły się kierowaniem milicjantów na inne odcinki.

Nadużycia prowadzą do rozkładu moralnego. Najgorszy stan jest wtedy, kiedy nadużycia ą tolerowane. Z nadużyciami trzeba będzie długo jeszcze walczyć, ale trzeba, żeby była ta walka.

Tow. Minc: Są wspólne cechy między Bezpieczeństwem a Milicją, ale są też i różnice. Bezpieczeństwo ma pewne sukcesy, przyczyniło się do likwidacji AK. Milicja natomiast nie ma żadnych sukcesów w walce z grabieżami i rozbojami. Bezpieczeństwo budowało swój aparat bez kadr, Milicja miała bogate kadry. Musi istnieć kontrola Bezpieczeństwa ze strony Partii. Trzeba tow. Ratkiewiczowi dodać kilku ludzi. Zasadniczy zarzut pod adresem Milicji jest ten, że nie poszła ona w drogą wskazaną przez KC Partii. Dopóki nie pójdzie tą drogą, będą coraz gorsze rezultaty.

Tow. Marek: Milicja w Warszawie zagospodarowuje się w ciężkich warunkach. Milicja wisi, nie wiadomo przy kim i przy czym. Trzeba postawić własną gospodarkę, we własnym zakresie. Musi być również informacja.

Tow. Zawadzki: W czym tkwi zasadnicza przyczyna tego, że pracownicy Bezpieczeństwa czują się oderwani od Partii. Materiał ludzki jest dobry. Zasadniczym brakiem jest zaniedbanie pracy politycznej. Należy ludzi wychowywać. I należy prowadzić stałą, wytężona kontrolę. Czystka jest wyrazem kontroli. Od Partii ludzi nie można żądać, bo Partia sama nie ma ludzi. To jest krzyk do samego siebie.

Tow. Wierbłowski: Nie należy koncentrować się na represjach. Należy rozkładać wrogie organizacje. Partia to robi innymi metodami. Mowa jest o batalionie za Wisłę. To nie zabezpiecza troski o tamte tereny. Powinny być kadry do wywiadu i kontrwywiadu na tamte tereny. Organizacja wojska pogranicznego to trudna sprawa, ale można i trzeba kontrolować wyjazdy za granicę. Dyscyplina jest niedostateczna. Dojrzał moment do militaryzacji Bezpieczeństwa. Potrzebna jest pewna komórka kontrolująca aparat. Kontrola ze strony Partii jest potrzebna nie pod kątem widzenia pewnych operacyjnych posunięć, ale charakteru moralnego. Musi być zorganizowana walka z wywiadem angielskim i niemieckim.

Wiesław: Ratkiewicz zrzucił odpowiedzialność za Milicję, złożył ją na Franka[832]. Kierownik Resortu odpowiedzialny jest za całość Resortu. Praca opiera się na ludziach odkomenderowanych przez Partię. Z kierownictwa partyjnego poszedł do Resortu tow. Franek[833]. Błędem była niechęć do pracy politycznej. Element jest dobry. Należy postawić szkoły i wychować element posiadany. Istotnym zagadnieniem jest wyżywienie. Bez zabezpieczenia pod tym względem nie ma się prawa moralnego krytykować ludzi. Istnieje niebezpieczeństwo powtórzenia się na nowo wyzwolonych terenach błędów tutejszych, jeżeli nie zaprowadzi się pewnych form wojskowych.

Tow. Ratkiewicz: Pierwsze posiedzenie KC, na którym wszechstronnie zostało omówione zagadnienia naszej pracy. Szereg wskazówek będzie wziętych pod uwagę i staną się one wytyczną. Informacje dostarczane są może w ilości niedostatecznej i w formie nieusystematyzowanej. Braki te nie wynikają z niechęci, ale z braku po prostu fizycznych możliwości dokonania tej pracy. Trzeba kogoś postawić do tej roboty. Zorganizowanie kontroli zewnętrznej nie będzie skuteczne. Szkolenie kadr dopiero się zaczyna. Domaga się oddania do dyspozycji Resortu tow.tow.: Olszewskiego[834], Bristigerowej[835] i Kalinowskiego[836].

Ad p. 4[837]. W sprawie statutu Szkoły Of.[icerów] Polit.[tyczno-]Wychow.[awczych]. MO postanowiono przyjąć statut oparty na tych samych zasadach, co statut wojskowy, powierzyć tow.tow. Zawadzkiemu, Frankowi i Alsterowi porównanie statutu z wojskowym i po porównaniu ogłosić go rozkazem.

W sprawie utworzenia partyjnej komórki na terenie MO postanowiono, że nie może istnieć komórka partyjna. Towarzysze z Komendy Głównej należą do komórki Resortu Bezpieczeństwa.

W sprawie Berkowicza – postanowiono udzielić tow. Berkowiczowi nagany z załączeniem do akt[838].

Wrzosa[839] postanowiono przekazać do dyspozycji tow. Tomasza celem przydzielenia mu pracy, a z przyjęciem do Partii postanowiono poczekać.

W sprawie uposażeń pracowniczych postanowiono wziąć za podstawę płacę PKWN[840].

Odbito w trzech egzemplarzach.

Nr 42

Artykuł Jerzego Putramenta o roli inteligencji, „Trybuna Wolności”, 22 grudnia 1944 r.

Jerzy Putrament, bo to on kryje się pod nazwiskiem autora tego artykułu, zwraca słusznie uwagę – jeśli chodzi o rolę inteligencji w odbudowie i budowie „nowej” Polski – na wyniszczenie jej w czasie okupacji i potrzeby fachowców dla przyszłego państwa. Nie umie sobie jednak chyba wyobrazić i dlatego w zasadzie pomija kwestię liczby fachowców – nauczycieli, inżynierów, lekarzy itd. – niezbędnych do funkcjonowania nowoczesnego, cywilizowanego kraju. Nie rozumie też, czym jest grupa społeczna, zwana inteligencją, uznając, że nowo tworzone państwo pozyska ją sobie przez „uświadomienie polityczne”.

Dopomóc inteligencji[841]

Warstwą, która bodaj najwięcej ucierpiała na skutek okupacji niemieckiej w Polsce, jest inteligencja. Niemcy systematycznie uderzali w pewne kategorie inteligencji, dążąc do jej wyniszczenia, ze szczególną furią zabrali się oni zwłaszcza do wytępienia najwybitniejszych przedstawicieli polskiej nauki, kultury i sztuki. [...]

Nie trzeba zapominać, że najtrudniej odrodzić i wychować właśnie wykwalifikowaną inteligencję, toteż polityka niemiecka dążyła do tego, by zadać nam straty najtrudniejsze do odrobienia.

W tej chwili nie mamy jeszcze możności obliczenia – ile nas w tej dziedzinie kosztowała okupacja. Są podstawy do obaw, że za Wisłą straty te okażą się jeszcze cięższe, bowiem Niemcy w obliczu swej klęski dokładają starań, by zniszczyć jak najwięcej nie tylko fabryk, zakładów przemysłowych ale i cennych dla narodu ludzi.

Bez inteligencji nie ma odbudowy

Nie trzeba chyba wyjaśniać, jak ważnym w dzisiejszej chwili jest problem inteligencji. Wkraczamy w okres odbudowy naszego państwa. Czy jest do pomyślenia odbudowa przemysłu – bez inżyniera, technika? W okresie wojennym, jak poucza statystyka, epidemie powodują często więcej strat niż działania wojenne, toteż lekarz staje się niebywale ważny, nie tylko dla wojska, ale i dla ludności cywilnej. Wreszcie nie trzeba zapominać, że odbudowujemy nie tylko przemysł, miasta i wsie, ale i naszą kulturę, barbarzyńsko niszczoną przez Niemca. W tej pracy czołowe miejsce powinni zająć nauczyciele, literaci, artyści. Niemiecka okupacja truła nasz naród przez przeszło pięć lat za pomocą zwierzęcej i rasistowskiej propagandy. Byłoby kłamstwem przeczyć, że tu i ówdzie, na pewne kategorie ludzkie propaganda ta swój wpływ wywarła. Zwalczenie tych trujących wpływów, odrodzenie ludzkiej psychiki i ludzkiej moralności – oto czołowe zadanie, w którym tyle mają do powiedzenia literaci, nauczyciele! i artyści. Stalin nazwał literatów „inżynierami ludzkich dusz“. Ile tych zrujnowanych, uszkodzonych dusz czeka dziś na swoich inżynierów!

Wreszcie jeśli w przemyśle najważniejsze kluczowe miejsce zajmuje wytwórczość maszyn, wytwórczość środków wytwórczych – wśród inteligencji najważniejsze miejsce zajmują twórcy inteligencji – profesorowie wyższych uczelni, ci, którzy nauczą i wychowają nowe zastępy inżynierów, doktorów, nauczycieli, aby zapełnić potworne luki w ich szeregach powstałe za okupacji.

Nowe miejsce w społeczeństwie

Demokracja polska walczy o nowy układ polityczny, socjalny i moralny w odbudowanej Polsce. W tej nowej Polsce inteligencja nie będzie zajmowała tego samego miejsca, co w Polsce przedwrześniowej. Przed wrześniem, jak zresztą i za Niemca, miernikiem pozycji socjalnej był pieniądz. W tych warunkach inteligencja była społecznie zdegradowana przez wielką i średnią burżuazję. Przeciętny inteligent w Polsce cierpiał od bezrobocia na równi z robotnikiem. Sytuacja ta oczywiście ulegnie radykalnej zmianie. W nowej Polsce miernikiem pozycji społecznej będzie wkład pracy i ważność tej pracy w odbudowie narodowej i państwowej. Inteligencja zajmie należne sobie miejsce, choć jej wewnętrzna hierarchia zapewne ulegnie zmianom.

W procesie odbudowy Polski demokratycznej uczestniczy inteligencja. Liczne rzesze urzędników stanęły do pracy w aparacie państwowym. Kadry inżynierów wespół z robotnikami pracują w przemyśle, pracują nad odbudową zniszczonych obiektów. Nauczyciele dołożyli wszelkiego wysiłku, aby uruchomić szkolnictwo. Założenie nowego uniwersytetu w Lublinie[842] – to widomy znak twórczego wysiłku uczonych polskich nad odbudową państwowości polskiej, nad odbudową kultury. Setki nauczycieli i mierniczych brało udział w podziale ziemi, dopomagając do przeprowadzenia tej najgłębszej reformy w społecznych stosunkach Polski.

Wielkie zadania, jakie stoją przed nami w dziedzinie wysiłku wojennego, w dziedzinie odbudowy kultury, odbudowy zrujnowanej gospodarki – stwarzają olbrzymie zapotrzebowanie na pracę inteligentów. Dziś już kraj nasz odczuwa wielki niedostatek sił inteligenckich. Cóż będzie po wojnie, gdy twórczy wysiłek ogarnie cały kraj, gdy kultura, sztuka, przemysł, gospodarka rolna – będą miały swobodne pole do rozwoju. Ilość inteligentów, których pracy kraj będzie potrzebował, będzie chyba dziesiątki razy wyższa niż przed wojną. Trzeba będzie jak najszybciej przystąpić do przygotowywania i wychowywania nowych kadr inteligencji.

Uświadomienie polityczne

Trzy siły socjalne tworzą obóz polskiej demokracji: robotnicy, chłopi i inteligenci. Polska Partia Robotnicza, organizatorka sojuszu tych sił, ma do spełnienia wielką misję w stosunku do inteligencji, misję uświadamiającą i organizującą.

Należy wziąć pod uwagę jeden, pozornie absurdalny moment. Inteligencja nasza, choć najbardziej oświecona warstwa społeczna, jest przecież politycznie często bardzo niewyrobiona. Pod względem wyrobienia społecznego inteligencja ustępuje robotnikom. Partia nasza musi przeprowadzić dużą robotę uświadamiającą właśnie wśród inteligencji.

Przede wszystkim należy z umysłu inteligenta wyplenić wszystkie kłamstwa i bzdury, które o naszej partii rozsiewała propaganda sanacyjna, oenerowska i hitlerowska. Faszyści wszelkich odcieni głosili o nas, że niesiemy barbarzyństwo, tępimy oświatę, odrzucamy pojęcia narodu, narodową przeszłość, kulturę i tradycje. Wytworzyło to u inteligenta pewną nieufność – bo kultura narodowa jest dla niego z natury rzeczy czymś najbliższym i najświętszym.

Inteligent musi zrozumieć, że to my właśnie reprezentujemy najgłębsze interesy ogólnonarodowe, że polski robotnik i chłop jest spadkobiercą tysiącletniej historii polskiej, jest obrońcą polskiej kultury, reakcja zaś podszywa się pod szyld ogólnonarodowy, aby bronić interesów drobnych, przeżytych już klik obszarniczych i fabrykanckich, sprzecznych z interesem Polski i dla Polski zabójczych. [...]

Wyjaśnienie tragicznego, groźnego dla przyszłości narodowej sensu ostatniego ćwierćwiecza polskiej historii powinno dobitnie wykazać inteligentowi, że jego miejsce jest w szeregach polskiej demokracji, u boku robotnika i chłopa, że tylko demokracja może uratować nasz naród, odbudować polską kulturę, stworzyć nowe, silniejsze i szczęśliwsze Państwo Polskie.

O konkretną pomoc

Na tym się jednak nie kończą nasze zadania wobec inteligencji. Nasza partia musi dopomóc inteligencji w organizacji jej zawodowych stowarzyszeń i związków. Musimy dopomóc inteligencji nie jutro, nie pojutrze – dziś! Od najniższych komórek aż do naczelnych władz partii trzeba czynniej i odważniej pomagać inteligencji w tym najtrudniejszym okresie. Organizacje i władze gminne powinny zaopiekować się nauczycielem ludowym – tym najofiarniejszym szeregowcem armii inteligenckiej.

Władze powiatowe powinny dopomóc szkołom średnim, szpitalom, placówkom naukowym. Inteligent powinien wiedzieć, że gdy przychodzi do naszej partii ze swoimi, tak licznymi w dzisiejszych trudnych czasach kłopotami – partia mu dopomoże, poradzi, zatroszczy się o niego. Inteligent pracuje zazwyczaj w pojedynkę, rzadziej w niewielkich zespołach. Nie ma on we krwi tego zmysłu kolektywnego, tego ciągu do organizacji, jak np. robotnik. I tutaj partia nasza, z jej bogatym doświadczeniem organizacyjnym powinna odegrać dużą rolę, dopomagając w powstaniu placówek Zw. Nauczycielstwa Polskiego, organizacji lekarskich, stowarzyszeń inżynierów różnych specjalności. Demokracja polega na organizacji, organizacja uwielokrotnia siły jednostki – i to inteligent powinien zrozumieć. Uświadomiony politycznie, zorganizowany inteligent jest ważnym czynnikiem odbudowy Polski, jest niezbędną siłą obozu polskiej demokracji.

Wincenty Bednarczuk

Nr 43

Przemówienie radiowe premiera Arciszewskiego nt. polityki rządu, „Rzeczpospolita Polska”, 25 grudnia 1944 r.

Mimo upływu czasu nie sposób zrozumieć zachowania i działania części polityków sprawujących w Londynie władzę w imieniu Polski, a popełniających szkolne błędy. Wiedzieli więcej niż my dzisiaj. Wszyscy ówcześni decydenci im mówili, że mają do wyboru albo się zgodzić na granicę z ZSRR wzdłuż linii Curzona i rekompensaty dla RP kosztem Niemiec, albo świat uzna racje Stalina i Polską rządzić będą „komuniści”. Pojął to nawet Mikołajczyk, ale już nie prezydent i premier Arciszewski powiązani różnymi węzłami z sanacją. Churchill i Roosevelt gotowi byli wspierać Mikołajczyka, nawet coś tam tracąc w rozgrywce ze Stalinem. Arciszewskiego tylko tolerowali.

POLITYKA NOWEGO RZĄDU R.P.[843]

Dn. 7.XII. Premier Rządu R.P., Arciszewski, wygłosił w radio mowę, w której sprecyzował linię polityki zagranicznej i wewnętrznej nowego Rządu. Mowę Premiera cytujemy w streszczeniu:

„Obywatele Rzeczypospolitej! [...] Powołany przez Prezydenta Rzeczypospolitej nowy Rząd podejmie walkę prowadzoną nieugięcie przez cały naród. Żadna z Waszych wielkich i licznych ofiar nie może iść na marne. Samotna jest nasza walka. Wysiłek Narodu Polskiego ujął prez. Roosevelt w zaszczytne dla nas słowa: „Polska jest w tej wojnie natchnieniem narodów”[844]. Będziemy nadal głosić prawdę o naszym Narodzie i jego walce. Nie mogą być zapomniane nasze 5-cioletnie wysiłki, świat musi wiedzieć o bezprzykładnym bohaterstwie żołnierza polskiego, który w ciągu całej wojny wiązał znaczne siły nieprzyjaciela[845]... W tym ciężkim okresie wojny jesteśmy jednomyślni, a wysiłki nasze skupiają się wokół jednej sprawy. Polska musi być odbudowana na zasadach demokracji. Plany odbudowy Rzeczypospolitej określone zostały w wielu deklaracjach – tak w kraju, jak i na obczyźnie. W planach swych Rząd Polski przewiduje w pierwszym rzędzie przeprowadzenie reformy rolnej[846] oraz stworzenie nowej demokratycznej ordynacji wyborczej. Ta ostatnia będzie specjalnie ważna, gdyż daje narodowi pełne prawo samostanowienia o sobie.

[...] Podstawą prac nowego Rządu jest porozumienie czterech stronnictw. Jakkolwiek Stronnictwo Ludowe nie jest chwilowo reprezentowane w rządzie – to jednak popiera w pełni jego politykę... Nie ukrywamy faktu, że spiętrzyły się przed nami wielkie trudności. Stwierdzić musimy, że wszyscy Polacy pragną gorąco porozumienia z wielkim sąsiadem – Rosją Sowiecką, wyrazem tego jest walka toczona nieugięcie przez Polską Armię Krajową, która w miarę sił i możności współpracowała z Czerwoną Armią w wspólnej walce przeciw Niemcom...[847] [...]

Nr 44

Artykuł „Rzeczpospolitej Polskiej” nt. sytuacji Polski na arenie międzynarodowej, 25 grudnia 1944 r.

Niżej kolejna analiza sytuacji Polski w wykonaniu propagandzistów rządu polskiego, niby nieco realniejsza niż poprzednie.

POLSKA NA FORUM ŚWIATA[848]

Polska stała się w tej wojnie nie tylko natchnieniem narodów – ale przede wszystkim, jak się okazuje obecnie – probierzem nowego porządku świata. Dobrze to wyczuwa opinia powszechna, raz po raz powtarzając na łamach prasy anglosaskiej i neutralnej, że od rozwiązania tzw. „sprawy polskiej”, tj. sprawy stosunków polsko-sowieckich zależy pokój świata. Dlatego im bliższym jest moment rozpoczęcia organizacji nowego pokoju, tym bardziej pierwszoplanową, palącą staje się sprawa polska. Każde mocarstwo ma swoją koncepcję na jej rozwiązanie, lecz mocarstwa te są absolutnie zgodne, tylko jak stwierdził ostatnio Churchill – w zakresie prowadzenia wojny z Niemcami[849]. W innych sprawach dzielą je znaczne różnice. Stopień praktycznej realizacji tych projektów zależy od układu sił militarnych mocarstw. Dlatego też Rosja chce już teraz i właśnie teraz stworzyć pewne fakty dokonane, dlatego też USA chce faktów takich raczej teraz uniknąć. W. Brytania prowadzi znów odrębną grę – nie bez wpływu na którą jest sojusz angielsko-rosyjski, przy braku sojuszu amerykańsko-rosyjskiego; lawirowanie w tej grze jest W. Brytanii widocznie potrzebne – sądzić należy, iż głównie w celu utrzymania do pewnego czasu, za każdą cenę, jedności wśród sprzymierzonych. Naszą racją stanu jest niedopuszczenie do zbyt pochopnych politycznych faktów dokonanych, które w przyszłości okazać się mogą niewygodnymi, co jest tym prawdopodobniejsze, iż w chwili obecnej w rachubę wchodzi zbyt wiele elementów już to płynnych, już to niewiadomych. Ostatnie tygodnie przyniosły nam szereg szczególnie ważnych posunięć na szachownicy gry anglosasko-polsko-rosyjskiej. Zapoznając się z nimi, winniśmy mieć na uwadze, że są to jeszcze ciągle tylko fragmenty wielkiej gry politycznej, która końca jeszcze nie dobiegła[850].

Mowa Churchilla. Posiedzenie Izby Gmin w dniu 15.XII.44 w całości było poświęcone sprawie Polski i jej stosunków z Rosją. Otworzył je prem. Churchill, przypominając na wstępie zdanie marsz. Stalina, iż winna być stworzona i utrzymana silna i niepodległa Polska jako jedno z czołowych państw (po angielsku „Pover” – dosłownie „mocarstwo”) Europy. Premier podkreślił, że całkowicie podziela ten pogląd. W październiku istniała nadzieja, że premier Mikołajczyk uda się do Moskwy z upoważnienia Rządu Polskiego dla zawarcia porozumienia z Rosją, na mocy którego przyszłą granicę między państwami tymi stanowiłaby linia Curzona z przedłużeniem na południe, pozostawiającym Lwów po stronie rosyjskiej. Gdyby premier Mikołajczyk mógł był powrócić do Moskwy z upoważnieniem do zawarcia takiego porozumienia, byłoby dało się uniknąć trudności, jakie wyniknęły z powstania Komitetu Lubelskiego. Wtedy premier Mikołajczyk byłby stanął na czele Rządu pełniącego władzę na terenie Polski i uznanego przez wszystkie rządy sprzymierzone. W dziele tym miał on zapewnioną przyszłość i pomoc Stalina. Te nadzieje niestety nie spełniły się, między Polakami nie doszło do porozumienia[851], prem. Mikołajczyk i min. Romer ustąpili i rząd został przekształcony w sposób, który z niektórych względów nie wzbudza ochoty do poklasku. Widoki porozumienia rządu z Komitetem Lubelskim i stojącym za nim rządem sowieckim zdecydowanie się pogorszyły. Nie mogę pogodzić się ze zdaniem, że Polska w razie przyjęcia propozycji rosyjskich nie uzyskałaby terenu zapewniającego możliwość swobodnego rozwoju. Jeśli Polska ustąpi tereny na wschód od linii Curzona, z przedłużeniem na południe pozostawiającym Lwów po stronie rosyjskiej, uzyskałaby całe Prusy Wschodnie na zachód i południe od Królewca wraz z Gdańskiem. Zamiast zagrożonego i sztucznego korytarza Polska otrzymałaby dostęp do Bałtyku szeroki na około 300 km[852]. Ze strony W. Brytanii i Rosji Polska może liczyć ponadto na pełną zgodę na rozszerzenie jej terytorium na zachód. Słyszymy, że Polska utraciłaby w ten sposób jedną trzecią swego terytorium. Ten teren jednak obejmuje również Polesie, którego obszar liczy wprawdzie wiele kilometrów kwadratowych, ale stanowi zarazem najmniej żyzną część jej terenu i nie przyczyniłby się do wzmocnienia Polski. Oczywiście wszyscy Niemcy zostaliby z Polski wysiedleni. Należałoby pod tym względem zupełnie teren oczyścić i nie dopuścić do takiego przemieszania narodowości, jak np. w Alzacji[853]. Mimo okrojenia Rzeszy będzie w niej dość miejsca dla Niemców, którzy w wojnie, w jaką ponownie wtrącili Europę, stracili 6–7 mln poległych, a w czasie walk na przyszłą wiosnę i w lecie Niemców polegnie jeszcze więcej[854]. Żywię wielką przyjaźń dla Polski, tego wielkiego narodu, którego sto lat niewoli nie zdołało zniszczyć. Ale Rosja była już dwa razy napadnięta przez Niemców i ma prawo do zabezpieczenia się od zachodu na przyszłość. Stawiano nieraz pytanie, dlaczego wszystkie sprawy granic nie będą odroczone na przyszłość, do ukończenia wojny (okrzyki: „tak”)[855]. Jest to najbardziej uparte pytanie, na które rząd brytyjski zawsze odpowiadał, że należy zagadnienia graniczne odroczyć do chwili zakończenia wojny. Dlaczego Polska stanowi pod tym względem wyjątek? Przyczyną jest troska o Polskę i chęć uniknięcia wielkich nieszczęść. Z początkiem następnego roku Rosja zajmie duże połacie Polski. Jeśliby w następstwie powstały zażarte spory, a nawet walki ze znacznymi odłamami polskiej ludności, rezultatem byłyby największe cierpienia i ropiejące rany jeszcze bardziej by zatruwały stosunki między obu narodami, skazanymi na współżycie. Polska ma przeto wielki interes w tym, by jeszcze teraz zawarła układ z Rosją. W dalszym ciągu Rząd Polski uznajemy. Jeżeli do porozumienia dojdzie obecnie, to sprawa granic zostanie rozstrzygnięta na konferencji pokojowej. Jednak na tej konferencji nie zawahamy się stwierdzić, że Rosja będzie sprawiedliwie potraktowana, jeśli otrzyma tereny poza linią Curzona. Minister Eden i ja przez wiele miesięcy pracowaliśmy nad doprowadzeniem do porozumienia między Polską a jej potężnym sojusznikiem, który zdruzgotał niemiecką machinę wojenną. Zawsze dążyliśmy i dążymy do odbudowy Polski niepodległej, posiadającej pełną swobodę urządzenia swego życia narodowego według własnych przekonań, korzystającej z rosyjskiej i brytyjskiej gwarancji i pomocy. Pracowaliśmy w tym kierunku, narażając się na zarzuty i krytyki. Nie wątpię, że do tego poparcia Rosji i W. Brytanii, o którym wspomniałem, przyłączyłaby się również i pomoc USA. Przyjaźń USA do Polski jest niemniejsza niż nasza. Jeśli USA do tej pory nie sprecyzowały równie jasno swego stanowiska w sprawie Polski jak rząd W. Brytanii, to uczyniły to ze względu na amerykańskie trudności konstytucyjne przy kierowaniu polityką zagraniczną i wielkie masy obywateli amerykańskich pochodzenia polskiego, zamieszkujących ten kraj. Wiem jednak, jak wielką wagę USA przywiązuje do powojennej organizacji świata, a ta upadłaby w razie sporu między trzema mocarstwami. Jeszcze jedna wojna, a zwłaszcza wojna ideologiczna, przekreśliłaby na wiele stuleci dorobek cywilizacyjny. Pracujemy nad odwróceniem tego nieszczęścia[856]. Jestem gotów spotkać się z kierownikami Rosji i USA w dowolnym miejscu i czasie. Szczególnie radośnie jednak powitalibyśmy obecnie możność spotkania się tym razem w W. Brytanii, która od samego początku prowadziła wojnę sama jedna, bez wahania narażając się na straty i zniszczenie.

Dyskusja, jaka wywiązała się po mowie premiera, jeszcze raz ujawniła różnorodność politycznej opinii brytyjskiej co do zagadnienia Polski i Rosji. Na 15 mówców – trzech tylko poparło stanowisko Premiera. Przy czym – co jest wysoce charakterystyczne – posłowie jednej partii różnią się między sobą bardzo wybitnie w swych ocenach. Poseł Philiph Prince (socjalista) oświadczył, że Polskę charakteryzuje bezprzykładna odwaga i niezdolność do wydostania się z krainy marzeń. Jeśli Polska nie przyjmie propozycji rosyjskich, przeoczy jedyną sposobność[857]. Poseł Rakes (konserwatysta) oświadczył, że nie zgadza się z premierem Churchillem. Przyszły pokój zależy od dobrowolnego porozumienia się między Rosją a Polską[858]. Dziś został pogrzebany duch karty Atlantyckiej. Poseł Manders (liberał) oświadczył, że granice z r. 1939 nie są do przywrócenia. Poseł Pthorn[859] (przedstawiciel uniw. w Cambridge) skrytykował pogląd premiera Churchilla, jakoby W. Brytania nie gwarantowała Polsce określonych granic, jakie istniały w chwili udzielenia tych gwarancji[860]. W interesie W. Brytanii leży wzrost zaufania jako jedynej gwarancji przyszłości Europy[861]. Komitet Lubelski jest kukłą, a jego marionetkowego charakteru dowodzi powstanie warszawskie[862], najbardziej bohaterski epizod tej wojny. Rząd angielski nie powinien współdziałać w żadnym planie, który by używał Komitetu Lubelskiego jako środka presji na rząd albo naród polski. Jeden z posłów konserwatywnych zażądał udzielenia przez rząd brytyjski gwarancji, że nigdy nie uzna Komitetu Lubelskiego, i podkreślił, że Rosję stać było na wielkoduszność w stosunku do Polski. Inny poseł konserwatywny zaznaczył, że bez przyjaznej Rosji Polska nigdy nie zazna niepodległości.

Poseł Ivor Thomas (socjalista) oświadczył, że w przemówieniu premiera Churchilla tkwią ziarna przyszłej wojny, i żądał gwarancji, że rząd brytyjski nie uzna Komitetu Lubelskiego.

Poseł Patryk (socjalista) podkreślił uczucie przyjaźni i sympatii dla Polski i Rosji i oświadczył, że nie wierzy, by pokój mógł być zapewniony inaczej niż za swobodną zgodą stron. Poseł zwrócił się z apelem do min. Edena, by nie ustawał w wysiłkach doprowadzenia do porozumienia między obu narodami. Wypowiedział się on również za zapewnieniem Polsce szerokiego dostępu do morza i usunięciem Niemców z przyłączonych do Polski terenów. Poseł zaznaczył, iż nie sądzi, by nastąpiło pogorszenie stosunków między W. Brytanią a Rosją, jeśli W. Brytania nie poprze czynnie propozycji rosyjskich, jeśli nie może im czynnie zapobiec[863].

Posłanka Rathbone (przedstawicielka uniwersytetów ang.) przytoczyła cyfry ludności deportowanej z Polski i zapytała, dlaczego Rosja nie dopuszcza przedstawicieli narodów zjednoczonych do obsadzonych przez nią terenów. Jeden z posłów konserwatystów oświadczył, że jeśli Rosjanie żądają przyznania im szerokiej części Polski w celu zapewnienia sobie szerokiego pasa obronnego, to jest tak, jak gdyby W. Brytania i Ameryka żądały przyznania im części Belgii i Holandii, by poprawić sytuację strategiczną Wielkiej Brytanii. Sprawozdawca parlamentarny nadmienia również, iż prem. Churchill, omawiając przyczyny, dla których rząd USA nie mógł jasno sprecyzować swego stanowiska, tak jak rząd brytyjski, zaznaczył: „Mogę tylko tyle powiedzieć, że rząd USA nie wyraził dezaprobaty dla stanowiska rządu brytyjskiego”.

Na zakończenie debaty zabrał głos min. Eden. Minister podkreślił stały szacunek W. Brytanii dla jej wielkiego sojusznika Polski, za wykazane przez Nią niezwykłe bohaterstwo. Minister podkreślił, że widoki porozumienia są obecnie nikłe. Niemniej jednak rząd będzie kontynuował swe wysiłki nad pojednaniem obu narodów. Jeśli do porozumienia nie dojdzie, rząd brytyjski będzie w dalszym ciągu uznawał rząd polski. Marszałek Stalin oświadczył wobec prem. Mikołajczyka, iż nie zmierza bynajmniej do rozluźnienia więzów Polski z Zachodem, przeciwnie sojusze Polski z W. Brytanią i Francją, jak również przyjazne stosunki Polski z USA byłyby kontynuowane i uległyby wzmocnieniu. Po ostatniej wojnie rząd brytyjski wyraźnie zaznaczył swój pogląd, że rozszerzenie terenów Polski na wschód od linii Curzona z przyłączeniem Lwowa uważałby za niebezpieczeństwo dla Polski. Według ostatniej miarodajnej statystyki z r. 1931[864] Polacy stanowili tylko trzecią część całej ludności na terenach położonych między granicami Traktatu Ryskiego a linią Curzona. Polska nie może korzystać z niezawisłego bytu narodowego bez szerokiego dostępu do Bałtyku. Jedynym wyjściem jest zupełne wysiedlenie Niemców z tych terytoriów. Rosja jest gotowa w razie dojścia do porozumienia z Polską do zawarcia z nią umowy o administracji na terenach wyzwolonych na podobnych zasadach jak z Czechosłowacją, względnie analogicznie do umów dotyczących administracji w oswobodzonych krajach na zachodzie Europy.

Korespondent parlamentarny B.B.C., opisując swe wrażenia z przebiegu debaty, zaznaczał, że nastrój był poważny i zasępiony. Nie było zaciętości ani podniecenia. Jedynym wyjątkiem był moment, kiedy premier Churchill oświadczył, że Polacy winni przyjąć linię Curzona, na co z ław zaczęły padać okrzyki: „nie, nie!”.

Dyskusja na łamach Prasy. „Times” zaznacza, że deklaracja prem. Churchilla nic nie pozostawiła do życzenia pod względem otwartości. Głębokie wrażenie wywarły wyrazy szczerego uznania i sympatii dla narodu, który ze względu na swoje cierpienia i bohaterstwo zajmuje pierwsze miejsce w szeregu narodów zjednoczonych. Rząd brytyjski znajduje się w delikatnej sytuacji. Rząd brytyjski stwierdził, że pragnie Polski silnej i niepodległej. Znowu jednak odezwały się głosy niezrozumienia natury gwarancji udzielonych przez W. Brytanię Polsce. Jak to już rząd szereg razy zaznaczył, gwarancja odnosiła się tylko wyłącznie do wypadku agresji niemieckiej, nigdy zaś nie dotyczyła stosunków polsko-rosyjskich. Ta treść układu, uzgodniona przez obie strony, nie jest wynikiem ani błędu, ani przypadku. Dwa błędy pokutują tu: 1) jakoby Rosja pragnęła powiększyć swój obszar przez przyłączenie wielkiego terenu słusznie należącego się Polsce. Ostatni spis ludności, przeprowadzony na tych terenach w r. 1931, wykazuje, że na 11 000 000 mieszkańców Polaków było 2 250 000 do 2 500 000[865]. Zwracając tereny te, Polska naprawia błąd z r. 1921. Z zatrzymania ich Polska nie odniosła żadnych korzyści, drugi błąd to przekonanie, że traktat z 1921 r. był dla Polski korzystny. W istocie rzeczy rewizja granic w r. 1939 zmniejsza wpływ wielkich właścicieli ziemskich, natomiast powiększa wpływy włościaństwa[866].

Na powyższy artykuł odpowiedział listem otwartym ambasador R.P. przy rządzie W. Brytanii – Raczyński.

Nawiązując do wywodów „Timesa”, na temat zobowiązań W. Brytanii wobec Polski ambasador Raczyński pisze, że znane są one już dawno, bowiem zawierają się w traktacie polsko-brytyjskim z dnia 25.VII.1939 r. Dalej „Times” twierdzi, że niesłuszne są posądzenia Polaków, jakoby Rosja zażądała jednej trzeciej lub nawet połowy ziem „prawowicie” polskich. Na to amb. Raczyński odpowiada – że na podstawie danych statystycznych – a w statystyce wszak nie ma magii – Rosja żąda 47% terytorium polskiego. „Times” używa tu terminu ziemia „prawowicie” polska i używa go w ten sposób, jak by chciał powiedzieć „nieprawowicie”. Dalej – pisze amb. Raczyński – min. Eden powiedział, że na terenach, do których Rosja ma pretensje, zamieszkuje 3 200 000 do 3 900 000 Polaków. „Times” podaje liczbę tylko dwa i pół miliona. Robi to wrażenie, jak gdyby umyślnie pomniejszał tę cyfrę dla złagodzenia wrażenia wśród opinii brytyjskiej. Powiększa „Times” natomiast cyfrę mniejszości[867] na tych terenach. Taka argumentacja nie trafia nam do przekonania. Sądzę, kończy swój list amb. Raczyński, że Polska zasłużyła sobie na to, by jej najżywotniejsze interesy były rozpatrywane w świetle jej zasług[868].

Socjalistyczny „Daily Herald” nie podaje własnych komentarzy, ale przytacza obszernie krytyczne głosy posłów socjalistycznych, kładące nacisk na konieczność osiągnięcia porozumienia w drodze swobodnej zgody obu stron. Korespondent dyplomatyczny dziennika donosi, że rząd polski jest bardzo zaniepokojony niewłaściwą ingerencją w wewnętrzne sprawy Polski.

Konserwatywny „Daily Express” powtarza dawną swą tezę – nie tracić z oczu najważniejszego celu, jakim jest zwycięstwo. W tej perspektywie zagadnienia polskie i greckie[869] mają charakter przejściowy, o trzech rzeczach jednak nie wolno zapomnieć: 1) że wojna nie została jeszcze wygrana, 2) przed wygraniem jej jeszcze musimy stoczyć ciężkie walki, 3) cała przyszłość zależy od porozumienia między USA, Anglią i Rosją.

Oświadczenie premiera Arciszewskiego. 18.12.br. udzielił premier Arciszewski wywiadu przedstawicielowi „Sunday Times” w sprawie ostatniego oświadczenia prem. Churchilla. Zaznaczył przy tym, że w dalszym ciągu wierzy w możliwość załatwienia wszystkich zasadniczych problemów, jeśli będzie panowała odpowiednia atmosfera i zastosowane będą właściwe metody dla załatwienia sporów międzynarodowych. W sprawie polsko-rosyjskiej należy rozróżnić cztery zagadnienia: 1) Gwarancję odbudowy wolnej i niepodległej Polski, 2) problem graniczny, 3) administracja cywilna na terenach wyswobodzonych, 4) przyszłe stosunki polsko-rosyjskie. Co do pierwszego punktu wysoce cenię oświadczenie prem. Churchilla i innych członków rządu brytyjskiego na posiedzeniu Izby Gmin. Na pierwszym miejscu należy postawić gwarancję sojusznikom, dopiero następnym problemem będą poprawki graniczne. Nie będzie to łatwe, zanim jednak poprawki nie będą załatwione, musimy uzyskać zgodę podziemnego państwa, które reprezentuje naród polski. Przygotowuje się nowe propozycje, które po potwierdzeniu przez państwo podziemne zostaną przez nas przedłożone[870]. Jeśli chodzi o tereny niemieckie, to nie mamy zamiaru ekspansji terytorialnej. Chodzi nam o tereny etnicznie polskie, pozostające pod rządami Niemiec. Pragniemy odzyskania Prus Wschodnich, Śląska i Pomorza[871]. Gdy otrzymamy pełną gwarancję niepodległości, gotowi jesteśmy uczynić wszystko, by zapewnić dobre i trwałe stosunki między Rosją a Polską.

Następnie zapytany w sprawie Komitetu Lubelskiego premier oświadczył, że Rząd Polski jest jedynym legalnym przedstawicielem Narodu Polskiego. Niemcy próbowali utworzyć inny rząd, który by im szedł na rękę. Między innymi zwrócili się z odnośnymi propozycjami do ks. Radziwiłła[872]. Ale nie udało się im znaleźć polskiego Quislinga. Jeśli wszystkie problemy z Rosją zostaną uzgodnione, sprawa Komitetu Lubelskiego rozpłynie się sama.

USA o sprawie polskiej. Stettinius, amer. minister spraw zagranicznych, złożył dnia 18.12.44 r. oświadczenie w sprawie polskiej. Stany Zjednoczone pragną silnej i niepodległej Polski. Naród Polski powinien mieć prawo urządzenia swych spraw wewnętrznych bez jakiegokolwiek nacisku z zewnątrz. Rząd USA uważa, że sprawę granic należy odłożyć do czasu zakończenia działań wojennych. Chyba że doszłoby do tymczasowego uregulowania sprawy granic jeszcze w czasie działań wojennych na podstawie wzajemnego porozumienia obu zainteresowanych państw. Rząd Stanów Zjednoczonych w myśl swej tradycyjnej polityki odmawia gwarancji jakichkolwiek granic obecnie istniejących. Rząd USA dąży do stworzenia pokojowej organizacji świata i pragnie jako jej członek współpracować ze wszystkimi państwami.

Debata w Izbie Gmin wywołała żywe zainteresowanie w USA. Rzecznik rządu oświadczył, że Stany od pierwszej chwili żywiły nadzieję, że między Polską a Rosją nastąpi porozumienie i zaofiarowały swe usługi. Propozycja ta pozostaje nadal aktualna i jeśliby strony zamierzały z niej skorzystać, to rząd amerykański uczyni wszystko, by dopomóc w osiągnięciu porozumienia.

W oświadczeniach przedstawicieli rządu USA zwraca uwagę stałe unikanie niefortunnego określenia „Linia Curzona” i dążność do załatwienia spraw granicznych zasadniczo po wojnie i w ramach ogólnoświatowej organizacji bezpieczeństwa międzynarodowego, a nie na podstawie li tylko paktów dwustronnych. Oświadczenia amerykańskie zasadniczo nie godzą się na żadne sfery wpływów[873].

Opinia liberałów angielskich. Angielska partia liberalna powzięła uchwałę deklarującą jej stanowisko wobec zagadnienia polskiego. Stwierdza ona, że zasady karty Atlantyckiej zostały pogwałcone, i wzywa wszystkie państwa sprzymierzone, by nie akceptowały żadnych układów, które odbierają Polsce jej terytoria i powodują przesiedlenia ludności, chyba że układ taki zostanie zawarty przez obie strony zainteresowane dobrowolnie, a nie pod przymusem. Poza tym partia sprzeciwia się stanowczo wszelkiej polityce dzielącej Europę na sfery wpływów, bowiem polityka taka prowadzi do nowej wojny[874].

Nr 45

Przekształcenie PKWN w Rząd Tymczasowy, 31 grudnia 1944 r.

Pierwszy fragment poniższego dokumentu to coś niezwykłego w powojennych dziejach II Rzeczypospolitej Polskiej, nazwanej w propagandowym żargonie wymyślonym przez pracowników KG AK[875], „komunistyczną”, które to przezwanie kontynuowały następnie przez wiele kolejnych lat różne gazety czy radiostacje opłacane przez Amerykanów (poprzez fundacje, czasem wprost) w czasie zimnej wojny. Okazało się jednak, że zdolnych ludzi nie brakowało również po drugiej stronie barykady. Albo wymyślili to sami, albo podpowiedział im to instynkt w samoobronie, ale potrafili działać równie skutecznie. Tu właśnie jeden z zapomnianych przykładów. Otóż żądanie czy też postulat o zamianie PKWN na inną formę władzy ogłasza nie przewodniczący KRN czy sekretarz PPR, lecz ksiądz katolicki. W jego wystąpieniu jest też zawarte objaśnienie pojęcia demokracja rozumianego przez nową władzę. Ale czy to był wyłączny pomysł księdza Borowca? Jego klasowa interpretacja „rządów demokratycznych” byłaby niezwykle interesująca, gdyby dało się ją zastosować w praktyce. Nie zaakceptowali jej ludzie rządzący ówczesną Polską, nie stosował jej nikt nigdy i nie stosuje się jej też współcześnie na całym świecie. Zamiast tego wtłoczono ludziom do głów jego interpretację w postaci słowa „większość”. Powtarza się je do znudzenia, gdyż dobrze służy ono grupom sprawującym władzę.

[...][876] Poseł ob. ksiądz Borowiec[877] (zabiera głos) Dostojna Izbo! W starożytnym mieście Lublinie obraduje dzisiaj Kongres Chłopski. Ponad 3 tysiące chłopów zgłosiło się tutaj, ażeby wyrazić swoją wolę, która potem ma być przez KRN ubrana w formę prawną. Tą wolą jest, żeby PKWN przemienić na Tymczasowy Rząd Rzeczypospolitej. (Burzliwe, długotrwałe oklaski). Będą przeczytane rezolucje, które żądają od KRN, żeby wreszcie stało się zadość w woli ludu, żeby zaistniał w Polsce demokratyczny rząd. PKWN zasłużył się dobrze dla mas pracujących na roli. Te masy długi czas walczyły o swoje prawa. Głoszono dla nich różne hasła, lecz były one oszukiwane. Dzisiaj to, do czego one dążyły, stało się. Reforma rolna została przeprowadzona. Przez kogo ta reforma rolna została przeprowadzona? Właśnie przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Dlatego moim zdaniem i zdaniem tych mas jest słuszne i prawdziwe, żeby Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego przemienić w Rząd Najjaśniejszej Demokratycznej Rzeczypospolitej. (Burzliwe oklaski).

O demokracji dużo się mówiło, ale właściwie dopiero teraz wiemy, co to jest prawdziwa demokracja. Hasło prawdziwej demokracji rzucił właśnie PKWN. Hasłem prawdziwej demokracji jest rząd większości. Tą większością w narodzie polskim jest lud pracujący na roli, robotnik fabryczny i pracująca inteligencja. Dotychczas właściwie prawdziwej demokracji nie było, bo mimo haseł demokratycznych ta większość służyła tylko klice, która pod osłoną haseł demokratycznych urzeczywistniała swoje cele. Teraz będzie inaczej. Dlatego Kongres Chłopski żąda, żeby Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego przemienić w Rząd Demokratycznej Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej! (Oklaski). [...]

Po kilku głosach posłów na tym posiedzeniu KRN orędzie o stanie państwa wygłosił jej przewodniczący. Wskazał zadania: dokończenie wojny z Niemcami, utrwalenie demokracji, znaczenie przyjaznych stosunków Polski z ZSRR i innymi krajami walczącymi z Hitlerem oraz przedstawił to, co zrobił PKWN w gospodarce oraz w organizowaniu na powrót państwa polskiego. Na zakończenie wystąpienia Bierut przedstawił ustawę powołującą Rząd Tymczasowy, która została przyjęta w końcowej części posiedzenia KRN 31 grudnia 1944 roku.

Ustawa

z dnia 31 grudnia 1944 r.

o powołaniu Rządu Tymczasowego

Rzeczypospolitej Polskiej.

Na podstawie art 27 ustawy z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych (Dz.U.R.P., Nr 5, poz. 2) postanawia się, co następuje.

Art. 1.

Krajowa Rada Narodowa, przychylając się do ogólnych żądań społeczeństwa polskiego, wyrażonych w masowych uchwałach, rezolucjach i wezwaniach organizacyj społecznych, politycznych, zawodowych, zebrań fabrycznych, chłopskich, inteligenckich, młodzieżowych oraz zjazdów i kongresów: spółdzielczego, chłopskiego, związków zawodowych i poszczególnych partyj politycznych – powołuje – w miejsce utworzonego ustawą z dnia 21 lipca 1944 (Dz.U.R.P. Nr 1, poz. 1) Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego – Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, oparty o program działania, wyrażony w Manifeście lipcowym Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego”. [...]

(Długotrwałe i burzliwe oklaski. Wszyscy posłowie wstają. Okrzyki: Niech żyje Tymczasowy Rząd Narodowy!)

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

ACz – Armia Czerwona

AK – Armia Krajowa

AL – Armia Ludowa

AMGOT – Sojuszniczy Rząd Wojskowy Terytoriów Okupowanych (The Allied Military Government of Occupied Territories)

BBC – brytyjska stacja radiowa (British Broadcasting Corporation)

BCh – Bataliony Chłopskie

BIP – Biuro Informacji i Propagandy

BP – Biuro Polityczne

CKKP – Centralne Biuro Komunistów Polski

CKON – Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych

CKW – Centralny Komitet Wykonawczy

COP – Centralny Okręg Przemysłowy

CUP – Centralny Urząd Planowania

DR – Delegatura Rządu, delegat rządu

GL – Gwardia Ludowa

GZPW WP – Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy Wojska Polskiego

IZW – Inspektorat do spraw Zarządu Wojskowego

KB – Korpus Bezpieczeństwa

KC – Komitet Centralny

KG – Komenda Główna

KN – Konfederacja Narodu

KPRP – Komunistyczna Partia Robotnicza Polski

KRN – Krajowa Rada Narodowa

KSZ – Komenda Sił Zbrojnych w Kraju

KON – Konfederacja Organizacji Niepodległościowych

KPP – Komunistyczna Partia Polski

KRM – Kancelaria Rady Ministrów

KRN – Krajowa Rada Narodowa

KRP – Krajowa Reprezentacja Polityczna

KWP – Kierownictwo Walki Podziemnej

KWN – Komitet Wyzwolenia Narodowego, patrz PKWN

MIN – Ministerstwo

MK – Międzynarodówka Komunistyczna

MO – Milicja Obywatelska

MPiOS – Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej

MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych

ND – Narodowa Demokracja

NKW – Naczelny Komitet Wykonawczy

NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł SSSR)

NPR – Narodowa Partia Robotnicza

NSZ – Narodowe Siły Zbrojne

NW – Naczelny Wódz

OKR – Okręgowy Komitet Robotniczy

ONR – Obóz Narodowo-Radykalny

OMTUR – Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego

ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych

PAT – Polska Agencja Telegraficzna

PKP – Polityczny Komitet Porozumiewawczy

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PPR – Polska Partia Robotnicza

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PPSD – Polska Partia Socjalno-Demokratyczna

PPS WRN – Polska Partia Socjalistyczna Wolność, Równość, Niepodległość

PS – Polscy Socjaliści

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

PSZ – Polskie Siły Zbrojne

Prez. – prezydent

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PZP – kryptonim Sił Zbrojnych w Kraju – Armii Krajowej

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RN – Rada Naczelna

RP – Rzeczpospolita Polska

RJN – Rada Jedności Narodowej

RKL – Rada Komisarzy Ludowych ZSRR

RM RP – Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polski

RN ZSRR – Rada Najwyższa ZSRR

RP – Rzeczpospolita Polska

RPPS – Robotnicza Polska Partia Socjalistyczna

SD – Stronnictwo Demokratyczne

SL – Stronnictwo Ludowe

SN – Stronnictwo Narodowe

Sow. – sowiecki

TASS/tass – Telegraficzna Agencja Związku Radzieckiego (Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza)

TUR – Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego

UNRRA – Administracja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy (United Nations Relief and Rehabilitation Administration)

USA – Stany Zjednoczone Ameryki

WKP(b) – Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)

WP – Wojsko Polskie

ZG – Zarząd Główny

ZPP – Związek Patriotów Polskich

WRN – Wolność, Równość, Niepodległość

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZWZ – Związek Walki Zbrojnej

Wizyta premiera Stanisława Mikołajczyka w Stanach Zjednoczonych. Z lewej ambasador RP w USA Jan Ciechanowski. Waszyngton, czerwiec 1944 roku.

Ranny powstaniec w otoczeniu kolegów i sanitariuszek. Sierpień/wrzesień 1944 roku.

Premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill (z prawej) i prezydent USA Franklin Delano Roosevelt w Jałcie odeszli od deklaracji, które złożyli, podpisując Kartę atlantycką, na pokładzie pancernika HMS „Prince of Wales”. 14 sierpnia 1941 roku.

Michał Rola-Żymierski został mianowany marszałkiem Polski 3 maja 1945 roku.

W 1947 roku Wanda Wasilewska wzięła udział w uroczystej akademii z okazji rocznicy rewolucji październikowej w Teatrze Polskim w Warszawie. Od lewej wiceminister obrony narodowej gen. Marian Spychalski, ambasador ZSRR Arkadij Lebiediew, minister sprawiedliwości Henryk Świątkowski i prezydent Warszawy Stanisław Tołwiński.

Jednym z przewodniczących XXVII Kongresu PPS był Edward Osóbka-Morawski. Wrocław, 17 grudnia 1947 roku.

Władysław Gomułka w trakcie przemowy na wspólnym posiedzeniu KC PPR i CKW PPS z udziałem zaproszonych działaczy obu partii w Domu Poselskim. Warszawa, 3 kwietnia 1948 roku.

Posiedzenie Rady Narodowej z udziałem premiera Stanisława Mikołajczyka. Na pierwszym planie Jan Kwapiński (z lewej) i Marian Seyda.

Bolesław Bierut, prezydent RP, przyjmuje życzenia noworoczne, styczeń 1948 roku.

Powitanie premiera Stanisława Mikołajczyka po powrocie z wizyty w ZSRR. Londyn, sierpień 1944 roku.

Żołnierze AK opuszczają stolicę po upadku powstania warszawskiego. Październik 1944 roku.

Powitanie gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego przez premiera Tomasza Arciszewskiego, który przybył do Anglii po uwolnieniu z obozu w Niemczech. Z prawej gen. Tadeusz Pełczyński. Londyn, 12 maja 1945 roku.

Wielka Trójka w Jałcie zdecydowała o losach powojennej Polski i jej granicach. Od lewej: premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill, prezydent USA Franklin Delano Roosevelt i przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR Józef Stalin. 4–11 lutego 1945 roku.

Premier Winston Churchill mocno podkreślał, że Wielka Brytania, przystępując do wojny z Niemcami, nie gwarantuje Polsce granic sprzed września 1939 roku.

Prezydent Władysław Raczkiewicz i gen. Władysław Anders, 1946 rok.

Kościuszkowcy zmierzający na pomoc powstańcom warszawskim w trakcie przeprawy przez Wisłę, wrzesień 1944 roku.

Premier Tomasz Arciszewski nie chciał kontynuować linii Stanisława Mikołajczyka i próbować porozumieć się z Rosją.

Związany z emigracyjną PPS Oskar Lange wrócił do Polski w 1947 roku.

Uroczystości złożenia hołdu Ignacemu Daszyńskiemu przez PPS. Od lewej: Edward Osóbka-Morawski i Józef Cyrankiewicz. Kraków, 2 listopada 1947 roku.

Przypisy

[1] Zob. np. Kto odpowiada za klęskę wrześniową, red. Paweł Dybicz, Józef Stępień, Wydawnictwo Oratio Recta, Warszawa 2019, s. 30–35. Relacja oficera mówi wiele o stosunku miejscowej ludności do wracających na te tereny polskich oddziałów, które najpierw cofały się zza Bug po informacji o wkroczeniu w granice Polski Armii Czerwonej, a następnie wskutek plotki wracały z powrotem. Nie witano ich, wręcz przeciwnie.

[2] Siemion Budionny – dowódca I Armii Konnej w wojnie polsko-bolszewickiej, wykonał z opóźnieniem rozkaz o wsparciu idącego na Niemcy Frontu Zachodniego, przez co doprowadził do jego klęski pod Warszawą i dowodzonych przez siebie oddziałów pod Zamościem, gdy wreszcie ruszył spod Lwowa. Nie poniósł za to jednak odpowiedzialności, gdy Stalin przeprowadzał czystki w dowództwie ACz w latach 30. Co może wskazywać, że zrobil to celowo za zgodą lub z inspiracji Stalina, który odpowiadał za sprawy polityczne w armii.

[3] Michaił Tuchaczewski – dowódca Frontu Zachodniego ACz maszerującego do Niemiec, by wzniecić tam rewolucję.

[4] Może rację w tej kwestii ma „Times”. Zob. opinię jego redaktorów w tym tomie.

[5] Jaka Polska po wojnie. Ani sanacyjna, ani sowiecka, red. Paweł Dybicz, Józef Stępień, Wydawnictwo Oratio Recta, Warszawa 2020.

[6] Ale zwrócono i wciąż zwraca się ją potężnemu politycznie latyfundyście, czyli Kościołom, w tym największemu w Polsce – katolickiemu, ponieważ PKWN nie miał odwagi, by również tę część roli zwrócić chłopstwu.

[7] Np. Katyń prawie wyjaśniono, ale śmierć gen. Sikorskiego wciąż jest tajemnicą, bo Anglicy nadal nie udostępniają akt dotyczących katastrofy w Gibraltarze.

[8] To ciekawe, że „historycy” i „dziennikarze” nie piszą „London”, „londoński”, za to upierają się przy pisowni „Sowieta”, „sowiecki” itp.

[9] Marian Seyda – polityk Stronnictwa Narodowego, w tym czasie kierował Ministerstwem Prac Kongresowych.

[10] Nie zrobił tego w grudniu 1941 r. gen. Sikorski, nie chcieli tego uczynić także jego następcy, a nawet próbowali utrzymać „kusok” kolonii za Bugiem komuniści i ZPP w końcu lipca 1944 r., gdy PKWN uzgadniał z ZSRR granicę wschodnią. Wydaje się, że szansę na pozostawienie przy Polsce Lwowa i przyległych terenów miał Sikorski w 1941 r. Wskazuje na to fakt, że Polska Partia Robotnicza utworzona krótko po jego wizycie w Moskwie, za niewątpliwą aprobatą Stalina, miała w strukturze organizacyjnej „okręg Lwów”, ale nie tworzono PPR na Białostocczyźnie, a to może oznaczać, że wówczas WKP(b) planowała inny przebieg granicy z Polską.

[11] Chociaż mieli oni w Polakach sojuszników, jeśli chodzi o politykę wobec Niemiec. Znamiennym jej dowodem są wypowiedzi Tomasza Arciszewskiego (już jako premiera) z grudnia 1944 r., że Polska nie chce Wrocławia ani Szczecina.

[12] AAN, DR 202 I 3, k. 15.

[13] „Stem” to podpis Stanisława Mikołajczyka jako ministra spraw wewnętrznych, a następnie premiera pod depeszami do stronnictw wchodzących w skład rządu i władz w kraju. Znajduje się w nich wiele informacji ukrywanych czy wręcz sfałszowanych w oficjalnych protokołach Rady Ministrów RP czy innych dokumentach rządu.

[14] Niejasne, czy są to opory Anglików, czy raczej polityków polskich.

[15] Wyczernienia w tym dokumencie pochodzą od redakcji.

[16] Zob. m.in. Jaka Polska po wojnie? Ani sanacyjna...

[17] „Trybuna Wolności” (dalej „TW”), 1 lipca 1944, nr 59, s. 5–7.

[18] Andrzej Witos – działacz SL, brat Wincentego.

[19] Ten akapit to informacja poprzedzająca przedrukowywany artykuł.

[20] W tych słowach tkwiła podstawowa różnica między politykami polskimi, tymi zależnymi od Anglii, którzy nie chcieli wspierać niosącej ciężar wojny Armii Czerwonej, i tymi zależnymi od ZSRR, którzy rozumieli, że jeśli chce się uczestniczyć w zyskach z wojny, trzeba wnieść własny, aktywny wkład.

[21] Jakby Witos nie rozumiał, co pisze. Niby chce dla Polski całego Pomorza, ale jego argumenty odnoszą się w zasadzie do terytorium należącego do II RP.

[22] To data niemająca pokrycia w dowodach ani w dokumentach.

[23] Z Polską w XIV, XV czy w następnych wiekach związana była tylko część Śląska i Pomorza. Tu Witos nie ma racji, niby chce dla Polski całego Pomorza czy Śląska, ale używa argumentów historycznych odnoszących się w zasadzie wyłącznie do tzw. Pomorza Gdańskiego.

[24] Artykuł Witosa nie uwzględnia zmian w podziale administracyjnym kraju z 1938 r. Według Małego Rocznika Statystycznego 1938 województwo pomorskie ma powierzchnię 25 684 km^2 i liczy 1884,5 tys. mieszkańców.

[25] Ten dokument jest (chociaż dotyczy nieco innej sytuacji) odwrotnością tekstu Seydy sprzed ponad roku (zob. wyżej).

[26] Zob. Zakłamana historia powstania. Gen. Anders: powstanie to zbrodnia, t. 5, red. Paweł Dybicz, Józef Stępień, Wydawnictwo Oratio Recta, Warszawa 2020, s. 74–124. Rowecki nie poświęca tej kwestii zbyt wiele uwagi, dlatego że może kieruje się poczuciem realizmu. Bierze jednak pod uwagę pewne możliwości, bo wie, że takie są oczekiwania jego przełożonych, lub uważa inne scenariusze wojny III Rzeszy z ZSRR za mniej realne niż te, którym poświęca więcej miejsca. Pisze, że wskutek wyczerpujących walk między Hitlerem a Stalinem „można się spodziewać, że zapanuje w Rosji długotrwały chaos, który nam umożliwi uzyskanie na wschodzie takich osiągnięć i celów, jakie będą wytyczone przez nasz ówczesny program polityki zagranicznej” (tamże, s. 78), czyli nawet powtórzenie sukcesu I RP i zajęcie Moskwy.

[27] Wydano go dopiero w t. VI Uzupełnienia z 1989 r., gdy pewnie ktoś skrytykował polityków nadzorujących redakcję tego wydawnictwa, że ukrywają niewygodne i ośmieszające ich dokumenty.

[28] AAN, MS 133-73, k. 151-169.

[29] Czasem słowa prawdy wymsknęły się polskim urzędnikom czy politykom.

[30] W historiografii ocenia się, że Chrobry włączył go do swego państwa ok. 990 r. Od rozbicia dzielnicowego Śląsk zaczął tracić związki z państwem polskim przede wszystkim z powodów gospodarczych. Książęta śląscy postawili na rozwój miast i gospodarki (co powodowało niechęć ze strony polskich Piastów) i coraz bliższe ich związki z książętami niemieckimi i Czechami (na początku XIV w. podporządkowali się Czechom sami bądź zmuszeni siłą), a od 1526 r. Habsburgom (ci przejęli tron czeski) i od lat 40. XVIII w. Prusom (w tym czasie nie istniała już żadna linia Piastów śląskich). Trzeba pamiętać, że książęta śląscy na początku XIII w. podejmowali próby zjednoczenia państwa polskiego, lecz śmierć Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą w 1241 r. zatrzymała Tatarów w marszu na Europę, ale również osłabiła próby przerwania rozbicia dzielnicowego z ich strony. W 1348 r. Kazimierz Wielki podjął próbę włączenia Śląska, ale po przegranej z Czechami trzeba było czekać niemal 600 lat, by ziemie te znalazły się w państwie polskim, tym razem rządzonym przez „komuchów” czy też „Sowietów”.

[31] Według Małego rocznika statystycznego 1938 nieco ponad 36 mln ton.

[32] Pierwsza cyfra jest nieczytelna. Chodzi prawdopodobnie o „8”, gdyż podobne wskazania co do wielkości obrotów przeładunkowych tego portu można znaleźć w różnych statystykach.

[33] Henryk Bagiński – pułkownik, skierowany przez gen. Sikorskiego do Sztabu Głównego.

[34] Właściwie znaczenie miały dwie takie fabryki – w Policach i Blachowni. Liczba 22 to efekt niewiedzy IZW. Niżej podaje on informację o produkcji całego niemieckiego przemysłu znajdującego się na ZO, w tym chemicznego. Wrażenie autora czy autorów dokumentu wynika pewnie z porównania z przemysłem II RP.

[35] To jest właśnie to, czego brakowało polskiemu rolnictwu opartemu na latyfundiach.

[36] Te tereny przynależały krótko do państwa polskiego za panowania Chrobrego. Nieskuteczną próbę włączenia ich do Polski podejmowano w czasach Rządu Tymczasowego.

[37] Frankfurt nad Menem.

[38] Od Francji (wymusiła zmianę na stanowisku prezydenta Polski i powołanie na funkcję premiera gen. Władysława Sikorskiego), a po ucieczce z niej od Wielkiej Brytanii (zob. niżej wymuszenie wyjazdu premiera Mikołajczyka do Moskwy w końcu lipca 1944 r. czy wcześniej nieznaną nam rolę Anglików w przywróceniu do władzy gen. Sikorskiego, gdy sanatorzy sterujący prezydentem go zdymisjonowali). Podobnie było z PKWN, zależnym z kolei od Stalina i ZSRR.

[39] Zwłaszcza że Anglicy już we wrześniu 1939 r. tłumaczyli Polakom, że nie da się pokonać Hitlera bez wsparcia Stalina.

[40] To złamanie konstytucji, która nie przewidywała istnienia stanowiska wicepremiera – jeden z ministrów zastępował prezesa Rady Ministrów, gdy ten był nieobecny.

[41] AAN DR 202 I 4, k. 88.

[42] „Rzeczpospolita Polska” (dalej: „RP”), 4 sierpnia 1944, nr 15.

[43] Ten eufemizm świadczy o zdolnościach politycznych propagandzistów podziemia rządowego. Fakty są nieubłagane – zdobyliśmy większość terenów zabużańskich siłą, zbrojnie (poza niewielką częścią pozyskaną w 1340 r. na mocy układów dynastycznych Kazimierza Wielkiego). Większość ziem białoruskich i ruskich (ukraińskich) zdobyli Litwini, a prawa do ich dużej części przelał na Koronę w 1564 r. Zygmunt August. Natomiast Polska (Korona) i Litwa tworzyły wspólne państwo przez kilka lat, dopiero od Konstytucji z 3 maja 1791 r. Wcześniej łączył je tylko wspólny władca.

[44] Chodzi pewnie o to, że wojny, zwłaszcza te związane z przejęciem terytorium jednej ze stron kończyły się często różnego rodzaju układami, czasem kongresami pokojowymi. Tymczasem ZSRR załatwił sobie włączenie terenów litewskich, białoruskich i ukraińskich oddanych Polsce po wojnie z Rosją bolszewicką w układzie ryskim z 1921 r. na tzw. słowo podczas spotkania z premierem Churchillem i prezydentem Rooseveltem w Teheranie.

[45] Prezydent podobnie jak rząd był powołany niezgodnie z procedurą, a tym samym niezgodnie z prawem.

[46] Ta uwaga i określenia – „syn ludu” czy „robotnik” – to jeden z efektów powołania PKWN. Premier Mikołajczyk był członkiem Stronnictwa Ludowego, a wicepremier (to tytuł grzecznościowy, bo konstytucja z 1935 r. nie przewidywała takiej funkcji) Kwapiński członkiem PPS WRN.

[47] „Krajowa Rada Ministrów” dowiedziała się o swym istnieniu w sierpniu 1944 r. Wcześniej ponoć – od marca 1944 r. – istniała tajnie, ale wiele wskazuje, że dokumenty te antydatowano i sfałszowano w Londynie, jak w sprawie rzekomej decyzji RM o powstaniu w Warszawie. Zob. Zakłamana historia powstania, t. 5, gdzie przytaczane są relacje gen. Stanisława Kopańskiego (szef Sztabu Głównego NW) i gen. Mariana Kukiela (minister obrony narodowej), s. 397–411. Porównaj z: Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 7, maj-listopad 1944, Secesja, Kraków 2006, protokoły z 25, 26 i 28 lipca 1944 r.

[48] Cyt. za Włodzimierz T. Kowalski, Walka dyplomatyczna o miejsce Polski w Europie 1939–1945, Warszawa 1979, s. 527–528. Kowalski dodał do tego cytatu swój komentarz, że uczynił to „z właściwą sobie złośliwością”.

[49] AAN, DR 202 I 4, k. 87.

[50] Churchill napisał inaczej: „Gdyby Mikołajczyk poprosił o zezwolenie na wizytę u Pana, to mam nadzieję, że wyrazi Pan zgodę”.

[51] Moskwa podała informację o jego utworzeniu 22 lipca wieczorem, a Stalin przekazał ją dodatkowo Churchillowi 23 lipca w odpowiedzi na jego prośbę z 20 lipca o przyjęcie w Moskwie premiera rządu polskiego, co było pewnie dodatkowym dopingiem dla przywódcy ZSRR, by utworzyć PKWN. Przez pewien czas unikano w dokumentach rządowych czy prasie rządowego podziemia podawania pełnej nazwy PKWN, jakby chcąc podkreślić, że to tylko twór Stalina. To się zemściło, gdyż PKWN odwzajemnił się nazywaniem polskiego rządu „rządem londyńskim”.

[52] Akurat w Lublinie ujawnił się przed ACz miejscowy okręgowy delegat rządu. „Wielka Trójka” uzgodniła między sobą, że na wyzwalanych terenach oddaje władzę miejscowej administracji lub tworzy własną wojskową, zwaną AMGOT. Stalin, nie chcąc tworzyć takowej, zdecydował się dać zgodę na utworzenie namiastki rządu polskiego, gdy ACz przekroczyła Bug 18 lipca 1944 r., czyli granicę zachodnią ZSRR uzgodnioną w Teheranie w 1943 r. Przyjęto dla niego nazwę wzorem Francji czy Jugosławii – PKWN.

[53] Tadeusz Romer – minister spraw zagranicznych.

[54] Stanisław Grabski – przewodniczący Rady Narodowej RP w latach 1942–1944.

[55] Cytat z depeszy Churchilla do Stalina.

[56] Obok łączności radiowej czy poprzez kurierów zrzucano lub przywożono na teren okupowanej Polski polityków czy żołnierzy (cichociemnych), a do Londynu samoloty zabierały dokumenty, prasę czy czasem polityków. Mikołajczyk spotkał się w Kairze m.in. z wiezionym do Londynu Tomaszem Arciszewskim, którego „kraj” wyznaczył na następcę prezydenta, gdy rządowi udało się wymóc na Raczkiewiczu pilnującym interesów sanacji, aby pozbawił tej funkcji gen. Sosnkowskiego.

[57] Protokół ostateczny posiedzeń takich gremiów powstawał w kilku fazach. Najpierw protokolant tworzył z zapisków formę roboczą – jest to pewnie wersja atramentowa, potem być może uzgadniał, czy dobrze zapisał i sformułował wypowiedzi, i taki uzgodniony tekst przepisywano, a ostatecznie dokument był przyjmowany na kolejnym spotkaniu owego gremium. W protokołach PKWN brakuje tego rodzaju zapisków.

[58] Stanisław Radkiewicz – działacz KPP, kierownik resortu bezpieczeństwa publicznego, szkolony przez radzieckie służby bezpieczeństwa.

[59] AAN, PKWN 185 I 4, k. 40-50. Tytuł dokumentu i porządek obrad podano według wersji atramentowej. Wersja ołówkowa nie zawiera tej treści.

[60] AAN, PKWN, sygn. 185 I/4, k. 40-50. W protokole piszący wykorzystał częściowo przypisy do tego dokumentu z własnej publikacji. Zob. Teki Archiwalne. Seria nowa, t. 5 (27), Warszawa 2000, Pierwsze decyzje. Protokoły posiedzeń Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego 21 lipca – 6 sierpnia 1944 r., s. 151–196. Sam dokument różni się próbą odczytu. Tamta wersja jest próbą stworzenia „protokołu z notatek”, ta uzupełnia „notatki” tylko na tyle, by czytelnikowi ułatwić zrozumienie ich sensu.

[61] Edward Osóbka-Morawski – przewodniczący PKWN, wiceprzewodniczący KRN, przewodniczący KC RPPS.

[62] Stanisław Agroszewski-Kotek – inżynier, rolnik, wiceprezes ZG „Wola Ludu”, kierownik resortu administracji publicznej.

[63] Bolesław Drobner – doktor chemii, członek PPS, kierownik resortu pracy, opieki społecznej i zdrowia.

[64] Michał Jan Grubecki – inżynier dróg i mostów, kierownik resortu komunikacji, poczt i telegrafów.

[65] Stanisław Skrzeszewski – doktor filozofii, kierownik resortu oświaty.

[66] Hilary Minc – działacz KPP, doktoryzował się we Francji z ekonomii, na tym posiedzeniu PKWN mianowany szefem Komitetu Ekonomicznego przy Prezydium PKWN.

[67] Wincenty Rzymowski – kierownik resortu kultury i sztuki.

[68] Emil Sommerstein – adwokat, członek PKWN (bez przydziału), następnie kierownik resortu odszkodowań wojennych.

[69] Jerzy Borejsza – kierował organem ZPP „Wolna Polska”, w czasach PKWN redaktor „Rzeczpospolitej”.

[70] Jan Karol Wende – w ZPP kierownik Wydziału Prasowego. Na tym posiedzeniu PKWN powołany na sekretarza Prezydium PKWN.

[71] Tu w wersji „mps” użyto określenia „Varja”.

[72] Władysław Cholewa – okręgowy delegat rządu RP w Lublinie, odpowiednik wojewody. Nie było go w Lublinie w momencie jego wyzwalania. Rozpowszechniano wcześniej przygotowane dokumenty z jego podpisem.

[73] Jan Chmielewski – działacz spółdzielczości rolniczej, nauczyciel delegat rządu RP na pow. Lublin.

[74] Władze miasta.

[75] Chodzi o działalność okręgowego delegata rządu polskiego w Londynie i komendanta Okręgu Lublin AK, którzy po wyzwoleniu Lublina przez Armię Czerwoną 25 lipca podjęli próbę rządzenia miastem i okolicami.

[76] Wskazana tu ilość zdanej broni faktycznie odbiegała od stanu jej posiadania przez Okręg AK w Lublinie. Według szacunków (zob. Ireneusz Caban, Zygmunt Mańkowski, Związek Walki

Zbrojnej i Armia Krajowa w Okręgu Lubelskim 1939–1944, cz. 1, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1971, s. 86–95) mogło ją posiadać ok. 25% z zaprzysiężonych 60 tys. członków AK. Należy pamiętać jednak, że niecały teren Lubelszczyzny był wyzwolony, oraz wiedzieć, jakie wówczas były możliwości przepływu informacji.

[77] Radkiewicz chciał się pewnie wzorować na doświadczeniach radzieckich w tej sprawie, gdzie polityczne procesy publiczne toczyły się głównie w latach 30.

[78] Delegatura Rządu na Kraj miała charakter międzypartyjny w tym znaczeniu, że tworzyli ją przedstawiciele partii wchodzących do Rady Narodowej na uchodźstwie i Rady Jedności Narodowej w okupowanej Polsce. Stwarzało to pozory demokracji na tyle, na ile było to możliwe w warunkach okupacyjnych. Sugestia Radkiewicza była skutkiem zarzutów propagandy AK i DR uważających, że KRN jest emanacją partii komunistycznej, jak określano wtedy PPR. Ta wielość partii tworzących RJN była w mniemaniu Radkiewicza formą demokracji i dlatego chciał, by przeciwstawić im porównywalną liczbę partii wspierających KRN i PKWN.

[79] Lewica dysponowała wtedy zalążkami kilku partii: PPR, Robotniczą Partią Polskich Socjalistów i Stronnictwem Ludowym „Wola Ludu”. Dopiero za rządów PKWN doszło do utworzenia czwartej partii – Stronnictwa Demokratycznego. Tworzono ją na bazie tzw. Klubów Demokratycznych sprzed 1939 r. Problem w tym, że część czołowych działaczy i organizatorów SD (Chajn, Wende i in.) pozostawała członkami PPR.

[80] Brak depesz Langego w aktach PKWN. Zob. następny przypis.

[81] Oskar Lange – działacz PPS, ekonomista, wykładowca na uniwersytecie w Chicago. Od 15 lipca 1944 r. Edward Osóbka-Morawski i Wanda Wasilewska próbowali namówić go do udziału w tworzonych przez siebie organach władzy, by objął kierownictwo resortu polityki zagranicznej. W depeszy (liście) Lange radzi PKWN m.in., by podjął starania włączenia w swój skład Mikołajczyka i niektórych innych działaczy, co umożliwiłoby z czasem stworzenie Tymczasowego Rządu Narodowego, oraz wysłał delegację do USA. Na samą propozycję odpowiedział w zasadzie wymijająco. Chciał, aby zgodę na jego uczestnictwo w PKWN wyraził prezydent Stanów Zjednoczonych. Roosevelt odpowiedział (tylko Stalinowi), że Lange jest osobą prywatną i może robić, co chce. Nie wiadomo, czy Lange chciał się tylko wymigać od propozycji Wasilewskiej i Osóbki, przewidując, że udział w PKWN może zaszkodzić jego karierze politycznej i naukowej, czy też faktycznie chciał pozostać naukowcem i obawiał się, że polityka zepsuje mu karierę akademicką w USA.

[82] Wanda Wasilewska – działaczka PPS, potem CBKP, członkini RN ZSRR, przewodnicząca ZG ZPP, wiceprzewodnicząca PKWN.

[83] Tekst „mps” jest przekreślony.

[84] Powinno być lipiec.

[85] Radkiewicz błędnie określa funkcję Chmielewskiego, co prawdopodobnie wynika z braku znajomości struktur organizacyjnych konspiracji w Polsce.

[86] Tak w dokumencie. Powinno być raczej „wprowadzili”.

[87] Chodzi o działalność propagandową PKWN, która jeszcze przez wiele następnych miesięcy nie dorównywała agitacji przeciw nowej władzy, kierowanej przez speców od czarnej propagandy obozu londyńskiego.

[88] Tak określano środowisko polityczne związane z ówczesnymi władzami polskimi w Londynie.

[89] Tzn. wspierającą PKWN.

[90] Po wyzwoleniu, obok milicji ustanowionej przez PKWN, powoływały ją także różne organizacje funkcjonujące w podziemiu antyhitlerowskim jako środek do przechwycenia władzy. Na terenie Lubelszczyzny nawet w wielu miastach obok różnych milicji polskich funkcjonowały „milicje ukraińskie”. Formalnie w województwie lubelskim według spisu z 1931 r. język polski jako ojczysty miało wskazać ponad 85%, a ukraiński tylko 2,6%, czyli nieco ponad 50 tys. z niemal 2,5 mln mieszkańców. Znawcy tematu mają jednak duże wątpliwości co do rzetelności tego spisu, ponieważ w ramach wymiany ludności między PKWN i republikami ZSRR ocenia się, że na Ukrainę przeniosło się oficjalnie w latach 1944–1946 ok. 0,5 mln mieszkańców dzisiejszych województw lubelskiego i rzeszowskiego. Należy też pamiętać, że część Ukraińców opuściła te tereny już w czasie pacyfikacji (m.in. palenia cerkwi) przez wojsko i policję tych terenów w latach 30.

[91] To mogłoby wskazywać, że „łagodne” propozycje postępowania wobec podziemia związanego z rządem polskim były czasowe do momentu umocnienia się władzy PKWN i już wówczas przygotowywano się w Resorcie Bezpieczeństwa do represji od jesieni 1944 r.?

[92] Być może chodziło o „deklarację” przyjętą przez BP KC PPR w grudniu 1944 r. Zob. niżej.

[93] Słowo dopisane w postaci przypisu.

[94] Tzn. PPR, RPPS i SL „Wola Ludu”.

[95] Partie wspierające Delegaturę Rządu (wszystkie wywodziły się z opozycji antysanacyjnej i antypiłsudczykowskiej) obiecywały przywrócić w konstytucji i w ordynacjach wyborczych wszystkie zasady demokracji parlamentarnej zniszczonej po zamachu stanu w 1926 r. Początkowo obóz PKWN wspierał także te zasady, lecz z czasem przeciwstawił demokracji parlamentarnej tzw. demokrację ludową, będącą odmianą „demokracji” istniejącej w Polsce Piłsudskiego.

[96] Radkiewicz myślał raczej o komitecie PPR, ale nie można wykluczyć, że powołano lokalny komitet PKWN.

[97] Chodzi o RPPS, odłam PPS kierowany przez Osóbkę-Morawskiego i jego przyjaciół politycznych.

[98] Chodziło o połączenie różnych odłamów ruchu socjalistycznego, przede wszystkim PPS Wolność, Równość, Niepodległość i RPPS.

[99] Byli członkowie KPP uznawali część członków PPS sprzed 1939 r. za współpracujących z sanacją i II Oddziałem Sztabu WP – wywiad.

[100] O rezygnacji z tworzenia władzy.

[101] Edward Ochab – działacz KPP, ZPP, zastępca dowódcy I Armii WP ds. polityczno-wychowawczych, dowodził pierwszą grupą oficerów i żołnierzy WP, która 25 lipca przybyła do Lublina.

[102] 26 lipca na posiedzeniu PKWN dyskutowano (bo o tym mówi Osóbka) nie o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych, ale o ustanowieniu „przedstawiciela kierownika Resortu Spraw Zagranicznych [PKWN] w Moskwie”, a to jednak nie to samo co stosunki dyplomatyczne między państwami. Wokół tej kwestii jest wiele nieporozumień, także w trakcie tego posiedzenia, co wynika przede wszystkim z braku doświadczenia polityczno-państwowego członków PKWN.

[103] Wiaczesław Michajłowicz Mołotow – ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRR.

[104] Osóbka-Morawski nie wiedział jeszcze, że 1 sierpnia Mołotow skierował do władz Polski notę, w której proponował, w związku z utworzeniem PKWN, gotowość do wymiany przedstawicieli dyplomatycznych między RP a ZSRR.

[105] Pytanie Drobnera jest dziwne, gdyż był na posiedzeniu PKWN 26 lipca, gdy uchwalono ustanowienie wspomnianego przedstawiciela PKWN.

[106] Mówi o sobie. Osóbka-Morawski łączył w tym czasie przewodniczenie PKWN i kierowanie resortem spraw zagranicznych.

[107] Brak informacji we wcześniejszych protokołach o ustanowieniu przedstawicielem PKWN w Moskwie Rzymowskiego i o jego sprzeciwie. Według protokołu PKWN z 26 lipca Osóbka miał wysondować u gen. Żukowa (z NKWD), który „opiekował” się PKWN, czy rządowi ZSRR w roli wspomnianego przedstawiciela będzie bardziej odpowiadał Zygmunt Modzelewski czy Stefan Wierbłowski.

[108] Prawdopodobnie chodzi o Henryka Raabego, działacza PPS, który za pewien czas zostanie mianowany ambasadorem w Moskwie.

[109] W rękopisie dopisane „x” (odwołanie) o treści „podziemia londyńskiego”.

[110] Chodzi m.in. o Cholewę i innych sprowadzonych do Chełma na rozmowy z PKWN. Dowódca 69 Armii, gen. płk W. Kołpakczi, który zdobył Lublin, nie chciał rozmawiać ani z AK, ani z DR w Lublinie, które ogłosiły, że przejmują tam władzę, zanim przybyli przedstawiciele PKWN. Z AK i DR próbował 28 lipca rozmawiać gen. Berling, ale Cholewa oświadczył mu, że „mogą tylko rozmawiać z władzami radzieckimi” (to się zemści na podziemiu po kilku miesiącach poprzez aresztowanie tzw. 16.). W kolejnej rozmowie uczestniczył już gen. Kołpakczi, który zaproponował, by członkowie AK wstąpili do WP. Swą propozycję ponowił Kołpakczi jeszcze raz 30 lipca, zachęcając Cholewę do współpracy z PKWN. Po kolejnej odmowie współdziałania z PKWN, tym razem Żukow, zażądał od Cholewy, by udał się do Chełma. Tu „zmuszono” Cholewę do rozmowy z Osóbką i stąd relacja Morawskiego na posiedzeniu PKWN. Odmowy współpracy z PKWN ze strony AK i DR w Lublinie spowodowały, że ostatecznie część ich przywódców i żołnierzy oraz współpracowników internowali Rosjanie. Warto dla pełniejszego wyjaśnienia tego faktu przytoczyć fragment relacji b. komendanta Obwodu AK Krasnystaw J. Wojtala o rozmowie płk. Kazimierza Tumidajskiego, komendanta Okręgu AK w Lublinie, z gen. Żukowem. [Żukow ]„Czy gdyby pan był dowódcą frontu, zgodziłby się pan na istnienie u swego boku jednostki bojowej o niewyraźnym obliczu politycznym. Naturalnie, że nie – odpowiedział płk K. Tumidajski. [Żukow] Właśnie dla mnie jest pan nie wyraźnego oblicza politycznego w stosunku do Armii Czerwonej. Nie uznaje pan Naczelnego Wodza WP, u naszego boku, którego my uznajemy i powołuje się pan na wodzów na Zachodzie. I nie uznaje pan dowództwa polskiego, ani organizującej się władzy polskiej [a] chce pan tu przy naszym boku walczyć z Niemcami...”. (Informacje w sprawie rozmów AK, DR, ACz i PKWN na Lubelszczyźnie przytoczone zostały na podstawie opracowania Ireneusza Cabana, Lublin lipiec 1944 r., Lublin 1984). W tym tkwi źródło tzw. aresztowań żołnierzy AK przez ACz, WP czy UB, wymyślone przez propagandę AK i DR i powtarzane bezmyślnie po dzień dzisiejszy.

[111] Te dwa słowa znalazły się w tych zapiskach jako przypis.

[112] Gieorgij Żukow – generał major NKWD.

[113] Bardzo wątpliwe, by gen. Żukow sam sugerował AK i DR obejmowanie administracji na wyzwolonym terenie Polski. Czasem uważa się, że to miało miejsce na podstawie faktu jego zniknięcia z Lubelszczyzny na początku sierpnia 1944 r. Część działaczy PKWN (m.in. Berman, przypisuje sobie zasługę usunięcia go z Polski, co miało nastąpić wskutek jego interwencji w Moskwie po tym, gdy Żukow miał jakoby zarządzić odbieranie radioodbiorników Polakom. Fakt ten wyglądał nieco inaczej. Otóż władze frontów ACz zarządziły przed 15 sierpnia 1944 r. zdawanie sprzętu radiowego przez mieszkańców Lubelszczyzny, a UB pilnował wykonania tego polecenia. Por. stosowne zarządzenia ogłoszone w „Rzeczpospolitej” (oficjalny organ PKWN) z 15 sierpnia. Wydaje się, że Żukow wyjechał z Polski, ponieważ przybył już przedstawiciel ZSRR przy PKWN gen. Bułganin, a miejsce Żukowa zajęli lepsi specjaliści, jak gen. Iwanow (właściwie Sierow) czy jego pomagier Józef Światło.

[114] Chodzi o wizytę premiera rządu polskiego od 31 lipca do 8 sierpnia 1944 r. Zob. niżej.

[115] O rzekomych represjach wobec zwolenników rządu w Londynie napisano dziesiątki książek i artykułów, uznając je za element „sowietyzacji” wzorowanej na czystkach stalinowskich. Trzeba jednak odróżnić „represje” od represji w sensie karania za zachowanie niezgodne z wymogami stanu wojny (wprowadzono je 1 września 1939 r., a zniesiono go dopiero w grudniu 1945), na bezpośrednim zapleczu frontu czy później w warunkach toczącej się wojny domowej. Osóbka czy Radkiewicz mówią o tych właśnie represjach. Podobne, jeśli nie ostrzejsze, proponowano zastosować wobec przeciwników rządu londyńskiego w związku z planowanym powstaniem przeciw Wehrmachtowi i Armii Czerwonej. Oceniając postępowanie władz PKWN czy NKWD na terenach przyfrontowych, warto wspomnieć, że rząd polski zastosował izolację setek oficerów sanacyjnych w Wielkiej Brytanii czy w Palestynie (tu wobec podejrzanych o sympatię do komunizmu) tylko z powodów politycznych, bez ich aktywności zbrojnej wobec władzy. Można sobie tylko wyobrazić, co by spotkało jego oponentów w sytuacji, gdyby mu się sprzeciwili zbrojnie, jak AK czy inne organizacje zbrojne wobec PKWN i jego następców. Rząd polski nie dysponowałby „Sybirem”, ale pewnie „Łączka” na Powązkach byłaby do jego dyspozycji, a może Brytyjczycy udostępniliby fragmenty buszu afrykańskiego czy pustyni. Niestety siła Stalina spowodowała, że nie mamy możliwości tego sprawdzić. Podobnie jak nie dowiemy się nigdy, jak potraktowano by akowców, gdyby podporządkowali się prawu wojny. Jako przykład niech posłuży dokument ZWZ z 1941 r., sygnowany przez Stefana Roweckiego, w którym planował on osadzenie po wojnie „przywódców komunistycznych” w „obozach koncentracyjnych” profilaktycznie, a nie dopiero, jak chciał PKWN, gdy AK zaczęła zbrojnie mu się przeciwstawiać. Zob. Zakłamana historia powstania. Gen. Władysław Anders..., m.in. s. 116–124

[116] Może tak określał notujący DR i AK.

[117] W sensie, że panował bałagan.

[118] Cenzura i tak obowiązywała w stosunku do wydawców oficjalnych na podstawie wprowadzonych we wrześniu 1939 r. przepisów związanych ze stanem wojennym i stanem wyjątkowym. Dekret o wprowadzeniu wojennej cenzury korespondencji przyjął PKWN 28 grudnia 1944 r., a dekret o utworzeniu Głównego Urzędu Kontroli, Prasy, Publikacji i Widowisk uchwalono dopiero 5 lipca 1946 r. Z wcześniejszego okresu znane są tylko akty prawne wydawane przez kierownika resortu bezpieczeństwa publicznego dotyczące organizacji kontroli korespondencji (1 września 1944) i kontroli prasy (19 stycznia 1945).

[119] SA – Sturmabteilungen, ale raczej chodzi Polaków, którzy zostali volksdeutschami.

[120] Tę kwestię wykorzystuje się w propagandzie czy we współczesnej polityce historycznej jako dowody rabunków, gdy tymczasem to przede wszystkim konieczność zaopatrzenia wojsk. Tak zachowują się wszelkie armie. Czym innym jest oczywiście maruderstwo żołnierzy czy np. zalecane (?) przez dowódców masowe gwałcenie kobiet przez ACz (nie tylko) na terenach niemieckich, a czymś innym rabunki drobnych dóbr przez zwycięskie armie czy demontaż zakładów przemysłowych, wywożenie fachowców z terenów niemieckich.

[121] Ustalonego przez Niemców. Kontyngenty żywnościowe wyznaczone przez Niemców na podbitych terenach były dużym problemem dla chłopów w całej Europie. Stąd pewnie umieszczenie w Manifeście PKWN „propagandowego” zdania o zniesieniu „kontyngentów” i zastąpienie tego słowa eufemizmem o wprowadzeniu świadczeń wojennych, co do dziś wykorzystuje propaganda antypekawuenowska, jako kontynuację rzekomego rabowania wsi przez władze polskie po zakończeniu wojny.

[122] Mówi o tym, bo zbliżała się zima i węgiel mógł się znaleźć na wyzwolonych terenach tylko z zasobów ZSRR.

[123] Chodzi prawdopodobnie o to, że PKWN chciał wprowadzić nową walutę, lecz okazało się, że jest do tego nieprzygotowany, ponieważ nie udało się wydrukować nowych banknotów. Stąd przez pewien czas w obiegu zachowano marki niemieckie, tzw. młynarki (złote polskie wprowadzone przez Niemców) i ruble.

[124] W tym zdaniu nie udało się ustalić niczego.

[125] Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – organizacja konspiracyjna o charakterze policyjnym kontrolowana przez Delegaturę Rządu.

[126] Prawdopodobnie chodzi o płk. Kazimierza Tumidajskiego, komendanta Okręgu AK Lublin, który miał zgodę na występowanie w czasie akcji „Burza” jako „generał”.

[127] Chodzi o brygady Armii Ludowej stacjonujące na Lubelszczyźnie, które wprowadzono do miast, aby uniemożliwić nadzorowanie porządku przez struktury AK i DR.

[128] Chodzi o budynki, z których Niemcy wysiedlili właścicieli, wymordowali lub oni sami opuścili miasto w obawie przed działaniami wojennymi.

[129] Nie sposób ustalić, czy Sommerstein chciał, by zdecydować o ustanowieniu przedstawiciela w Moskwie dopiero po przysłaniu delegata rządu ZSRR, czy też już wiedział, że będzie nim Bułganin, i stąd jego uwaga.

[130] Według informacji zapisanej przez Skrzeszewskiego uwaga Sommersteina spowodowana została przez fakt, że ekipę PKWN, która przyleciała do Lublina, na lotnisku witała tylko kompania honorowa Armii Czerwonej.

[131] Organizacji uroczystości państwowych.

[132] Szymon Żołna – właśc. Jan Manugiewicz, etnolog, przewodniczący Polskiego Związku Zachodniego i Komitetu Inicjatywy Narodowej, członek KRN.

[133] Kazimierz Sidor – przewodniczący WRN w Lublinie. Według części historiografii członek delegacji do Moskwy, natomiast Osóbka twierdzi, że on i Jan Stefan Haneman tylko towarzyszyli delegacji. Faktem jest, że Sidor nie uczestniczy w pracach PKWN, natomiast Haneman zostaje nawet jego członkiem.

[134] Chodzi o teren wiejski powiatu Lublin.

[135] Trudno powiedzieć, czy Agroszewski uważa, że należy jak najszybciej zająć się lasami, otwieraniem wyższych uczelni i innymi podobnymi kwestiami, czy podejrzewa np., że zgłaszający się do PKWN są nasyłani przez rząd, by z czasem mu zaszkodzić. Zorientowano się bowiem dość wcześnie, że DR i AK stosują podwójne standardy w stosunku do władz PKWN: z jednej strony otwarta walka, a z drugiej próby opanowania tworzonych instytucji, a czasem tylko umieszczenie w nich „swoich ludzi”. To spowodowało narastające podejrzenia wobec wszystkich, którzy nie przyszli do władz z WP, ZPP czy PPR.

[136] Nie wiadomo, czy w tym czasie uznawano to za realne, chociaż doradzał to PKWN Lange. Na jednym z kolejnych posiedzeń PKWN rozważano tylko wysłanie do USA delegata na kongres słowiański oraz możliwość ustanowienia przedstawiciela PKWN przy innym rządzie niż ZSRR, ale być może Grubecki obawiał się tylko perturbacji z uzgodnieniem (z rządem ZSRR) przedstawiciela PKWN w Moskwie.

[137] Wiktor Grosz – członek KPP, WKP(b), oficer polityczny ACz, podpułkownik, szef Zarządu Polityczno-Wychowawczego Głównego Sztabu Formowania Armii.

[138] Jaką miał odgrywać rolę? Czy chodziło o towarzyszenie delegatowi PKWN w Moskwie, czy gdzie indziej?

[139] W tym czasie miano nadzieję na zajęcie stolicy w najbliższym czasie. Por. stosowne rozkazy ND WP.

[140] Chodzi prawdopodobnie o przygotowanie służb (?), struktur (?) niezbędnych państwu w sytuacji ewidentnego początku wojny domowej.

[141] Tzn. dostosowanie ich do szerokości torów radzieckich. W sprawie kolei zob. niżej protokół jednego z BP KC PPR.

[142] Tzn. nie informują władz polskich o wykorzystywaniu czy przywłaszczaniu majątku państwa polskiego. Z jednej strony w warunkach wojny jest to naturalne, ale Polacy mieli w pamięci stosunki z państwem rosyjskim/radzieckim. By zapomnieć, potrzeba kilku pokoleń.

[143] Być może Osóbka mówi o tym, co wpisano do Manifestu PKWN. Co nieco więcej w sprawie majątku państwa dodano w dekrecie o ochronie państwa z 30 października 1944 r.

[144] Podjęto kilka takich prób. Okazały się one mało skuteczne, co wynikało m.in. z dużej samodzielności różnych władz radzieckich (armia, partia, rząd, NKWD i inne).

[145] Stefan Jędrychowski – związany z KPP, prawnik, deputowany do RN ZSRR, ZPP, kierownik resortu informacji i propagandy PKWN. W tym czasie pozostawał w Moskwie jako nieformalny przedstawiciel PKWN.

[146] Borejszę mianowano ostatecznie kierownikiem Wydziału Prasowo-Informacyjnego resortu informacji i propagandy PKWN.

[147] Chcieli wykorzystać propagandowo przejęcie tego obozu koncentracyjnego. PKWN popsuł sobie wizerunek przez umieszczenie następnie na jego terenie internowanych akowców.

[148] Nie wiadomo, czy to było planowane spotkanie z władzami PKWN, czy dowiedziano się o tym poufnie, jako o tajnym spotkaniu AK skierowanym przeciw PKWN.

[149] Sommerstein mówił o czymś, ale protokolant nic nie zapisał.

[150] Chodziło o upowszechnienie informacji na temat tego miejsca. Sprawą Majdanka na pewno zainteresowała się „Rzeczpospolita”, która opublikowała dwa reportaże Jerzego Putramenta w numerach z 5 i 6 sierpnia – Fabryka śmierci na Majdanku, a także kilka dokumentów (pamiętnik więźnia, listy itp.). Czy bezpośrednio (tak jak Putrament) po tej decyzji PKWN pojawili się tam inni ludzie pióra i artyści, nie ustalono.

[151] Chodzi o Wincentego. To ciekawa propozycja, ponieważ przebywał on w tym czasie pod okupacją niemiecką – czyżby Drobner wiedział, że ACz mogła mieć takie możliwości? Ważniejsze było coś innego – w czasie wojny odsunął się on od aktywnej polityki wskutek aresztowania przez Niemców i nadzoru gestapo, ale przede wszystkim ze względu na swój wiek i stan zdrowia.

[152] Chodzi o tworzoną w tym czasie „Rzeczpospolitą”.

[153] Nie sposób ustalić, czy Osóbce chodzi o stosunek KRN do dekretu PKWN z 26 lipca 1944 r. o ujawnieniu, powołaniu i uzupełnieniu rad narodowych oraz o określeniu liczby członków poszczególnych rad, czy o przygotowanie aktu prawnego, który ostatecznie przybrał formę dekretu PKWN z 21 sierpnia 1944 r. o trybie powoływania władz administracji ogólnej I i II instancji, czy też o ustawę KRN przyjętą 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych.

[154] Na Kongres Żydowski.

[155] Wygląda na to, że Rzymowski wystraszył się, iż wskazany na radcę ambasadora Wierbłowski będzie jego „nadzorcą” i wycofuje się z danej chwilę wcześniej „zgody” na objęcie tej funkcji. Rzymowski wybrał się ostatecznie do Moskwy w końcu września 1944 r. i wtedy Mołotow go zlekceważył, chociaż wcześniej wobec Jędrychowskiego wyraził zgodę, aby Rzymowski złożył listy uwierzytelniające przewodniczącemu RN ZSRR Michaiłowi Kalininowi. Nie można wykluczyć, że dodatkowym powodem takiego stanowiska Mołotowa była zbliżająca się w Moskwie wizyta Churchilla, którego nie chciano drażnić faworyzowaniem PKWN. W tej sytuacji Jędrychowski, by uniknąć całkowitego blamażu Rzymowskiego, wymyślił, że jest on pilnie wzywany do Lublina. Ostatecznie to Jędrychowskiego mianowano oficjalnym p.o. przedstawicielem PKWN w Moskwie.

[156] Leonard. W dokumentach występuje częściej jako Berkowicz (sam też tak pisze o sobie).

[157] Leon Chajn – członek KPP, aplikant adwokacki, sekretarz redakcji (od 1944) „Do Broni!”.

[158] Michał Szuldenfrei – działacz Bundu, adwokat, został dyrektorem Biura Prawnego PKWN i zaczął porządkować system prawny PKWN.

[159] Jan Czechowski – działacz SL „Wola Ludu”, członek II delegacji KRN do Moskwy, kierownik resortu sprawiedliwości. Praktycznie nie sprawował tej funkcji z powodu złamanej nogi oraz skłonności do alkoholu.

[160] Leon Kurowski – pracownik Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie do 1939 r., dyrektor Biura Prezydialnego KRN.

[161] Dokument nie ma oficjalnej nazwy. Teczkę zatytułowano: Stenogram z pertraktacji delegacji KRN ze St. Mikołajczykiem w Moskwie (sierpień 1944). Zasady działalności ZHP. AAN, Kolekcja Akt Różnej Proweniencji (KARP) 1631 cz. II/21, k. 3-35.

[162] Tu odredakcyjna ingerencja w dokument w postaci podkreślenia nazwisk wypowiadających się uczestników spotkania.

[163] Mikołajczyk spotkał się 31 lipca 1944 r. z Mołotowem, który w trakcie rozmowy zasugerował, by się spotkał z przedstawicielami PKWN. Premier to zaakceptował (wbrew Radzie Ministrów) i powiedział o tym Stalinowi w czasie rozmowy 3 sierpnia. Ten to podchwycił i kazał Mołotowowi zorganizować spotkanie. Delegacja PKWN przybyła do Moskwy 5 sierpnia, o czym poinformowała TASS.

[164] Uzgodnienie PKWN o granicy z ZSRR pozostawało tajemnicą. Została ustalona przed podpisaniem porozumienia między PKWN a rządem ZSRR w sprawie stosunków między administracją polską a ACz na terytorium RP.

[165] To tylko opinia polityków polskich. Litwini i Ukraińcy mieli w tej kwestii odmienne poglądy.

[166] Mikołajczyk chyba naprawdę źle zapamiętał. Stalin pewnie powiedział, że do kwestii granic się wróci, gdyż prawo międzynarodowe wymagało uzgodnienia między rządami granic międzypaństwowych. Tymczasem ZSRR nie uznawał rządu polskiego, a PKWN nie był nim. Związek Radziecki miał wsparcie sojuszników w wojnie odnośnie do granic z Polską, ale chciał również, aby załatwiono tę kwestię formalnie. Umowy o granicy nie podpisał nie tylko z PKWN, ale także z Rządem Tymczasowym. Uczynił to dopiero z Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej.

[167] Trudno zrozumieć, dlaczego „demokrata” Mikołajczyk jest jednocześnie przeciwnikiem praw innych narodów do samostanowienia. Dlaczego nie odnosi tego do Litwinów (Wilno) czy Ukraińców (Lwów) albo „tutejszych” (Polesie)?

[168] W czasie wojny w wielu dokumentach słowa „Niemiec”, „Niemcy” pisano małą literą. Tu być może to tylko błąd maszynowy, ale pozostawiamy taką wersję.

[169] To nagięta liczba, niemal dwukrotnie zawyżona. Spośród ok. 10 mln mieszkańców Zakerzonia było ok. 20%. odczuwających związek z Polską. Przesiedlono czy raczej zgłosiło się na wyjazd do dzisiejszej Polski niecałe 2 mln osób łącznie z Polakami, którzy uciekli w czasie wojny, np. w czasie rzezi wołyńskiej.

[170] Chodzi o traktat po wojnie polski z Rosją bolszewicką podpisany 18 marca 1921 r. w tym czasie nie było jeszcze ZSRR.

[171] Jeśli już, to niewielki procent, a Polacy z Zakerzonia, których przesiedlono na Ziemie Odzyskane, też szybko zmienili zdanie, gdy dostali murowane gospodarstwa i mogli korzystać z maszyn rolniczych, prądu, dróg, kolei itp.

[172] Mikołajczyk się myli, a raczej manipuluje. Jego najważniejsi rozmówcy (według stanowisk) z PKWN/KRN – Osóbka-Morawski i Rola-Żymierski – 6, a Bierut – 7 sierpnia spędzili wojnę w okupowanej Polsce (był w okupowanej Polsce od lata 1943). Ponadto w dalszej części dokumentu pojawi się Andrzej Witos, który był więziony w ZSRR.

[173] Dziwna prośba, gdyż przecież to propaganda jego rządu, twierdziła, że Wojsko Polskie to tylko najemnicy, więc jakże Żymierski mógłby decydować o czymkolwiek, skoro „prawdziwemu” Wojsku Polskiemu podlegającemu „legalnemu” rządowi uniemożliwiali to Anglicy?

[174] To akurat nieprawda. Żoliborz pozostał pod kontrolą AK do końca powstania, ponieważ nie szkodziło to Niemcom. Likwidowali oni powstanie warszawskie aktywnie w zasadzie jedynie w tych miejscach, które im szkodziły. Np. na początku sierpnia w rejonie dróg dojazdowych do mostu Kierbedzia czy na początku września na Powiślu, gdy do stolicy zbliżyły się ACz i WP.

[175] Bór chciał w takiej sytuacji się zamknąć w rejonie i gmachach Politechniki Warszawskiej i bronić przed Wojskiem Polskim oraz Armią Czerwoną.

[176] To rzadkość (może nawet jedyna sytuacja) w dokumentach, że ktoś z obozu rządowego rozróżnia komunistów od PPR.

[177] Ci „Panowie” wobec obecności Wasilewskiej to pewnie błąd w tłumaczeniu lub nieumiejętność zachowania się wobec kobiet w polityce. Formalnie w Polsce miały prawa wyborcze i uczestniczyły w polityce, ale wciąż jeszcze w tym czasie były kwiatkiem do kożucha.

[178] Mikołajczyk mówi prawdopodobnie o dekretach Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 22 czerwca i 14 lipca 1944 (tak wynika z dalszej treści dokumentu) umożliwiających oficerom, żołnierzom Armii Polskiej w ZSRR i członkom ich rodzin przywróceni obywatelstwa polskiego, które utracili w wyniku „nadania” im obywatelstwa ZSRR po przejęciu ziem należących do II RP po 17 września 1939.

[179] Wanda Wasilewska – przewodnicząca ZPP, wiceprzewodnicząca PKWN. Poza jednym czy dwoma posiedzeniami PKWN w kraju w zasadzie nie uczestniczyła w jego pracach.

[180] W rzeczywistości spora część członków PKWN nie była wyłącznie uciekinierami do Moskwy z powodów ideologicznych. Tak właściwie można określić pewnie tylko Stanisława Radkiewicza. Co najmniej cztery osoby spędziły wojnę w kraju. Poza wymienionymi jeszcze był Haneman, a dodatkowo przynajmniej dwie były więzione czasowo w ZSRR – Berling i Witos. Inni mieszkali na terenach przejętych przez ZSRR w 1939 r. lub znaleźli się tam, by chronić się przed Niemcami.

[181] Kłamią oboje czy targują się politycznie? Mikołajczyk czekał na potwierdzenie informacji o powstaniu, bo sam je wywołał jako element przetargu wobec Stalina. Niestety powstańcy nie byli w stanie nadać informacji o wybuchu walk, gdyż nie działały im radiostacje. Mikołajczyk otrzymał ją dopiero 3 sierpnia poprzez ambasadę brytyjską w Moskwie. „Spotkani” przez niego ludzie nie mogli wiedzieć o powstaniu, ponieważ miało to miejsce w Kairze 29 lipca. Dlaczego Wasilewska kłamie? Chce pewnie zbić z tropu Mikołajczyka, gdyż wydaje się niemożliwe, by Stalin, nawet gdyby nie wiedział o powstaniu od swoich ludzi w Warszawie czy ze zwiadu lotniczego, to informację taką przekazał mu Mikołajczyk podczas spotkania 3 sierpnia.

[182] Nie udało się ustalić bliższych danych. To prawdopodobnie jakaś agencja sterowana przez Niemców, zlokalizowana na terenie któregoś z państw nieuczestniczących formalnie w wojnie, np. w faszystowskiej Hiszpanii czy Portugalii.

[183] W sprawie powstania Mikołajczyk ma oczywiście rację, gdyż w tym czasie już trwało. Powoływanie się na „przyjaciół angielskich” mogłoby wskazywać, że wywołał powstanie w stolicy RP na polecenie władz brytyjskich. A to by znaczyło, że to oni odpowiadają za decyzję, która zniszczyła Warszawę. A w ogóle, jeśli Anglicy coś czy kogoś informowali o sprawach polskich, to na podstawie informacji przekazywanych im przez Polaków.

[184] Tu pewnie błąd mps, gdyż logicznie powinno być „to”.

[185] Tu tekst się urywa.

[186] Właśc. Philippe Petain – marszałek Francji, szef rządu Vichy; Emil Hacha – prezydent Czechosłowacji, a następnie utworzonego przez Niemców protektoratu Czech i Moraw. W niektórych zajętych krajach Niemcy tworzyli czy raczej pozostawiali kontrolowane przez siebie rządy. Wbrew temu, co w czasie wojny głosił rząd polski i co eksponowała propaganda w PRL, że Polska to „kraj bez Quislinga” i kolaborantów, nie było ich tylko dlatego, że sprzeciwiali się temu Niemcy, a właściwie Hitler, bo chętni byli. Klasycznym przykładem jest dość udana próba utworzenia tzw. Goralenvolku z „patriotycznych” Podhalan, skrzętnie pomijana w historiografii, czy „dzielny” b. premier Kozłowski (nominat Piłsudskiego), który przedarł się z armii Andersa przez front na stronę niemiecką i dotarł do Berlina.

[187] Powinno być na „wschodzie”.

[188] Nic nie wiadomo o takim dokumencie ze strony Anglosasów, a tym bardziej ZSRR. Tu też kolejna luka w tekście. Prof. Grabski w następnym akapicie odwołuje się do czyjejś niezanotowanej wypowiedzi.

[189] To „rewolucyjny” pomysł na organizację świata. Ciekawe, co Grabski by powiedział np. na żądania Izraela, gdyby Brytyjczycy (Palestyna, na której terytorium stworzono po wojnie Państwo Izrael, była ich tzw. terytorium mandatowym) zgodzili się przed wojną na stworzenie takiego państwa, a ono zażądałoby przynależności do niego mnóstwa miast z II RP, w których ludność była w większości żydowska, a tym samym „włączenia” Polski do tego państwa. Absurd, powie każdy, ale dokładnie tego chciał rząd polski.

[190] Polska miała pecha, gdyż to od niej rozpoczął się proces największej dekolonizacji w dziejach świata w XX w., który zakończył się ok. 20 lat po II wojnie.

[191] Brak tekstu, a pewnie chodzi o 83 tys. km dodanych Polsce na zachodzie i północy. Ostatecznie Polska otrzymała ponad 102 tys. km^2 na tych terenach. W stosunku do II RP było to niecałe 80 tys. km^2 mniej.

[192] Nie było na to żadnych szans w 1944 r. Takowe były może w czasie wizyty Sikorskiego w grudniu 1941 r. u Stalina, jak uważają niektórzy historycy, lecz brakuje pewności. Brakuje też dowodów, że istniało państwo i naród niechętne posiadaniu kolonii.

[193] O powodach wspomniano wyżej. Nie wiadomo dlaczego – wstydzili się lub bali reakcji Mikołajczyka, a może była to taktyka uzgodniona ze Stalinem? Morawski nie poinformował delegacji rządu o tym, że podpisał właściwie umowę o granicy wschodniej z ZSRR jeszcze w lipcu, gdy PKWN bezskutecznie próbował uzyskać chociaż Lwów. Warto też pamiętać, że tereny na zachód od granicy z 1939 r. w ogóle tradycyjnie od czasów Bolesława Krzywoustego nie obchodziły naszych królów czy II RP. Właściwie wręcz bano się ich przyłączenia do Polski, gdyż gdyby Polacy zobaczyli, że można żyć inaczej niż pod rządami popłuczyn po polskiej szlachcie, to przegoniliby całą kastę polityczną tworzoną przez Piłsudskiego.

[194] Morawskiemu pewnie chodzi o różne przejawy współpracy obywateli polskich z Niemcami i bolszewikami.

[195] Pewnie błąd. Powinno być 83 tys. km^2, ale nie można wykluczyć, że Mikołajczyk mówi tylko o 63 tys. km^2 dla Polski na zachodzie, bo Churchill powiedział mu, że więcej nie da (rząd, władze polskie i niemała część Polaków – pod wpływem propagandy AK czy DR – uważali nawet w tym czasie, że o granicach Polski zdecyduje Wielka Brytania przy jakimś wsparciu USA). Brytyjczycy tradycyjnie bronili Niemiec, gdyż może marzyli, że wrócą one ustrojowo do monarchii, a wtedy tron przypadnie angielskiej rodzinie królewskiej wywodzącej się z Niemiec. Churchill zgodził się też na to, że Polska znajdzie się w radzieckiej strefie wpływów w Europie, więc nie chciał jej wzmacniać. Wówczas nikt nie przewidywał przyszłego długoletniego podziału Niemiec. W dodatku albo błąd w zapisie, albo Mikołajczyk nie wie, co mówi – „ujście” Odry przy 63 tys. km^2 dla Polski musiałoby być pewnie polską enklawą na niemieckim terytorium.

[196] Nie wiadomo, czy określanie Wasilewskiej jako „przewodniczącej” odnosi się do niej jako przewodniczącej ZPP, czy wiceprzewodniczącej PKWN

[197] Powtórzyła argument Wojciecha Korfantego, który tak pisał o plebiscycie w sprawie przynależności ziem zaboru pruskiego do Polski: „Gdyśmy tu walczyli o każdą piędź ziemi polskiej, która jest więcej warta niż całe powiaty na Rusi, odpowiedzialni sternicy naszego państwa polskiego szukali szczęścia i sławy pod Kijowem, by później bronić Polski przed bolszewikami aż pod bramami Warszawy”.

[198] Andrzej Witos – wiceprzewodniczący PKWN.

[199] Powinno być „zachodnimi”.

[200] Tereny te zamieszkiwało faktycznie ok. 10 mln Niemców. Część uciekła jednak wraz ze zbliżającym się frontem, a część to Ślązacy, Mazurzy, Polacy. Ponadto część zginęła w czasie działań wojennych na tych ziemiach oraz na frontach II wojny. Mikołajczyk mnożył Niemców na tych ziemiach, podobnie jak mnożył Polaków za linią Curzona. Liczbę wysiedlonych po wojnie z tych terenów wylicza się na 3,5–7 mln.

[201] Wygląda na to, że Mikołajczyk miał małą orientację, co Polacy sądzili o wojnie 1918–1920 z bolszewikami. Np. Wincenty Witos, ówczesny premier, wspominał, że otrzymywał liczne skargi od obywateli, a nawet żołnierzy przeciwnych wojnie prowadzonej przez Polskę na wschodzie).

[202] Chodzi jej o tzw. osadnictwo wojskowych – tam otrzymywali ziemię za udział w wojnach z lat 1918–1920.

[203] Kryzysowe stosunki z Litwą, zamachy ukraińskie w międzywojniu na polityków polskich czy rzeź na Wołyniu w 1943 r. itp.

[204] Tu Grabski podał prawie prawdziwą liczbę Polaków na terenach tzw. Małopolski Wschodniej czy raczej w ogóle na wschód od linii Curzona.

[205] Tu słowo „zachodnich” zmieniono ręcznie na „wschodnich”.

[206] Pewnie chodziło jej o Polaków spoza granic wschodnich II RP.

[207] Sprawa przesiedlania, repatriacji i wysiedlania Polaków w latach 1944–1959 to temat na osobną książkę. W skrócie: w 1944 r. ZSRR z jakichś powodów godził się na repatriację do Polski wszystkich Polaków, ale gdy się ona rozpoczęła, zorientowano się, że brakuje rąk do pracy, i wykorzystano jako pretekst fakt, że niemała część Polaków nie zadeklarowała wyjazdu do Polski na wezwanie rządu polskiego, który uważał, że może to być wykorzystane przez Stalina jako argument, gdy rząd polski będzie się domagał pozostawienia tych ziem przy Polsce. Gdy w 1945 r. Polacy się zorientowali, że jednak te tereny nie zostaną przy Polsce, i próbowali dopiero wtedy starać się o wyjazd do kraju, spotkali się z odmową. Część z nich wróciła do PRL w ramach repatriacji w 1959 r.

[208] Wilno i Lwów znalazły się w granicach II RP, bo Rosja bolszewicka czy Litwa były za słabe w stosunku do Polski. W 1944 r. to Polska była w sytuacji Rosji bolszewickiej po rewolucji październikowej. Gdyby nie chęć (?) Stalina udzielenia wsparcia komunistom, to dzisiejsza RP różniłaby się tylko nieco od Księstwa Warszawskiego. Tak samo jak Grabski myśleli Ukraińcy, Litwini czy Białorusini, a ponieważ w takich sprawach decyduje silniejszy, to Polska została bez Wilna czy Lwowa. Dziś dość często uznaje się, że pozbawienie Polski terenów zabużańskich było zemstą przywódcy ZSRR za przegraną bitwę pod Warszawą latem 1920 r. i w ogóle całej tej wojny, co akurat wydaje się bardzo wątpliwe, ponieważ wiele wskazuje, że to Stalin, jako politruk przy armii Budionnego, uniemożliwił udzielenie pomocy Tuchaczewskiemu we właściwym czasie, co spowodowało klęskę bolszewików.

[209] Nieczytelne. 200 lub 300.

[210] Morawski nawiązuje tu do odrębnego pokoju zawartego przez Rosję bolszewicką z Niemcami w 1918 r.

[211] Morawski mówi o swym udziale w delegacji KRN, wysłanej do Moskwy w połowie marca 1944 r. Czasem się uważa, że ta wędrówka trwała tak długo, gdyż Stalin celowo nie udzielał wsparcia delegacji KRN, ponieważ wciąż miał nadzieję na porozumienie z rządem polskim.

[212] Tu przewodniczący PKWN nawiązuje do zachowania władz II RP, zwłaszcza prezydenta, generalicji, oficerów itp. we wrześniu 1939, gdy kraj wciąż walczył z Niemcami.

[213] W tej kwestii to tylko przechwalanie się Wasilewskiej.

[214] Tu chodzi prawdopodobnie o to, że w czasie wojny nie pozwalano Polakom z głębi ZSRR wracać na tereny zabużańskie, co uznawano za brak możliwości optowania za obywatelstwem polskim. Wasilewska mówi, że to się zmieni po wyzwoleniu obszarów Polski etnograficznej.

[215] Tzn. po zerwaniu przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z Polską w kwietniu 1943 r.

[216] To przyznanie się do tego, czego nie mówiono w propagandzie krajowej, że Polska i Polacy są przedmiotem, a nie podmiotem polityki.

[217] 1. Mikołajczyk mówi o przynależności tych terenów do państwa polskiego, a Stalin odnosi się do etnograficzności tych ziem, a to nie to samo. Ponoć w trakcie dyskusji ze Stalinem, gdy ten nie godził się oddać Lwowa Polsce (rządowi polskiemu), Mikołajczyk miał stwierdzić, że miasto to nie należało nigdy do państwa rosyjskiego, co jest prawdą. Wtedy Stalin miał odpowiedzieć, że za to do państwa rosyjskiego należała Warszawa. 2. Tu premier dość precyzyjnie wskazuje i przyznaje, że to nie były polskie ziemie, a tylko przy Polsce. Traktuje i postrzega on ZSRR jako „Rosję”. Widzi on republiki radzieckie, jak chciałby widzieć tereny litewskie, białoruskie czy ukraińskie włączone do II RP.

[218] Mikołajczyk chyba naprawdę był przekonany o wielkości, znaczeniu i sile Polski. Jeśli tak było, to on naprawdę wierzył, że Stalin przestraszy się wywołanego przez niego powstania i odda mu władzę albo zgodzi się po wojnie na działania wobec Niemiec, zaproponowane 22 lipca 1944 r. przez struktury polskiego Ministerstwa Sprawiedliwości. Zob. w tym tomie wyżej.

[219] Tu Mikołajczyk mówi, że na terenach zabużańskich jest kilka wysp, gdzie Polacy stanowią większość, wobec tego należy wysiedlić 70–80% mieszkańców tych terenów, wtedy nie będzie problemu, bo nie będzie tam Ukraińców, Białorusinów czy Litwinów.

[220] Na razie nie przedstawiono w tej sprawie żadnych wiarygodnych faktów.

[221] Tu Morawski znów mówi o jakimś dekrecie, jak na posiedzeniu PKWN 2 sierpnia, o którym nie wiadomo nic bliższego.

[222] PKWN na takiej polityce się sparzył i po pewnym czasie zmienił postępowanie. Z zapisu tej rozmowy może wynikać, że Mikołajczyka i rząd mniej interesowały kwestie wyzwolenia kraju, odbudowy Polski itp., a bardziej „Polesia czar”.

[223] PKWN? Polska? Straciłyby poparcie ZSRR?

[224] Główną wadą rządu i obozu londyńskiego było to, że ludzie go reprezentujący i wyznaczający kierunek jego polityki nie patrzyli na zmiany następujące w świecie od początku rewolucji przemysłowej, nie widzieli, że ciężar wojny dźwiga ZSRR i że gdyby nawet doszło do takiej konferencji, karty rozdawał będzie szef WKP(b).

[225] Anglicy nie dość, że wymyślili taką granicę po I wojnie, to w dodatku konsekwentnie popierali ją w czasie II wojny.

[226] Projekt takiego przebiegu granicy wskazano wcześniej, czyli na konferencji w Wersalu.

[227] Premier brytyjski po Teheranie wypowiadał się kilka razy bardziej lub mniej precyzyjnie w sprawie przebiegu wschodniej granicy II RP. Nie wiadomo, do której wypowiedzi odnosi się Morawski.

[228] Luki w tekście.

[229] Chodzi o Polaków wysiedlonych z dawnego zaboru pruskiego do GG po 1939 r.

[230] W sensie: „wmówiona”.

[231] Na terenie Chełmszczyzny (została w Polsce) pewnie kilkunastokrotnie mniejszej niż całe Zakerzonie żyło ponad 10% Ukraińców z liczby Polaków mieszkających na całych terenach za Bugiem. Z województwa lubelskiego wysiedlono w latach 1944–1946 prawie 200 tys. Ukraińców do USRR, a łącznie z dzisiejszej Polski ponad 500 tys. Ukraińców. Ponadto z rejonów Polski południowo-wschodniej przesiedlono na Ziemie Odzyskane ok. 150 tys. Ukraińców, Bojków czy Łemków w ramach akcji „Wisła”. Te cyfry są interesujące i istotne dla oceny rzetelności oficjalnych danych o liczbie Ukraińców, Białorusinów czy Litwinów w granicach Polski. Mały rocznik statystyczny 1938 podaje, że w województwie lubelskim mieszkało niecałe 80 tys. Ukraińców, Rosjan, Rusinów i Białorusinów. Niby dane te odnoszą się do 1931 r., ale przez 13–14 lat niemożliwy jest wzrost liczby ludności ukraińskiej na tym terenie o ok. 150%, zwłaszcza że przed 1939 r. władze II RP przeprowadziły dodatkowo akcję formalnie wymierzoną przeciw prawosławiu, a faktycznie przeciw Ukraińcom. Za Bugiem było jeszcze więcej ludności niepolskiej. Wydaje się, że mikołajczykowskie 5 mln Polaków na Kresach trzeba też podzielić przez 3. To wskazywałoby, że Polaków na tamtych terenach było ok. 20%, co pokrywałoby się z liczbą repatriowanych do Polski i uciekinierami przed Ukraińcami, czyli niecałe 2 mln.

[232] Pod warunkiem że Ukraińcom, Białorusinom czy Litwinom przeciwstawi się pozostałą ludność, czyli oprócz Polaków i Żydów (poza Warszawą i kilkoma innymi dużymi stanowili oni większość mieszkańców miast) Niemców, Ormian itp.

[233] Litwa nie chciała utrzymywać stosunków dyplomatycznych z II RP po „utworzeniu” tzw. Litwy Środkowej, a następnie włączeniu jej do państwa polskiego.

[234] Rząd polski uważał początkowo, że to Francja pokona Niemcy, ZSRR, Litwę i Słowację (to kraje uważane za okupantów Polski po 1939 r.). Po jej klęsce postawił na Churchilla, chociaż Anglicy jeszcze we wrześniu 1939 r. twierdzili, że bez Armii Czerwonej nie da się pokonać Hitlera (na krótko w latach 1940–1941 zmienili zdanie i nawet próbowali się szykować do wojny z ZSRR), ale od 22 czerwca 1941 r. znów stawiali na ZSRR i wciąż powtarzali to Polakom. Niestety władze polskie postrzegały ZSRR i ACz poprzez wygraną wojnę z lat 1918–1920. Nie chciały widzieć, że ZSRR stał się potęgą militarną. A propaganda obozu rządowego w kraju nawet po klęskach Wehrmachtu pod Stalingradem i na Łuku Kurskim wciąż lekceważyła potęgę ACz. O tym mówi Osóbka.

[235] Umowy PKWN z władzami ZSRR z końca lipca 1944 r. były istotną, a może nawet podstawową przyczyną zgody Stalina na utworzenie takiego, a nie innego PKWN, który nie chciał tworzyć własnej administracji na wyzwalanych terenach Polski. Chciał również „życzliwej” sobie władzy w Polsce, a tej nie gwarantował mu rząd polski w Londynie. Tylko taka Polska gwarantowała mu bezpieczeństwo od strony Niemiec. Wasilewska nie ma jednak racji w sprawie zachowania się ACz na wyzwolonych terenach Polski. Trudno dziś wskazać, co było ważniejszą przyczyną „odmiennego” od słów przewodniczącej ZPP postępowania ACz. Tylko „zależność” władz polskich od ZSRR, jak twierdzi współczesna polityka historyczna, czy demoralizacja żołnierza wynikająca z kilkuletniego pobytu w okopach.

[236] Stąd taki pośpiech w „podpisaniu” umów o administracji i granicach.

[237] Na południu były dwie wersje tej linii wymyślone przez władze brytyjskie w 1920 r.

[238] Był on związany z tamtymi terenami przed 1939 r.

[239] W ciągu rozmowy Mikołajczyk gdzieś zgubił milion Niemców.

[240] Rząd faktycznie w tym czasie nie rozpatrywał zgody na linię Curzona jako granicę między Polską a ZSRR (tak wynika z wydanych Protokołów posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 7. Trudno mieć zaufanie do oficjalnych protokołów RM, ponieważ w sprawie powstania w stolicy został on ewidentnie sfałszowany po czasie). Może tak faktycznie było, ale wydawca Protokołów... wskazuje, że „Prezes Rady Ministrów odmówił jakiegokolwiek przyrzeczenia zgody na rozmowy z ZPP”, dodając w tym miejscu, że w innej wersji protokołu tego posiedzenia jest tu dodatkowy dopisek „względnie z Komitetem Wyzwolenia”. Chodziło o to, że Mikołajczyk zgodził się jechać na spotkanie ze Stalinem, ale nie z PKWN i sprzeciwiał się spotkaniu się z nim jako warunkowi przyjęcia go przez Stalina. Protokoły, jak i propaganda rządowa starały się przedstawić tę podróż Mikołajczyka jako niemal ponowne uznanie rządu polskiego przez ZSRR. Tymczasem sekwencja wydarzeń przedstawiała się następująco: Churchill prawdopodobnie spodziewał się, że Stalin, nie chcąc tworzyć na terenie wyzwolonej Polski (po swej właściwie ostatecznej zgodzie udzielonej w Teheranie na wskazywaną przez Stalina granicę z Polską) własnej administracji wojskowej, stworzy „komitet wyzwolenia narodowego” na wzór Jugosławii czy Francji. W przypadku Jugosławii sytuacja była ciekawa i tworzyła precedens, który Stalin skopiował wobec Polski. Wielka Brytania uznawała rząd jugosłowiański przebywający w Londynie, ale miała również bardzo dobre stosunki z komunistą Josefem Broz-Titem kierującym JKWN. Tak więc Churchill poprosił Stalina jeszcze przed ogłoszeniem powołania PKWN, tj. w swym piśmie z 20 lipca 1944 r., o przyjęcie polskiego premiera. Mikołajczyk się krygował, ale będąc zupełnie zależny od Anglików, nie miał wyboru i „poprosił”. Stalin odpowiedział 23 lipca: „Co się tyczy Mikołajczyka, to oczywiście nie odmówię przyjęcia go. Byłoby jednak lepiej, gdyby zwrócił się on do Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, który do Mikołajczyka odnosi się życzliwie”.

[241] Powinno być „to”.

[242] Raczej kpi. Problem w tym, że nie wiemy do końca, jak wyglądałaby Polska, gdyby nie wojna domowa wywołana przez tzw. obóz broniący rzekomo suwerenności i niepodległości kraju przed „zaborczymi Sowietami”. Czy doszłoby do represji wobec AK, gdyby ta, zamiast podporządkować się nowej władzy, nie walczyła z nią?

[243] Wypowiedź dość naiwna, żeby nie powiedzieć kłamliwa.

[244] To nie aresztowania, ale bezpieczeństwo na tyłach walczących wojsk, chociaż NKWD wykorzystało to jako pretekst. Takiego określenia, jak to widać w tym i innych dokumentach, używano potocznie. Sama istota tej sytuacji była inna. Zob. wyżej przytoczony fragment rozmowy jednego z dowódców ACz z komendantem Okręgu Lublin AK.

[245] Nikita Chruszczow – I sekretarz KC WKP(b) Ukrainy.

[246] Władysław Filipkowski – pułkownik, komendant Obszaru AK Lwów.

[247] Stefan Czerwiński – podpułkownik dyplomowany, komendant Okręgu AK Lwów.

[248] Franciszek Studziński – podpułkownik, komendant Okręgu AK Tarnopol.

[249] W 1918 r. między Polakami a Ukraińcami rozpoczęły się walki zbrojne o panowanie nad Lwowem. Doszło wówczas do starć o władzę w tym mieście. Polaków wspierali liczni ochotnicy z rdzennej Polski. Ciekawostką był udział w tych walkach, jako ochotnika do WP, ważnej postaci politycznej czasów PKWN i PRL – Aleksandra Zawadzkiego.

[250] Tam mieścił się Główny Sztab Formowania i Uzupełnień WP.

[251] Służyli razem.

[252] Żołnierze AK i innych formacji konspiracyjnych zapłacili za ambicje czy raczej głupotę polityków, gdyż ci wiedzieli, że utrzymywanie zorganizowanego wojska (?) niepodporządkowanego WP lub chociaż ACz skończy się tak, jak się stało. Takie są prawa wojny. Nie można też wykluczyć, że robili tak celowo, bo chcieli wykorzystać to propagandowo. Podobnie jak zgoda na walki w Warszawie miała być argumentem Mikołajczyka w rozmowach ze Stalinem. Ale też znaleźli się liczni oficerowie AK i działacze DR, którzy oficjalnie przeszli na stronę PKWN, uznając, że przysięgali nie władzom na emigracji, ale Polsce. Wśród nich był m.in. Delegat Okręgu Lwów Adam Ostrowski. Część natomiast pracowała lojalnie dla PKWN i potem PRL, nie ujawniając swej tożsamości.

[253] NKWD odpowiedzialne za bezpieczeństwo na tyłach ACz nie wyjaśniało powodów swego postępowania, ale we Lwowie powstała sytuacja podobna do tej, o jakiej jest mowa na posiedzeniu PKWN 2 sierpnia 1944 r. Zob. wyżej.

[254] Chwali się. Decydowało NKWD, dlatego że działo się to na terenie nienależącym do Polski, co w zasadzie uznawał cały świat poza rządem polskim, a co ważniejsze, sytuacja ta miała miejsce na bezpośrednim zapleczu frontu i polscy politycy oraz dowódcy doskonale wiedzieli, że nikt prowadzący działania wojenne – nie tylko ACz i WP – nie tolerowałby w takiej sytuacji funkcjonowania niepodporządkowanych sobie formacji zbrojnych.

[255] Nie można wykluczyć, że chodzi o Sergiusza Szoryna ze zgrupowania „Komar II” kontynuującego akcję „Wachlarza” na Polesiu.

[256] Władze ACz.

[257] Został zmuszony do spotkania.

[258] Tzn. struktury podziemia podporządkują się WP lub ACz.

[259] Pewnie przed włączeniem go do Litwy.

[260] To niezgodne z prawdą.

[261] Plotki propagandowe podobne do tych o agenturalności PPR. Chociaż z drugiej strony wiadomo, że niektóre oddziały może nie współpracowały z Niemcami, ale były przez nich tolerowane. Np. struktury pod dowództwem Adolfa Pilcha „Doliny” przedostały się z Nowogródczyzny pod Warszawę. Z jakiegoś powodu (a na pewno nie za niewinność) to KG AK wydała wyroki na Pilcha (odsunięto go też od dowodzenia swym oddziałem) i niektórych innych dowódców AK z tamtych terenów za współpracę z Niemcami.

[262] Dowódcy i żołnierze AK dostawali początkowo propozycje wstąpienia do WP lub ACz w zależności od poczucia narodowości. W większości odmawiali, więc z czasem zrezygnowano z takich propozycji i od razu internowano ich, wywożąc w głąb ZSRR. Zmieniło się to w kolejnych miesiącach, gdy ACz i władze PKWN zorientowały się czy raczej odczuły zmianę taktyki tych oddziałów, które zamiast ujawniać się w „roli gospodarzy terenu”, przeszły do prób walki z ACz i WP, wzywania do nierespektowania dekretu o mobilizacji, nawoływania do dezercji z WP czy zabójstw oficerów i żołnierzy WP i ACz.

[263] Mikołajczyk próbuje wykazać, że walki w stolicy były samodzielną decyzją dowództwa AK, a nie jego inicjatywą.

[264] Powtarza nieprawdę Wasilewskiej.

[265] Mówi o Bierucie. Nie leciał on do Moskwy z Warszawy. Trudno powiedzieć, czy Morawski wyciąga błędne wnioski z faktu przybycia Bieruta czy Gomułki do Lublina na początku sierpnia, czy świadomie kłamie jak Mikołajczyk. Kłamie raczej świadomie. Najwyższych rangą przedstawicieli kierownictwa PPR i KRN nie było w Warszawie z całą pewnością od końca lipca. Czasem się pisze, że opuścili Warszawę na wezwanie CBKP z 17 lipca, czasem, że z inspiracji PKWN czy Stalina lub przez zbieg okoliczności. Tak czy owak stwierdzenie Morawskiego czy Wasilewskiej (mogli nie wiedzieć o tym) są co najmniej niezgodne z prawdą. Ta grupa lewicowych działaczy miała wesprzeć PKWN. Polecenie i sugestia opuszczenia Warszawy, by udać się na prawy brzeg Wisły przez tych działaczy to kolejna, chociaż drobna, wskazówka, że ACz nie zamierzała zdobywać stolicy Polski w 1944 r. i nie planowała w tym momencie dalszego marszu na zachód.

[266] To akurat jest prawdą. Zagony pancerne ACz, które dotarły na początku sierpnia w rejon Warszawy, przegrały największą na ziemiach polskich bitwę pancerną w rejonie Radzymina/Wołomina. Miały one „oczyścić” teren do Wisły i Narwi, by Armia Czerwona mogła bezpieczniej wspomóc powstanie Słowaków przeciw ks. Tiso (tu poniosła klęskę w bitwie o Przełęcz Dukielską). To element polityki Stalina, która umożliwiła opanowanie Rumunii, Bułgarii i części Węgier.

[267] Czyniła to, ale tak, by nie wesprzeć ACz. Faktycznie rzecz biorąc, z punktu widzenia działań na froncie wschodnim II wojny nie miało to żadnego znaczenia wojskowego, a jedynie wykazanie dobrej woli. To już mogło zmienić stosunek „Wielkiej Trójki” do sprawy polskiej, a na pewno utrudnić Stalinowi rozegranie jej na jego warunkach. Niestety zabrakło jej przywódcom polskim w Londynie w trakcie II wojny. Dziś ten brak chęci wspierania działań wojennych ACz służy jako argument znaczenia i siły AK. W czasie walk w Warszawie były nawet próby propagandowego podkreślenia ich znaczenia przez twierdzenie, że ocaliły one ACz przed klęską, co odwróciłoby losy wojny, przynajmniej na wschodzie. Zob. niektóre dokumenty odnoszące się do oceny i znaczenia powstania warszawskiego w: Zakłamana historia powstania. Błędy dowódców poufne rozkazy i dokumenty, t. 2, Wydawnictwo Oratio Recta, Warszawa 2018.

[268] Przechwala się. AL miała więcej chęci niż odpowiednich sił. Rola kłamie jednak, mówiąc, że AK nie walczyła w ogóle z Niemcami.

[269] Takie „nastawienie” dotyczyło okresu do lipca 1941 r. Potem rząd polski dostosował się do zaleceń Anglików i od czasu do czasu AK wykonywała nawet działania, które mimo wszystko „wspierały” ACz przez wyznaczanie tzw. kontyngentów dla poszczególnych struktur terenowych. Od przekroczenia na początku stycznia 1944 r. granicy polsko-radzieckiej z 1939 r. miały zalecenie nawet „współdziałania”, gdyż w takiej sytuacji łatwiej było strukturom AK i DR występować w roli „gospodarza” terenu. A tak w ogóle, to patrząc na całość dokumentów AK, odnosi się wrażenie, że to ZSRR był w latach 1939–1945 głównym wrogiem państwa polskiego. To prawdopodobnie efekt obaw o odebranie przez ZSRR terenów litewskich, białoruskich i ukraińskich oraz skutek rodowodu części oficerów AK wywodzących się z Legionów współpracujących z Niemcami czy raczej Germanami (Rzesza i Austro-Węgry) w czasie I wojny światowej.

[270] Nie było masowości, nie było też żadnych poleceń w tym kierunku, z całą pewnością nie ma na to dowodów/dokumentów. Na pewno natomiast zdarzały się przypadki „likwidacji” może nawet większych grup w ramach ochrony przed grabieżami itp. Faktem są też naciski rządu polskiego na ZSRR, jak też na rząd angielski, by ten wymusił na Stalinie wycofanie z terenu Polski oddziałów partyzanckich złożonych z jeńców ACz, co nastąpiło w 1943 r. Jako uzasadnienie strona polska wskazywała, że ich działania zbrojne są powodem represji ze strony gestapo wobec okolicznych miejscowości.

[271] Znów Osóbka co najmniej się myli lub wprost kłamie. Współpraca nie była znacząca. AK musiała wykazać się wobec Anglików, więc nieco powiększała swe zasługi. Tak przedstawiano wobec aliantów i opinii publicznej na Zachodzie fakt udziału niektórych oddziałów w wyzwoleniu pojedynczych miejscowości w czasie operacji Bagration. Dochodziło też do współpracy, co wynikało z lokalnych układów sił. Np. na Nowogródczyźnie do lata 1943 r., dopóki KC WKKP(b) Białorusi nie podjął decyzji o usunięciu z terenów białoruskich wszystkich „białopolskich” (za takie uznawano jednostki AK) oddziałów partyzanckich. Lecz przykładem największej i faktycznej współpracy były właściwie chyba tylko działania 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty z oddziałami ACz walczącymi o Kowel zimą i wiosną 1944 r.

[272] Do dziś dowodów nie przedstawiono. Rzucano takie oskarżenia, by je przeciwstawić oskarżeniom lewicy o kolaborację z ZSRR. Można wskazać natomiast przykłady, zwłaszcza niektórych oddziałów NSZ, gdy ta organizacja została wcielona do AK, lecz niektóre jej struktury – kolaborujące z Niemcami – „usamodzielniły się” i odmawiały podporządkowania się AK lub na Nowogródczyźnie po wspomnianej uchwale KC WKP(b) Białorusi o usunięciu polskiej partyzantki z Białorusi. Doszło wtedy do współpracy m.in. oddziału „Góry” Adolfa Pilcha z Niemcami. Może o tym mówi Wasilewska?

[273] Nie ustalono bliższych danych, ale może błędnie zapisano nazwisko, gdyż działacz RPPS o tym nazwisku, czyli Stanisław Szwalbe, przeżył wojnę. (Ten fragment zapisu rozmów delegacji rządu polskiego z delegacją KRN/PKWN to wzajemne oskarżenia, o które w warunkach konspiracji nie jest trudno, bo towarzyszy jej duża podejrzliwość).

[274] Helena Jabłkowska – aresztowana za pomoc Żydom w styczniu 1944 r., działaczka PPS.

[275] Nie ustalono bliższych danych.

[276] Tak jak i AK. Ta uwaga premiera jest chybiona, ponieważ Stalin uznał w 1938 r. KPP za „zdradziecką” i kazał ją rozwiązać oraz zlikwidować wielu jej działaczy, jak w 1940 r. polskich jeńców-oficerów.

[277] Tzn. akceptowano rząd polski. PPR nie myślała zimą 1943 r. o władzy w Polsce.

[278] Chodzi o rozmowy przedstawicieli KC PPR z DR, którym był przeciwny komendant KG AK Stefan Rowecki. Osóbka rzuca na niego oskarżenia bez dowodów, a tylko na podstawie zbieżności w czasie rozmów DR i PPR oraz aresztowania Delegata Rządu. Faktem jest, że Piekałkiewicz popełnił błąd, nie godząc się na przydzielenie mu ochrony osobistej ze strony AK.

[279] Coś w tym oskarżeniu może być, ponieważ jako delegat rządu był w ostrym konflikcie m.in. z socjalistami z PPS-WRN (usunął ich z DR), a ci mieli silne związki z sanacją. Czy jednak posunęliby się do takiego czynu?

[280] Tu Wasilewska nie bierze pod uwagę powiązań polityczno-organizacyjnych AL z WP.

[281] Anna Gadzalanka – (czasem w dokumentach występuje jako Bojarowa od nazwiska męża), działaczka ruchu ludowego.

[282] Prawdopodobnie chodzi o list otwarty do społeczeństwa wydany przez WRN w Lublinie, w którym rada wzywała do poparcia KRN, zaakceptowany przez Gadzalankę i innych działaczy SL czy BCh, członków tejże rady.

[283] Trudno ustalić, czy nie chce, czy rzeczywiście nie może. Musiałby udać się do Lublina? Czy może Gadzalanka była w Moskwie, bo w niektórych informacjach o niej tak się twierdzi.

[284] To jedno z miejsc w dokumencie, gdzie trudno ustalić, o co chodzi. Niemcy faktycznie zgodzili się na utworzenie z niewielkiej części oddziałów ACz jednostek, które z nimi kolaborowały. Były one wykorzystywane np. do represjonowania walczącej Warszawy. Z Niemcami z powodów polityczno-ideologicznych kolaborowali przedstawiciele (jeńców) różnych narodów ZSRR mających porachunki ze Stalinem. Szczególnym przykładem są Ukraińcy mający nadzieję na utworzenie własnego państwa.

[285] Mikołajczyk mija się z prawdą. Nie chce przyznać, że informacje dostał z ambasady brytyjskiej w Moskwie, kiedy wreszcie udało się przekazać AK wieści o rozpoczęciu walk w stolicy. Jego twierdzenia o przylatujących co chwilę wysłannikach z Warszawy są warte tyle samo, co zapewnienia Wasilewskiej lub Morawskiego, że rzekome informacje Bieruta o braku walk w stolicy są wiarygodne, ponieważ przebywał on na początku sierpnia w stolicy.

[286] Formalnie KRN przejęła ustawą z 21 lipca 1944 r. zwierzchnictwo nad Armią Polską w ZSRR oraz scaliła ją z AL w WP. Wszystko to jest antydatowane, a przede wszystkim „przyjęte i uchwalone” w Moskwie bez wiedzy KRN. W tej kwestii KRN/PKWN (zwłaszcza w lipcu 1944) „stanowiła” prawo według podobnego wzoru, jak tworzyły się władze polskie jesienią 1939 r. we Francji. Natomiast skutkiem tej chaotycznej dyskusji był pewnie dekret PKWN z 24 sierpnia 1944 r. o rozwiązaniu tajnych organizacji wojskowych na terenach wyzwolonych. W art. 1. wskazywał, że „Z chwilą powołania jednolitego Wojska Polskiego i uwolnienia wielkich połaci kraju, tracą rację bytu wszystkie tajne organizacje wojskowe i pomocniczo-wojskowe na terenach wyzwolonych”. W art. 3. i 4., że „Wszyscy członkowie tajnych organizacyj wojskowych, o ile nie podlegają mobilizacji na podstawie ogłoszonego dekretu, mogą wstąpić jako ochotnicy do Wojska Polskiego”, a „Służba w tajnych organizacjach wojskowych będzie zaliczona do służby w Wojsku Polskim”. Natomiast art. 6. groził, że „Za uchylanie się od postanowień niniejszego dekretu winni będą pociągnięci do odpowiedzialności karnej według przepisów wojskowego kodeksu karnego”. Dekretu tego nie uznawały ani DR, ani AK. AK rozwiązana została postanowieniem ostatniego komendanta KG AK Leopolda Okulickiego w styczniu 1945 r.

[287] Wasilewska nieprawdziwie wskazuje, że Polski Komitet Narodowy stworzony przez polskich komunistów w Moskwie w grudniu 1943 r. powstał na życzenie władz radzieckich, bo tylko one miały kontakt z ZPP. Ale coś się tu nie zgadza, gdyż zaprzestał on właśnie działania na ich życzenie. Wydaje się, że Wasilewska kręci i mota, ponieważ w tym momencie Stalinowi wygodniej było „zrzucić” odpowiedzialność za utworzenie PKWN na KRN/kraj, by się „wytłumaczyć” przed Churchillem i Rooseveltem.

[288] Nie wiadomo, o jakiej wypowiedzi Stalina mówi.

[289] Tu pewnie chodzi o różne regiony kraju. Tytułów prasy konspiracyjnej były setki. Wynikało to z faktu, że niektóre struktury polityczne czy wojskowe wydawały po kilka tytułów centralnie i dodatkowo w regionach, ale przede wszystkim dlatego, że w trakcie okupacji zapanowała pewna swoboda polityczna, co dało efekt w postaci utworzenia dużo większej liczby grup (partii) politycznych. Ponieważ brakowało łączności między nimi, ujawniły się też ambicje poszczególnych działaczy. O niektórych kwestiach można znaleźć informacje w raportach przekazywanych do Londynu przez KG AK. Zob. np. Jaka Polska po wojnie. Ani sanacyjna, ani sowiecka, gdzie w kilku miejscach przytaczane są informacje KG AK o sytuacji w poszczególnych środowiskach politycznych.

[290] Obie główne strony sporu politycznego w Polsce były zainteresowane odsunięciem w cień czy w ogóle z polityki niewygodnych dla nich działaczy.

[291] Już wiedział, że usunie Sosnkowskiego, bo na to naciskali Anglicy, a rozkaz Naczelnego Wodza z 1 września 1944 stał się tylko wygodnym pretekstem.

[292] Nie wiadomo, o kogo chodzi. O lotników czy o żołnierzy? Mikołajczyk pośrednio wraca znów do sprawy granicy. Gdyby jednak tak było, że większość polskich żołnierzy w Anglii jest z Kresów, toby wskazywało, że z głównie oni opuścili Polskę we wrześniu 1939 r.

[293] Tadeusz Bielecki kierował SN, był krytyczny wobec rządów gen. Sikorskiego i Mikołajczyka. W tej kwestii „współpracował” z sanatorami.

[294] Władysław Raczkiewicz – prezydent RP na uchodźstwie, sanator, przeszkadzał, na ile mógł, rządowi złożonemu z polityków zwalczających ludzi Piłsudskiego.

[295] Mikołajczyk był w opozycji przed wojną, a na emigracji walczył z sanacją skupioną wokół prezydenta.

[296] Chodzi o organ ZPP „Wolna Polska”.

[297] Tzn. członka czy działacza Obozu Zjednoczenia Narodowego. Byli uznawani za wrogów przez większość rządu, jak i komunistów z ZPP.

[298] Członek Związku Strzeleckiego, dziś i w międzywojniu uznawanego za organizację patriotyczną dążącą do niepodległości Polski, a faktycznie kontrolowanego przez wywiad austriacki, przynajmniej do upadku Austro-Węgier w 1918 r.

[299] Pewnie Mikołajczyk chciał powiedzieć: jeśli ozonowiec jest u nas, to jest „faszystą”, a jak u was, to jest „wzorem demokraty”. W sporach politycznych łatwo okłada się przeciwników epitetami. Dla polityków powiązanych z rządem wszyscy sprzeciwiający mu się byli „sanatorami”, ale przede wszystkim „komunistami” (od ks. Kubsza – kapelana w oddziałach I Armii Polskiej w ZSRR po sekretarza PPR Władysława Gomułkę). Dla działaczy ZPP, PPR itp. wszyscy im niepodporządkowani byli przede wszystkim tzw. reakcjonistami, a czasem nawet faszystami.

[300] Brak zapisu, ale pewnie Mikołajczyk wskazał, że ktoś z obozu PKWN jego też zaliczył do obozu sanacji, do tego bowiem odnosi się Wasilewska.

[301] Niezgodne z rzeczywistością, bo np. w Lublinie objął początkowo władzę miejscowy delegat rządu, wspominany Cholewa. Sama sobie w dalszym ciągu spotkania zaprzeczy. Podobnie było jeszcze w kilku innych miejscowościach. Zob. odnośnie do tej kwestii wyżej protokół PKWN z 2 sierpnia czy protokoły BP KC PPR niżej.

[302] Albo błąd w zapisie i powinno być „sprawy graniczne”, albo Mikołajczyk chciał powiedzieć, że problem dotyczy tego, od kogo Polska będzie „zależna” po wojnie – od Anglii czy ZSRR.

[303] Grabski mówi pewnie o deklaracji RJN z 15 marca 1944 r. dotyczącej podobnych kwestii co Manifest PKWN. Oba dokumenty zob. Jaka Polska po wojnie..., s. 325–336, 370–379.

[304] W tym czasie nie było nawet projektu dekretu PKWN. Był natomiast projekt rządu, ale taki, że pewnie do dziś trwałaby reforma rolna w wykonaniu rządu polskiego (londyńskiego). Zob. Jaka Polska po wojnie..., s. 208 i n.

[305] Pewnie błąd osoby przepisującej tekst. Powinno być „znając”.

[306] Pewnie pominięto słowa „chodzi o”.

[307] Tu deklaracja Mikołajczyka – najważniejsze: władza dla „naszych”. Dokument w swej formie jest czymś między stenogramem a obszernym protokołem. Nie ma w nim wymienionych stronnictw albo sporządzający dokument pominął wyliczane przez premiera nazwy stronnictw politycznych.

[308] Trudno stwierdzić, czy Mikołajczyk tak myślał, czy była to metoda na takie przeciąganie zmian społeczno-gospodarczych w Polsce. Teoretycznie to byłoby możliwe i słuszne, ale pewnie do dziś nie rozwiązano by żadnego problemu, który miał zbliżać kraj do Europy. Oprócz reformy rolnej – jako punktu wyjścia – należało rozwiązać co najmniej problem nadmiaru ludności wiejskiej, miejsc pracy, analfabetyzmu itd., czyli wszystko. Pod rządami PPR/PZPR robiono to równocześnie, chociaż nie obyło się bez problemów, ale to, co Europie zajęło kilkaset lat, w Polsce uczyniono w kilkadziesiąt. Tak działo się zresztą prawie w całej części Europy na wschód od linii południka, biegnącej mniej więcej wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej.

[309] Brytyjczycy tworzyli rządowi polskiemu możliwości „izolowania” niewygodnych mu obywateli na terytorium Wielkiej Bryt, np. na Wyspie Węży (sanatorzy) czy w Palestynie (podejrzewani o sympatię do ZSRR). Podobnie Stalin pomagał PKWN, wywożąc żołnierzy AK na Syberię. Oficjalnie obie strony tłumaczyły to koniecznością zachowania „bezpieczeństwa”.

[310] Z jakimś niskiej rangi urzędnikiem lub poprzez dyplomatów radzieckich.

[311] Wasilewska znów, nie znając realiów kraju, raczej świadomie kłamie. Faktem jest, że władze w 1939 r. nie rozwiązały policji państwowej, której struktury Niemcy podporządkowali sobie. Faktem jest również, że część policjantów współpracowała z podziemiem – głównie z AK. Dowodem na to jest choćby obszerny dokument zawierający charakterystyki czołowych działaczy KPP, np. Gomułki czy Ochaba, sporządzony dla KG AK, ale policja nie była podporządkowana KG czy DR. Z ruchem oporu współpracowali poszczególni policjanci. Policja ta była zwalczana przez podziemie za wysługiwanie się części funkcjonariuszy Niemcom.

[312] AK (podobnie jak inne organizacje, w tym GL/AL) wykorzystywała część Policji Polskiej (urzędowa nazwa). Może Wasilewska, nie mając wiedzy, utożsamiała polski samorząd kontrolowany przez Niemców (on finansował PP) z samorządem organizowanym przede wszystkim przez DR?

[313] Pewnie Wasilewska powiedziała: „Mnie się zdaje, że prostym załatwieniem sprawy jest, ażeby administracja utworzona na warunkach nielegalnych została wykorzystana dla pracy w warunkach legalnych”.

[314] To następna wskazówka, że członkowie PKWN wiedzieli lub domyślali się, że ACz zatrzyma się na kilka miesięcy na linii Wisły i nie będzie zdobywać stolicy Polski.

[315] Brak tekstu.

[316] W tym czasie były tylko propagandowe apele i wezwania. Dekret o mobilizacji wydano dopiero 15 sierpnia 1944 r.

[317] Był rozkaz do działania w ramach akcji „Burza”, a to nie to samo. Współdziałanie to uzgodnienia, podporządkowanie itp. Chodziło bardziej o to, by starać się opanować określony teren przed wkroczeniem ACz i WP i wtedy zameldować się dowódcy frontowemu, że tu rządzi AK i DR.

[318] Słowa Grabskiego to nie tylko zapowiedź wojny domowej, ale i informacja, że formalnie podporządkowana politykom armia była siłą niezależną od rządu i w innych warunkach kontynuowałaby tradycję, czyli rządziłaby Polską jak niemal przez cały okres międzywojnia.

[319] Na lewym brzegu Wisły poza Kielecczyzną i częścią Mazowsza AK istniała w zasadzie tylko „na papierze”. „Działać” i „walczyć” zaczęła po przejściu frontu. Być może jednak słowa premiera miały znaczenie i odegrały jakąś rolę, bo dekret PKWN rozwiązywał te organizacje tylko na „terenach wyzwolonych”, ale czy tylko dlatego, nie wiadomo.

[320] Może jako zajęcie Warszawy rozumie wyzwolenie jej prawostronnej części? Stalin wprawdzie kilka dni później w czasie pożegnalnej wizyty premiera polskiego 9 sierpnia najpierw wskazał na przyczyny, dla których nie zajęto Warszawy, lecz na prośbę Mikołajczyka obiecuje jednak podjąć próbę udzielenia pomocy: „jeżeli zostanie nawiązany należyty kontakt z Warszawą, udzieli on jej pomocy”. W tym czasie jednak opinia polska i brytyjska jest informowana przez Polaków, że ACz celowo zatrzymała się pod Warszawą, co Stalin wykorzystuje jako pretekst i poprzez TASS oświadcza, że ZSRR nie chce mieć nic wspólnego z „awanturą” w Warszawie, wycofując się z obietnicy pomocy dla walczącej stolicy.

[321] Tu Wasilewska ewidentnie kłamie. Wiedziała nie tylko o powstaniu w Warszawie pewnie od 1 sierpnia, ale też o tym, że AL nie przedstawiała nigdy znaczącej siły w stolicy, nawet gdy w połowie lipca KG AK nakazała przekazanie dużej części broni oddziałom AK na wschodnie obszary Polski. Armia Czerwona nie planowała latem 1944 r. dalszego marszu na zachód, a ograniczyłaby się do uchwycenia przyczółków na lewym brzegu Wisły (co zrobiła) – tak tradycyjnie postępowały wojska rosyjskie czy też bolszewickie, gdy w marszu na zachód na drodze stała im Warszawa (poza powstaniem kościuszkowskim}.

[322] Teoretycznie Mikołajczyk ma rację. Tak pewnie byłoby, gdyby AK miała dostateczną ilość broni i jednocześnie nie kierowała się niechęcią do ACz i ZSRR, lecz tym, co było najistotniejsze – pokonaniem Niemiec.

[323] Film Dariusza Baliszewskiego o Władysławie Sikorskim. O sprawie szefa II Oddziału KG AK zob. Zakłamana historia powstania. Raporty oficerów AK: To się skończy katastrofą, Wydawnictwo Oratio Recta, Warszawa 2019, s. 81–136.

[324] W propagandzie czy dokumentach rządu polskiego i jego ekspozytur krajowych nie istnieje ZSRR, ale Rosja.

[325] „BI”, 11 sierpnia 1944, s. 1.

[326] Z dostępnych dokumentów nie wynika, że ZSRR chciał się mieszać do spraw Polski poza kwestią granicy, chociaż w tle wisiało żądanie ZSRR, by Polska nie mogła znów wojować z nim, jak w latach 1918–1920, gdyż to przeszkadzałoby w realizacji polityki Związku Radzieckiego i innych aliantów wobec państw Osi. Za mieszanie się w wewnętrzne sprawy Polski rząd uznawał to, że PPR i ich sojusznicy, tzn. część ludowców i socjalistów, chcieli, by dokończyć coś, co historycy nazywają rewolucją burżuazyjną: dać chłopom ziemię, stworzyć przemysł, uniemożliwić rządy sanacji, upodmiotowić społeczeństwo poprzez likwidację analfabetyzmu itp.

[327] Jedynym polskim argumentem wobec Brytyjczyków mogłoby być chyba tylko popieranie dekolonizacji imperium, np. wspieranie aspiracji Żydów do utworzenia własnego państwa na terenie zależnej od Anglików Palestyny, ale pewnie to przyspieszyłoby tylko proces porzucenia rządu polskiego przez Churchilla, co nastąpiło zresztą po ustąpieniu Mikołajczyka z funkcji premiera.

[328] AAN, DR 202 I 4, k. 94.

[329] Władysław Banaczyk – minister spaw wewnętrznych.

[330] Wyjazd został „wynegocjowany” (tzn. wymuszony na Mikołajczyku) przez Churchilla i Edena. To nie były „interwencje”, lecz „prośby” (zob. wyżej).

[331] Układ o administracji na wyzwolonym terytorium Polski między PKWN a ZSRR.

[332] Mikołajczyk chce się wykazać, ale wbrew jego ocenom, przynajmniej na początku sierpnia 1944 r., ani Polacy, ani Stalin nie używali takiej nazwy. Mówiono tylko, że ma on prerogatywy rządu.

[333] Nie zmieniono taktyki, lecz postąpiono zgodnie ze zwyczajem czy też własnymi potrzebami politycznymi.

[334] AAN, DR 202 I 4, k. 95.

[335] Nie można wykluczyć, że znajdująca się w aktach AK depesza Kwapińskiego potępiająca i grożąca karami za takie postępowanie do DR i KG AK, chociaż datowana na 2 sierpnia, a otrzymana w Warszawie 10, to efekt tej rozmowy i reakcja na zarzuty Stalina, gdyż jest prawdopodobnie antydatowana.

[336] Wskazówką potwierdzającą poniekąd opinię Stalina jest nie tylko treść prorządowych gazet podziemia, ale przede wszystkim ilość zachowanych i dostępnych dokumentów, w których AK czy DR bardziej interesują się nie działaniami Niemców w GG czy innych terenach kraju, lecz ewentualną „okupacją” radziecką, „komuną”.

[337] AAN, DR 202 I 4, k. 95.

[338] Słowo „upiera się” to skutek tego, że Mikołajczyk i inni polscy politycy może chętnie przyłączyliby do Polski przyszłe Ziemie Odzyskane, ale bali się powiedzieć „tak” w tej kwestii, ponieważ uważali, że stracą argumenty na rzecz pozostania Kresów w II RP.

[339] To tzw. kusok giermanskiej ziemli.

[340] Nikt na świecie, może poza Anglikami czy Francuzami (ale jedni i drudzy tworzyli chociaż pozory, np. dając części kolonii formalną niezależność i tworząc Commonwealth – Wielka Brytania czy nazywając część z nich „zamorskimi terytoriami Francji”), nie rozumiałby, dlaczego trzeba by usunąć niemal 80% mieszkańców tych terytoriów.

[341] Stalin nie mówił, że będzie dyskutował o przyszłej granicy, a tylko tyle, że układ graniczny zawrze z rządem polskim, ale nowym, gdyż władz w Londynie nie uznawał, a zdawał sobie sprawę, że takowy zawarty z PKWN będzie budził wątpliwości u Anglików i Amerykanów, mimo że miał już zgodę Wielkiej Brytanii i USA, by zachodnią granicą ZSRR była linia Curzona, o czym wiedział Mikołajczyk, jak i władze polskie na uchodźstwie. Z PKWN uzgodnił przebieg granic Polski z ZSRR, stawiając to jako warunek oddania mu władzy w Polsce. Zob. Teki Archiwalne, Seria nowa, t. 5, Józef Stępień, Pierwsze decyzje. Protokoły z posiedzeń Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego 21 lipca – 6 sierpnia 1944 r., s. 151–196 lub AAN, PKWN 185 I 4.

[342] Stalin tak nie mówił. Chciał (przynajmniej w 1944 r.) tylko, by wyzwolona Polska była sojusznikiem ZSRR przeciw Niemcom. „Stalin: W moim przekonaniu naród polski nie powinien iść pod kierownictwem radzieckim, ale musi iść z nami ręka w rękę. Naród polski ma swoją własną drogę”. Za: Sprawa polska w czasie II wojny światowej na arenie międzynarodowym. Zbiór dokumentów, PWN, Warszawa 1965, s. 563.

[343] AAN, DR 202 I 4, k. 95.

[344] Stalin nie bardzo chciał rozmawiać z Mikołajczykiem o wielu sprawach (a właściwie o wszystkim), ponieważ nie uznawał wówczas rządu polskiego. Przyjął go tylko na prośbę Churchilla. W dodatku Mikołajczyk kłamie nawet według własnych i rządowych dokumentów. Wystarczy np. porównać to, co pisze do delegata w tej depeszy, z protokołem rozmowy ze Stalinem z 3 sierpnia sporządzonym przez kogoś z polskiej delegacji. Wynika z niego jednoznacznie, że to premier polski zaprosił delegację PKWN na spotkanie z inspiracji Mołotowa w czasie rozmowy z nim 31 lipca, a tu dla podniesienia swego prestiżu twierdzi, że uczynił to tylko dlatego, iż Stalin się zgodził na rozmowę o granicach i odkłada rozstrzygnięcia w sprawie granicy z Polską do czasu powstania nowego rządu polskiego, co stało się po powołaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej 16 sierpnia 1945 r. Sprawa polska..., s. 558–559.

[345] W tej sprawie zob. wyżej stenogram z rozmów między PKWN a rządem polskim reprezentowanym przez Mikołajczyka, prof. Grabskiego i Romera.

[346] Chodzi o rok 1939, gdy politycy polscy uzgadniali powołanie rządu polskiego z władzami Francji, a te odmówiły uznania za prezydenta Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego.

[347] Coś tu chyba Mikołajczyk kręci. O prezydencie i rządzie polskim w 1939 r. decydowali na pewno Francuzi, ale jeśli tak było, jak twierdzi premier rządu polskiego, to by znaczyło, że już w 1939 r. Amerykanie decydowali, jaka ma być Polska.

[348] AAN, DR 202 I 4, k. 96.

[349] To inny przykład postępowania niezgodnego z konstytucją.

[350] Konia z rzędem temu, kto uzna, że rząd w Londynie był „legalny”, bo postępował zgodnie z konstytucją z 1935 r., skoro wszystko, poczynając od „powoływania” prezydenta, było jej łamaniem. Zachowując się rzeczowo w sprawie oceny „legalności” władz polskich na emigracji oraz ich „przeciwnika”, czyli KRN/PKWN, nie mamy wątpliwości, że według owej konstytucji obie te struktury były nielegalne.

[351] Tylko formalnie. Gdy tylko mógł, wykorzystywał sytuację, by podtrzymać trupa sanacji. Np. próbował odsunąć od władzy gen. Sikorskiego w lipcu 1940 r.

[352] Nieco o tych kwestiach w: Jaka Polska po wojnie? Ani sanacyjna, ani sowiecka.

[353] Polscy Socjaliści?

[354] Pewnie chodzi o PPR. KPP została rozwiązana na polecenie Stalina w 1938 r.

[355] Wątpliwe, by Stalin używał wobec Mikołajczyka do określenia państwa, którym kierował, nazwy „Rosja”, co może podważać pozostałą część relacji premiera.

[356] AAN, DR 202 I 4, k. 97.

[357] Stalin odpowiedział, że nie chce krzywdzić Polski ani Polaków, ale też Ukraińców „[...] S t a l i n: nie mogę krzywdzić Ukraińców. Jestem za stary, żeby działać wbrew memu sumieniu. Niech Pan również pamięta, że Ukraińcy domagają się ziemi chełmskiej. Jesteśmy temu przeciwni. W Armii Czerwonej służy 1100 000 żołnierzy ukraińskich. Ukraińskie oddziały czołgów są najlepsze, na przykład oddział Bondarenki. Bardzo nam przykro, ale nie możemy krzywdzić Ukraińców. M i k o ł a j c z y k: Ale nie może pan również krzywdzić narodu polskiego, który stracił ponad 5 milionów ludzi w walce ze wspólnym wrogiem [...]”. Za: Sprawa polska..., s. 558.

[358] AAN, DR 202 I, 4, k. 97.

[359] Tu raczej powinno być „żeby” i odpowiednio „przypatrywać”.

[360] Czemu więc nie zrobił wszystkiego, by struktury polityczne i wojskowe podziemia podporządkowały się zaleceniom władz wojennych Armii Czerwonej zamiast się im sprzeciwiać?

[361] Czyżby liczył, że marszałek Stalin i ACz przestraszą się AK i że nie podejmą żadnych kroków, by zapewnić sobie bezpieczeństwo? Nie można też wykluczyć, że taka ocena jakby pewnej „słabości” Stalina stała się podstawą rozpoczęcia przez podziemie wojny domowej w Polsce.

[362] „RP”, 20 sierpnia 1944, nr 31, s. 1.

[363] Konstytucja nie przewidywała instytucji ani struktury organizacyjnej „Krajowa Rada Ministrów”. Kolejny przykład łamania konstytucji i kolejne kłamstwo. 12 lipca 1944 r. delegat rządu sugerował premierowi: „Rozważamy tutaj, czy nie byłoby wskazane, aby Rząd ogłosił, że rozszerzył dotychczasową swoją reprezentację w Kraju przez utworzenie ekspozytury Rządu w składzie wicepremiera i 3-4 ministrów”. Mikołajczyk to uczynił 26 lipca. Zob. wyżej.

[364] Stanisław Jan Jankowski.

[365] Adam Bień – działacz SL.

[366] Antoni Pajdak – działacz PPS-WRN.

[367] Uzgodniono, że będzie nim Stanisław Jasiukowicz.

[368] Józef Olszewski – właśc. Majer Szpecht, w latach 1941−1945 członek WKP(b), w 1944 r. szef Zagranicznego Przedstawicielstwa ZZP w Teheranie.

[369] AAN CBKP, 248-5, brak paginacji. Ten raport przeleżał najpierw dłuższy czas w Teheranie, a potem o nim zapomniano. Opublikował go wraz z kilkoma innymi raportami Olszewskiego W. Horst w Tekach Archiwalnych. Seria nowa, t. 4, Warszawa 2000, lecz pozostał on niezauważony przez historyków powstania.

[370] Karol Bader – dyplomata, także w PRL.

[371] Jakub Węgierko – internista, diabetolog. Od 1942 r. jako lekarz wstąpił do formującej się Armii Andersa. Pozostał w Iranie, skąd w sierpniu 1944 r. udał się do Polski.

[372] Nie chcieli, ponieważ próbowali bezskutecznie uzyskać dla Polski przynajmniej Lwów w trakcie uzgadniania umowy o administracji na terytorium Polski, co skończyło się awanturą.

[373] W 1944 r. miał 35 lat.

[374] To niezbyt zgodne ze stenogramem czy też obszernym protokołem tego spotkania. Zob. wyżej.

[375] Delegatem Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej był Franciszek Haluch i to pewnie o niego chodzi.

[376] Właśc. Hilary Kohn.

[377] Chodzi o Andrzeja Witosa.

[378] Pewnie chodzi o charakterystyki kontrwywiadu, które zabrano do Francji w 1939 r. albo odtwarzano we Francji lub w Wielkiej Brytanii, a może wykorzystywano dokumenty znajdujące się w aktach policji granatowej?

[379] Tzn. zwolenników sanacji, którzy częściowo podporządkowali się rządowi polskiemu, gdyż władze najpierw Francji, a potem Wielkiej Brytanii wspierały polskich polityków opozycyjnych wobec „zamachowców” Piłsudskiego.

[380] Stanisław Kopański – generał, w tym czasie szef sztabu NW.

[381] Tzn. władze radzieckie. Ta uwaga Olszewskiego może wskazywać, że ZSRR poważnie brał pod uwagę połączenie PKWN z rządem polskim i PSZ na Zachodzie z WP. A może Bader chciał „wybadać” czy też zorientować się, jak ZSRR zareaguje na nominację gen. Kopańskiego na NW.

[382] Tzn. Wielka Brytania. Być może Anglicy mieli nadzieję na to samo, co Polacy, że to oni będą zwycięzcami w tej wojnie, i „trzymali” Becka czy Rydza, by ich osadzić w Polsce, aby mieć w szachu rząd polski. Może czuli się zobowiązani wobec nich za pomoc w skierowaniu Hitlera na wojnę na wschodzie w 1939 r.? Z dokumentów wynika, że Anglicy wspierali Becka, oferując mu pobyt u siebie w przeciwieństwie do Francuzów pomagających Sikorskiemu w zatrzymaniu go w Rumunii czy to, że ludzie Becka pomagali zorganizować wywiad brytyjski na terytorium ZSRR w latach 1939–1940. Zob. niektóre dokumenty przytoczone w: Kto odpowiada za klęskę wrześniową.

[383] Albo to typowe „plotki”, albo Bader próbuje (wiedząc, dla kogo właściwie pracuje Olszewski) takimi wymysłami odwrócić uwagę od ludzi, którzy „pomogli” marszałkowi Śmigłemu przenieść się w zaświaty. Marszałek w tym czasie już nie żył po przedostaniu się do Warszawy z Węgier.

[384] Powinno być „Beckowi”. To co Bader powiedział Olszewskiemu, to jakby kolejne potwierdzenie hipotezy, że Beck i spora część polskiej wierchuszki sanacyjnej wbrew propagandzie z czasów PRL oskarżającej ją o współpracę (?) z Niemcami pracowali raczej dla Anglików zainteresowanych konfliktem Hitlera ze Stalinem (wspólna granica – po likwidacji Polski by go ułatwiła), który spowodowałby osłabienie Niemiec i ZSRR, a ułatwiłby utrzymanie Wielkiej Brytanii pozycji „przywódcy” globu.

[385] Tzn. z PKWN. Londyn uważał, że KRN i PKWN to tylko agentura.

[386] A czy kiedyś zamierzała poza pomówieniami propagandowymi?

[387] Pewnie chodziło o to, że gdyby upadła idea współpracy z ZSRR, to „sztandar niepodległości Polski poniesie sanacja”.

[388] Kolejny dowód „prostujący” tezy propagandowe z czasów PRL obwiniających za powstanie Bora-Komorowskiego oraz potwierdzenie naszych tez, że sprawcą powstania był Mikołajczyk. Zob. Zakłamana historia powstania. Gen. Anders: powstanie to zbrodnia.

[389] Kolejne potwierdzenie, skąd się wzięło i po co Mikołajczyk „wywołał” powstanie warszawskie.

[390] Czyli że Niemcy przegrają i poddadzą się po zwycięstwie Wielkiej Brytanii i USA, a ktoś (Anglicy?) przywiezie do kraju jego czy Andersa, a oni zrobią to, co Piłsudski – czyli stworzą państwo według własnych wyobrażeń.

[391] Stanisław Kot – były ambasador w ZSRR, w tym czasie minister informacji i dokumentacji w rządzie polskim.

[392] Pewnie chodzi o to, że „kumali się” z sanacją przez całą wojnę w Paryżu i Londynie.

[393] Marian Kukiel – generał, w tym czasie minister obrony.

[394] Zygmunt Graliński – ludowiec. Bader lub Olszewski coś przekręcili, gdyż zginął on w 1940 r., w drodze na placówkę w Kanadzie.

[395] Adam Ciołkosz – jeden z przywódców socjalistów na emigracji. Pewnie on też maczał palce w sfałszowaniu czy też „poprawianiu” tekstu deklaracji programowej przygotowanej przez SL i PPS WRN w kraju w 1941 r. Zob. Jaka Polska po wojnie. Ani sanacyjna, ani sowiecka, s. 62–75.

[396] Adam Pragier – działacz PPS WRN, trudno powiedzieć, dlaczego Bader określa go jako „starego”. Miał 58 lat, był starszy o niecały rok od Badera.

[397] Lucjan Żeligowski – generał, członek Rady Narodowej w Londynie.

[398] Stefan Wilanowski – prawnik. Wkrótce został przedstawicielem PKWN w Londynie.

[399] Stefan Kirtiklis – do 1939 r. kilkukrotny wojewoda. Znalazł się z oddziałami Andersa w Palestynie, gdzie nawiązał kontakt z ZPP.

[400] Stanisław Olszewski – adwokat. Przed 1939 r. działacz Stronnictwa Demokratycznego. W Jerozolimie m.in. redagował pismo „Głos Polski”.

[401] Felicjan Sławoj-Składkowski – były premier. W czasie wojny m.in. służył jako lekarz w polskich jednostkach organizowanych na terenie Palestyny.

[402] Janusz Jędrzejewicz – sanator, kierował Ministerstwem Wyznań Religijnych. i Oświecenia Publicznego, następnie premier; Wacław Jędrzejewicz – sanator, również minister WR i OP – po bracie Januszu.

[403] January Grzędziński – związany z lewicą legionową, przed 1939 r. przewodniczył Klubowi Demokratycznemu w stolicy, założyciel tygodnika „Czarno na Białym”.

[404] Raczej nie, gdyż po powrocie do Polski w 1956 r. nie wznowił działalności w Stronnictwie Demokratycznym.

[405] W tym czasie o dekretach tylko mówiono. Właściwie to w sprawie aktów prawnych PKWN/KRN z końca lipca i początku sierpnia 1944 r. da się powiedzieć, że były one na poziomie wspomnianego wyżej prawodawstwa rządu i prezydenta odnośnie do Krajowej Rady Ministrów.

[406] Tzn. propagandowym „ocaleniem Europy” przed bolszewizmem?

[407] AAN, DR 202 I 4, k. 99-100.

[408] W opuszczonym fragmencie informacja, jak nad koncepcjami uregulowania stosunków z ZSRR głosowali ministrowie.

[409] Takie stwierdzenie znajduje się w załączniku do protokołu RM z 18 sierpnia 1944 r., zob. Protokoły..., t. 7, s. 322, „W szczególności natychmiast będzie przeprowadzona reforma rolna”. Tu premier wykorzystuje koncepcję PKWN z rozmów w Moskwie.

[410] Takie koncepcje każą poważnie się zastanowić, czy przywódcy londyńscy kierowali się zdrowym rozsądkiem. Wystarczy wskazać drobiazg odnośnie do okupacji Niemiec. W tym momencie USA i Anglia nie uważały, że nawet Francja będzie mieć status mocarstwa po zakończeniu wojny i prawo do strefy okupacyjnej części Niemiec. W jego uzyskaniu dopomógł jej dopiero... Stalin. Zob. wyżej szczegółowe propozycje rządu w tej kwestii.

[411] Duża liczba ofiar wśród obywateli Polski to przede wszystkim skutek Holokaustu czy bezmyślnej decyzji Mikołajczyka o powstaniu w Warszawie, a nie efekt walki z Niemcami.

[412] Ten pogląd Mikołajczyka, rządu i polskich polityków wciąż pokutuje w polskiej historiografii niepamiętającej, że tereny zabużańskie włączone zostały do Królestwa Polskiego (?) głównie drogą podbojów dokonanych przez Wielkie Księstwo Litewski. Przez setki lat „Polakami w tamtych rejonach byli spolonizowani Litwini, Białorusini, Ukraińcy, prawdziwi Polacy w zasadzie to dopiero osadnicy wojskowi z czasów II RP.

[413] AAN, DR 202 I 4, k. 101.

[414] Ta i inne propozycje Komitetu Zagranicznego PPS wskazują na jego bliski związek z sanacją, gdy tej groźbą wojny udało się zmusić Litwę do nawiązania stosunków dyplomatycznych z II RP w 1938 r.

[415] Trudno tu ocenić, czy należy rozumieć, że odbędzie się to między Polską i ZSRR, czy między USA, Wielką Brytanią a ZSRR.

[416] Tu odrobina trzeźwej oceny. USA i Wielka Brytania nie wyzwalają, ale też jak ZSRR okupują uwolnione od Niemców tereny.

[417] AAN, DR 202 I 4, k. 101.

[418] AAN, DR 202 I 4, k. 102.

[419] Tamże.

[420] To bardzo ważne stwierdzenie Komitetu Zagranicznego PPS, sprzeczne z planami rządu czy KG AK i DR.

[421] AAN, DR 202 I 4, k. 103.

[422] Owszem, prezydent RP coś podpisał w 1939 r., ale gdy tylko mógł, to rył pod rządem.

[423] Projekty jakieś były, ale zawsze coś komuś przeszkadzało. Np. ze sprawozdania Komisji Prac Ustawodawczych władz w Londynie z 24 września 1945 r. wynika, że nawet ponad rok później nie było gotowego projektu tejże ordynacji. Był jakiś projekt przygotowany przez rząd Mikołajczyka, ale nie można go było akceptować, ponieważ był niezgodny z konstytucją z 1935 r. AAN, MS 133-75, k. 160-161. Podobnie było z projektem reformy rolnej (dyskutowano o niej na posiedzeniach RM 27 i 30 czerwca 1944, a potem brak dokumentów dostępnych w kraju. Teczka w aktach Ministerstwa Sprawiedliwości w AAN kończy się na kolejnych uwagach ministra obrony narodowej z 7 lipca 1944 r.). Nie można jednak wykluczyć, że ktoś w rządzie był zainteresowany, by jednak reforma rolna doszła do skutku, i dał zgodę, by DR taki projekt ogłosiła. Co ta zrobiła, gdyż była dodatkowo naciskana przez Bora-Komorowskiego, który orientując się w nastrojach społecznych, próbował wielokrotnie wymusić na rządzie przygotowanie różnych reform społecznych, nawet przez ogłoszenie jakiejś deklaracji w tej sprawie. A być może DR czy Krajowa Rada Ministrów zdecydowały się usamodzielnić zgodnie z sugestią szefa II Oddziału KG AK płk. Mariana Drobika „Dzięcioła” z listopada 1943, by dogadać się ze Stalinem bez oglądania się na Londyn, a pierwszym krokiem w tym kierunku było ogłoszenie rozporządzeń o reformie rolnej czy radach zakładowych (o czym zob. niżej).

[424] To też interesujące, bo okazuje się po wczytaniu się w dokumenty, że nie wszystko, co zrobiono w Polsce po wojnie – reforma rolna, uspołecznienie przemysłu, gospodarka planowa – to zasady zorganizowania państwa „podyktowane” PPR w Moskwie, lecz wymóg czasu itp.

[425] AAN, DR 202 I 4, k. 102.

[426] Ta „opinia” uosabiana przez prasę i radio nie była w tej kwestii przychylna polityce polskich władz na Zachodzie.

[427] Kierownictwo socjalistów na uchodźstwie składało się z polityków, dla których ważniejszy był krytyczny stosunek do ZSRR niż do Niemiec. Dla celów politycznych nie wahali się fałszować dokumentów programowych przyjętych przez swych przywódców w kraju. Zob. Jaka Polska..., s. 62 i n. A może związani zbyt mocno z socjalistami brytyjskimi realizowali ich politykę wobec władz polskich?

[428] Min. Marian Kukiel wstrzymał się od głosu pewnie dlatego, że od 1939 r. politycy naciskali wojskowych, by nie mieszali się do polityki.

[429] Nawet Mikołajczyk, chociaż nie wprost, wskazuje na zacietrzewienie ideologiczne, antysowietyzm Komitetu Zagranicznego PPS. RJN w odpowiedzi z 28 sierpnia w zasadzie zaakceptowała propozycje rządu, czyli wynikające z tekstu „A”, gdyż pewnie chciała, by władze polskie w Londynie skupiły się na organizacji pomocy dla Warszawy, mimo że w ślad za depeszą 199 swe wątpliwości przedstawił jej prezydent, co skłoniło reprezentanta Stronnictwa Narodowego do wycofania takowego poparcia. Zrezygnował on ze swego weta pod naciskiem reszty członków Rady Jedności Narodowej.

[430] „RP”, 27 sierpnia 1944, nr 38, s. 1.

[431] To zdanie wskazuje, że nic by się nie zmieniło w Polsce, że ten dekret to tylko próba zapanowania nad nastrojami społecznymi, a potem byłoby jak dawniej. Wspomina się tu pewnie Śląsk, gdyż w międzywojniu niektóre niemieckie przepisy socjalne dla klasy robotniczej ze względu na bliskie kontakty Ślązaków z obu stron granicy były przenoszone najpierw na teren Autonomicznego Województwa Śląskiego, a to z kolei zmuszało władze w Warszawie do ich przenoszenia na teren całej II RP w obawie przed buntami społecznymi.

[432] Z ograniczoną odpowiedzialnością, dziś to spółka z o.o.

[433] Czyli coś w rodzaju potępianej od ponad 40 lat w Polsce Centralnej Rady Związków Zawodowych.

[434] Prawo międzynarodowe chroniło cywilów przed przymusowym wcielaniem do wojsk okupacyjnych.

[435] W tym czasie to już Wojsko Polskie, a takie określenie, w mniemaniu propagandzistów AK miało „poniżać” tę strukturę wojskową w oczach społeczeństwa. Uzasadnieniem było to, że Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki była formalnie tworem Związku Patriotów Polskich w ZSRR.

[436] Michał Rola-Żymierski był faktycznie oskarżony o przekręty finansowe, skazany na pięć lat więzienia i degradację (był generałem brygady WP) w 1927 r., miał być agentem wywiadu radzieckiego w latach 1932–1937 (a potem od 1940), jak też informatorem polskiej „II”. Co z tych oskarżeń jest prawdą? W sprawie jego procesu czy degradacji są podejrzenia, że to zemsta sanacji (za związki z gen. Sikorskim). Dla równowagi był również więziony w PRL.

[437] Jego pochodzenie narodowościowe jest niejasne. Z niektórych dokumentów wynika, że był pochodzenia niemieckiego czy szwedzkiego (przynależność do Kościoła kalwińskiego), sam z kolei ponoć podawał w ankietach szkolnych jako wyznanie judaizm, i dlatego użyto wobec niego określenia „Żyd”.

[438] To akurat zarzut śmieszny i nielogiczny. W tym czasie pewnie niemal 100% kadry oficerskiej PSZ na Zachodzie czy AK w kraju miało nominację polityków sanacyjno-ozonowych.

[439] Gdy pozostał w ZSRR po wyjściu gen. Andersa, został przez niego zdegradowany i skazany przez podległy mu sąd polowy na karę śmierci, ale z jakichś powodów nie zatwierdził tego wyroku nawet ówczesny Naczelny Wódz, gen. Sosnkowski, był więc nieprawomocny. W 1943 r. przy okazji zgody na utworzenie I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki Stalin mianował go generałem brygady.

[440] W ogóle było ich niemało, ale w składzie PKWN raczej tylko dwóch, czyli prawie proporcjonalnie do osób tej narodowości wśród obywateli II RP. To ciekawe, że gdy podziemie czy rząd polski szukają argumentów na zachowanie ziem na wschód od Bugu, to istnieje „naród polski” równy liczbie obywateli II RP, podobnie gdy Mikołajczyk walczy o „centra kultury” czy mówi o „krzywdzie” Polaków. „Polakami” są w tym wypadku Polacy, Żydzi, Ukraińcy, Białorusini, Litwini, także nawet Niemcy.

[441] Zob. Jaka Polska...

[442] „RP”, 29 sierpnia 1944, nr 40, s. 1.

[443] Rozporządzenie jest aktem prawnym do ustawy czy dekretu, których nie było. Nie miało więc żadnego znaczenia, było tylko pustym gestem propagandowym.

[444] Tu wysunięto się przed szereg. PKWN dekret o upaństwowieniu lasów przyjął dopiero 12 grudnia 1944 r.

[445] Tu zniszczony fragment gazety.

[446] Raj dla „właścicieli”, którzy uzyskiwali to samo przed „przejęciem” bez wkładu własnego, gdyż pewnie przepisy wykonawcze umożliwiałyby rekompensatę za rzekome straty na żądanie właścicieli.

[447] Dziś również, ale jest różnica. Według Małego rocznika statystycznego 1938 w miastach polskich było w 1931 r. ok. 2 mln mieszkań, w tym ok. 700 tys. jednoizbowych i niecałe 300 tys. czteroizbowych. Te liczby wzrosły do 1939 r., ale wiele lokali uległo zniszczeniu.

[448] Ponadto niemal odwróciły się proporcje mieszkańców wsi i miast. Już w latach 80. w miastach mieszkało ok. 60% Polaków, a na wsi mniej niż 40%.

[449] Część rozparcelowanej ziemi – ok. 150 tys. ha – przypadła na gospodarstwa utworzone na terenach zabużańskich dla osadników wojskowych, co poprawiało na tamtym terenie stosunki narodowościowe na korzyść Polaków.

[450] AAN, Wanda Wasilewska, 7599, k. 149-151 według paginacji archiwalnej lub 324-326 według numeracji z nagrania w b. CA KC PZPR.

[451] Z referatu Nikity Chruszczowa.

[452] AAN, PKWN, 185 I/4, k. 107-112.

[453] Litery „R.M.” wskazują, że w stosunku do posiedzeń PKWN używano rutynowej nazwy „Rada Ministrów”. Formalnie członków tego gremium określano jako „Kierownik Resortu”. Dokument w rękopisie z tego posiedzenia ma taką nazwę, ale poprzedzająca go karta jest maszynopisem i zatytułowana jest „Protokół z posiedzenia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w dniu 5 września 1944 r.”.

[454] Protokolant pominął jakieś nazwisko, zostawił puste miejsce.

[455] O takiej wielkości nadziału mówił Manifest PKWN. Odnosił się on do terenu całej Polski. Zapisy Manifestu nie uwzględniały faktu, że wyzwalanie terenów dzisiejszej Polski będzie się odbywać na raty oraz że niemożliwe będzie wykorzystanie w tym momencie do parcelacji gruntów znajdujących się w strefie frontu.

[456] W październiku wskazana zostanie m.in. konkretna okoliczność, tzn. np. uchylanie się kogoś z rodziny od służby wojskowej czy dezercja z WP.

[457] Tu protokołujący nic nie zanotował. Tak jest w kilku miejscach tego protokołu, co wynika pewnie z braku uwag do projektu tego dekretu.

[458] Pewnie wskazuje, że Manifest zapowiadał utworzenie pięciohektarowych gospodarstw oraz przejęcie w tym celu gospodarstw o obszarze ponad 50 ha, a na tzw. ziemiach włączonych do Rzeszy ponad 100 ha, ale z dodatkiem „w zasadzie”. I to powinno być obowiązujące.

[459] Nie udało się odczytać pełnego nazwiska. Może to ktoś z wymienionych uczestników poza Czechowskim, którego nazwisko kończy się na „ski”.

[460] Manifest nic nie mówił ani o „użytkach rolnych”, ani o „powierzchni ogólnej”. Stąd uwaga Bieruta.

[461] Ten fragment skreślony.

[462] Protokolant nie odnotował w tym miejscu nic, być może Wasilewska przekazała je na piśmie.

[463] W projekcie jest słowo „gotowizny”.

[464] Agroszewski.

[465] Chodzi o datę przejęcia majątków przez kierownika resortu rolnictwa.

[466] Przekreślone.

[467] Przy tych artykułach brak notatek pewnie dlatego, że nie budziły one wątpliwości.

[468] Cetnar. Używano też określenia centnar – w łacinie, miara masy stosowana w różnych krajach, lecz różnej wielkości. W Polsce rozróżniano cetnar warszawski – 64,8 kg i lwowski – 51,84 kg. Tu użyto tego określenia do wyceny wartości parcelowanych gruntów. Cetnar metryczny (jego właściwa nazwa to cetnar celny) dziś to 50 kg. Szacowanie wartości gruntów miało się odbywać na podstawie rozporządzenia z 1935 r. (Dz.U. RP Nr 19, z 1935 r., poz. 107).

[469] AAN DR 202 I 4, k. 115.

[470] Brytyjczycy to wiedzieli, gdyż ułatwił im to sam Sosnkowski, wysyłając do kraju instrukcję, jak oszukiwać Anglików. Zob. np. Zakłamana historia powstania. Raporty oficerów AK..., s. 210–211.

[471] Nieodczytany fragment depeszy.

[472] Prof. Bohdan Winiarski.

[473] Nie można wykluczyć, że to zniekształcony pseudonim Stanisława Ołtarzewskiego, przybrane nazwisko „Stefan Stanisławski” (?).

[474] Tu być może podobna sytuacja jak w przypisie wyżej. Z logiki tekstu wynika, że chodzi o tę samą osobę.

[475] Zygmunt Berezowski – działacz SN, przerzucony do Londynu wiosną1944 r.

[476] Polacy z Londynu, podobnie jak politykierzy z kraju łudzili się, że Hitlera pokonają Brytyjczycy i Amerykanie, a nie „sowieci”.

[477] Narodowcy nie krępowali się i przynajmniej między sobą mówili wprost o związkach PPS-WRN z sanacją.

[478] Wyjazd Mikołajczyka do Moskwy i brak poddania się Stalina żądaniom polskich polityków uznano za dobrą okazję do obalenie rządu Mikołajczyka.

[479] Wacław Komarnicki – minister sprawiedliwości w rządzie Sikorskiego i Mikołajczyka. Skonfliktowany z Tadeuszem Bieleckim kierującym SN na emigracji.

[480] AAN DR, 202 I 4, k. 120.

[481] Chodzi raczej o zajęcie Warszawy przez ACz niż o klęskę powstania.

[482] Chodzi o koncepcję rządu polskiego rozwiązania stosunków polsko-radzieckich przekazaną poprzez Brytyjczyków do Moskwy.

[483] Stalin odesłał memorandum rządowe do rozpatrzenia w Lublinie. PKWN odrzucił je 15 września.

[484] PKWN.

[485] Tu raczej powinno być słowo „protektorzy” w znaczeniu „Sowieci”.

[486] AAN DR 202 I 4, k. 120.

[487] Tu pewnie w oryginalnym tekście było słowo „propaganda”. Depesza mówi w tym miejscu o działaniach podjętych przez sanację i jej ludzi w obozie władzy, skupionych wokół prezydenta i Naczelnego Wodza, mających obalić rząd Mikołajczyka

[488] Stało się tak po powołaniu rządu Arciszewskiego, złożonego z sanatorów i ich klientów, gdy Anglicy i Amerykanie przestali wspierać rząd polski, chociaż formalnie go tolerowali.

[489] Czyli nie załatwić lub rozwiązać, ale wykorzystać tylko „propagandowo”, by umocnić swą pozycję w przyszłych rządach w Polsce, chciano wyłącznie zrobić „d e m o n s t r a c j ę”.

[490]AAN DR 202 I 4, k. 121.

[491] Chodzi o polityków, których wysyłano z kraju do Londynu, np. Arciszewskiego czy Berezowskiego, którzy zamiast wspierać „kraj” i sprawę polską, okazywali się wyłącznie „agentami” sanacji i wspierali ją, by powróciła do władzy, co skończyłoby się tragedią dla Rzeczypospolitej, gdyż z samymi Polakami nie liczył się nikt. Polska byłaby może czymś więcej niż Księstwo Warszawskie, a może nawet nie.

[492] Chodzi o Tomasza Arciszewskiego, który ewidentnie wzmocnił obóz sanacyjny na emigracji, a „londyńskich” socjalistów w dużej mierze pociągnął za sobą.

[493] Powinno być pewnie „terenu”.

[494] Chodzi o wspomnianego wyżej Ołtarzewskiego. Ta uwaga wynika pewnie z faktu, że był on zastępcą dyrektora Departamentu Przemysłu i Handlu DR.

[495] Prawdopodobnie Jerzy Lerski.

[496] Tadeusz Chciuk.

[497] Grupa nieodczytanych znaków.

[498] Właśc. Juliusz Łukasiewicz – sanacyjny ambasador w Paryżu do 1939 r.

[499] Michał Grażyński – do 1939 r. sanacyjny wojewoda śląski, w tym czasie zwolniono go z Wyspy Węży i służył w PSZ na Zachodzie.

[500] Bronisław Hełczyński – sanator, w tym czasie p.o. prezes Światowego Związku Polaków za Granicą „Światopol”.

[501] Nie udało się ustalić jej treści.

[502] AAN, DR 202 I 4, k. 125.

[503] Tzn. usunięcia go ze stanowiska NW na żądanie rządu Wielkiej Brytanii. Ciekawe, że w literaturze historycznej eksponuje się próby jego odsunięcia od władzy przede wszystkim ze strony Stalina. Sądząc według skuteczności tego żądania, okazuje się, od kogo zależny był rząd polski zwany legalnym czy niezależnym.

[504] Stanisław Celichowski – członek SN. Był m.in. członkiem II Rady Narodowej i podsekretarzem stanu w Ministerstwie Odbudowy Administracji Publicznej.

[505] Tzn. ustąpienie rządu, do czego doszło w listopadzie.

[506] AAN, DR 202 I 4, k. 127.

[507] Chodzi o akt prawny dotyczący reformy rolnej, ogłoszony przez KRM (omówiony wyżej na podstawie artykułu z „RP”).

[508] Ten departament w rządzie znajdował się w Ministerstwie Przemysłu, Handlu i Żeglugi.

[509] Zob. opinię Ministerstwa Sprawiedliwości nt. tego projektu w: Jaka Polska po wojnie? Ani sanacyjna, ani sowiecka, s. 208 i n.

[510] Tak w tekście.

[511] Kwapiński kierował resortem Ministerstwem Przemysłu, Handlu i Żeglugi, które zajmowało się również wsią i rolnictwem. Swoją drogą to ciekawe, że w rządzie, który opierał się w dużej mierze na ludowcach, nie było resortu rolnictwa, a problemami wsi zajmował się socjalista.

[512] „RP”, 26 września 1944, nr 69, s. 1.

[513] Propaganda AK nie chciała dostrzec, że istnieli Polacy przeciwni zarówno sanacji, jak i polskim politykom chroniącym się pod opieką w tym czasie Anglii. Redakcja doskonale wiedziała, że na Pradze wówczas są już oddziały polskie i radzieckie, bo przecież Niemcy z jakiegoś powodu wysadzili mosty na Wiśle dwa tygodnie wcześniej i zlikwidowali oddziały powstańcze na Powiślu, tolerowane tam na początku sierpnia 1944 r., a w dodatku wiedziano o nieudanej próbie desantu jednej z dywizji WP na lewy brzeg Wisły.

[514] W tych pytaniach tkwi również odpowiedź, dlaczego społeczeństwo polskie w swej masie nie sprzeciwiło się PKWN czy w kolejnych latach rządom PPR lub PZPR. Po prostu miało dość okupacji niemieckiej, a szansę na wyzwolenie spod niej widziało tylko w Armii Czerwonej. Chciało pracy, ziemi, szansy na wykształcenie, czyli na życie w Europie. Trzeba pamiętać, że mimo okrucieństw okupacji Polacy masowo wywożeni na roboty przymusowe zobaczyli, że świat nie kończy się na kurnych chatach czy pracy „u pana”. Gdy to „dostali” od PRL, to po parudziesięciu latach upomnieli się o tzw. wolność czy suwerenność.

[515] O tej walce wspominaliśmy, w jednym z poprzednich tomów Zakłamanej historii... Olbrzymie straty w ludności to nie skutek walki z Niemcami, lecz przede wszystkim likwidacji ludności żydowskiej stanowiącej znaczną liczbę obywateli II RP.

[516] Sami nie byliśmy w stanie zdjąć jarzma niemieckiego. To samo dotyczyło zachodnich protektorów Polski.

[517] Do lipca 1944 r. określane nazwiskiem gen. Berlinga.

[518] „RP”, 28 września 1944, nr 70, s. 1.

[519] Korpus Bezpieczeństwa.

[520] To znów propagandzista, a nie redaktor. W II RP partii ludowych też było niemało.

[521] Redakcja – chociaż to wątpliwe – być może nie wiedziała bądź znów świadomie kłamie. „Komuniści” natomiast pamiętali, jakie warunki postawiono PPR i GL w 1943 r. podczas rozmów z DR i jakie plany miał rząd, DR i AK na końcowy okres wojny czy czasy bezpośrednio powojenne wobec niescalonych sił zbrojnych z AK, czy organizacji politycznych niepodporządkowanych sobie.

[522] Powinno być „zetknie”.

[523] „Komuniści” korzystali z doświadczeń „obozu rządowego”. Znamiennym przykładem są polscy socjaliści. Kierownictwo PPS WRN było w znacznej mierze agenturą sanacji, w Londynie czy w kraju. Swoich socjalistów miał Sikorski, a po nim przejął ich Mikołajczyk, a jeszcze inni „zbliżali” się do „komunistów”. Podobnie było z innymi środowiskami politycznymi, nie wyłączając narodowców. Zgodnie z faktami zarówno PKWN, jak i strona rządowa chcieli ograniczyć w powojennej Polsce działalność niektórych środowisk politycznych. Zob. wyżej rozmowy 6 sierpnia w Moskwie.

[524] Gdy się czyta teksty prasy rządowej czy partyjnej z lat wojny (a także wiele dokumentów rządowych), człowiek czasem się zastanawia, po co była Armia Czerwona, żołnierze angielscy czy amerykańscy, skoro to polskie oddziały na Zachodzie uwolniły czy miały decydujący wpływ na pokonanie tam Wehrmachtu, a AK wyzwoliła lub co najmniej pomogła wyzwolić wszystkie większe miejscowości od granicy polsko-radzieckiej z 1939 r. do Wisły. Na tym tle sukcesów dziwny jest tylko przypadek Warszawy, w której AK poniosła klęskę.

[525] AK nie dostawała broni, otrzymałaby ją pod warunkiem, że skieruje ją przeciw Wehrmachtowi, a nie Armii Czerwonej czy Wojsku Polskiemu. Tu akurat politycy i wojskowi angielscy byli zgodni z „komunistami”, gdy ograniczali dostawy broni dla AK czy gdy próbowali kontrolować jej działania, ponieważ od swych ludzi w polskich władzach wiedzieli, do czego miała służyć AK broń. A gdy o tym wiedzieli Anglicy, to fakty te znał Stalin, bo jego angielscy agenci nie próżnowali.

[526] Trudno uznać warunki stawiane komunistom i Stalinowi przez rząd polski i jego struktury w kraju za krok do porozumienia, ponieważ był to raczej dyktat.

[527] „BI”, 29 września 1944, nr 97, s. 1.

[528] Był realistą i uznawał zgodnie z faktami, że państwo polskie je zdobyło, a Moskwa zgodziła się oddać te tereny po przegranej wojnie w 1920 r.

[529] Stalin wobec Anglików stosował inną taktykę niż wobec Polaków. Wobec PKWN używał argumentów o potrzebie włączenia do radzieckich republik: Ukraińskiej, Białoruskiej i Litewskiej, zamieszkanych przez te narodowości ziem przynależnych do II RP, bo nie może ich „krzywdzić” itd. Wobec aliantów zachodnich argumentował to potrzebami obrony swego państwa przed Niemcami, co Brytyjczycy i Amerykanie uznawali.

[530] Wizyta ta nastąpiła w październiku.

[531] „RP”, 29 września 1944, nr 72, s. 1. Ten tekst wydrukowano kursywą.

[532] Przyczyny były inne, wspominamy o nich w kilku miejscach wyżej.

[533] „Biuletyn Centralnego Komitetu Ludowego”, podtytuł: „Organ Centralizacji Stronnictw Demokratycznych, Socjalistycznych i Syndyk”. Ukazywał się od 23 sierpnia do 30 września 1944 r. w Śródmieściu najpierw Północ, a potem Południe.

[534] „RP”, 30 września 1944, nr 73, s. 1.

[535] Przepuszczenie takiej informacji w „RP” to pewnie skutek upadającego powstania. Jeszcze rok wcześniej ta sama gazeta twierdziła, że ACz jest słaba, że Niemcy się wycofują i dzięki temu przesuwa się ona na zachód itd. Zob. Zakłamana historia powstania. Gen. Władysław Anders..., s. 321 i n.

[536] To w języku dyplomatycznym znaczy, że ZSRR ma prawo wpływać na kształt władzy w Polsce, gdyż tylko tak może sobie zapewnić bezpieczeństwo. Polscy politycy tego nie rozumieli?

[537] Churchill obawiał się, by nie powtórzyła się sytuacja z sierpnia, gdy Stalin, zobowiązawszy się do udzielenia pomocy Warszawie, wykorzystał jako pretekst nagonkę na siebie w prasie polskiej i części brytyjskiej, jakoby ACz zatrzymała się celowo pod Warszawą, by nie udzielić pomocy, i cofnął rozkazy mające przygotować zajęcie stolicy Polski przez ACz i WP w sierpniu 1944 r.

[538] Ta uwaga dotyczy przede wszystkim posłów Partii Pracy, którzy z powodów ideologicznych zwalczali socjalizm w wersji radzieckiej i wykorzystywali w brytyjskim parlamencie każdą okazję, by dopiec Stalinowi czy raczej Churchillowi, który chciał zakończyć jak najszybciej wojnę.

[539] Zob. w tej kwestii niżej informację Mikołajczyka dla władz w kraju z listopada 1944 r.

[540] Na przełomie września i października 1944 r.

[541] AAN, KARP II 116 Edward Osóbka-Morawski Pamiętniki wersja niekompletna, k. 296-300. Nad dokumentem dopisek Osóbki: „15. października 44 r. 4 stronnictwa Bloku wydały następującą deklarację w sprawie reformy rolnej”.

[542] To kolejna jego funkcja w PKWN.

[543] Edward Bertold – prezes Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Rzeszowie.

[544] Stanisław Bieniek – sekretarz KW PPR w Lublinie.

[545] Zmiany założeń dekretu dokonano faktycznie instrukcją kierownika resortu rolnictwa i reform rolnych PKWN z 11 października 1944 r. o przyspieszonym trybie wykonania reformy rolnej ogłoszoną w „Rzeczpospolitej” (to organ PKWN) z 16 października 1944 r. (przewidywano w niej np. umieszczenie na spisach uprawnionych do korzystania z reformy także chłopów – właścicieli gospodarstw poniżej 10 ha obarczonych liczną rodziną. Formalnie dopełniono to zmianą dekretu dokonaną w styczniu 1945 r. Dz.U. nr 3 poz. 9.

[546] „RP”, 20 października 1944, nr 79, s. 10–11.

[547] „The Times” – gazeta popierająca Partię Konserwatywną.

[548] Stanisław Tatar.

[549] Według oficjalnych komunikatów władz ZSRR delegacja KRN/PKWN przybyła 11 października, a delegacja rządu polskiego 12 października. Wbrew manipulacjom redakcji „RP”, sugerującej, że Churchill i Stalin spotykali się tylko z Mikołajczykiem, rozmawiali oni wspólnie lub odrębnie z delegacjami Polaków. Między samymi Polakami doszło tylko do prywatnego spotkania Bieruta z Mikołajczykiem.

[550] William Averell Harriman – ambasador USA w Moskwie, uczestniczył w niektórych spotkaniach w trakcie październikowych rozmów premierów ZSRR i Wielkiej Brytanii w Moskwie z delegacjami Polaków. O innych był informowany.

[551] Tak w artykule.

[552] Gazeta zbliżona do Partii Pracy, zwalczającej socjalizm w wersji bolszewickiej.

[553] Chodzi o ówczesne rozmowy polityczne w sprawie ONZ.

[554] „Daily Mail” – gazeta uznawana za tabloid, więc postrzegana jako mało wiarygodna. Tu z pewnością miała rację, ponieważ zarówno Anglia, jak i ZSRR wykorzystywały „swych” Polaków do załatwiania własnych interesów.

[555] Nie udało się ustalić bliższych danych.

[556] Powtarza propagandowe „życzenia” polskich władz.

[557] Do dziś tylko się domyślamy, jaki był stosunek społeczeństwa do władz PKWN i rządu polskiego. Propagandziści wiedzieli jednak swoje. Wymyślali czy raczej oceniali te stosunki na podstawie swych sympatii politycznych albo na podstawie zaleceń mocodawców.

[558] Odnośnie do przypisu wyżej. Co mógł wiedzieć o poparciu społecznym dla konkurujących środowisk o władzę w Polsce taki „korespondent”, skoro nie potrafił prawidłowo wskazać funkcji Bieruta?

[559] To akurat prawda. Niestety, dla Wielkiej Brytanii, II wojna światowa spowodowała, że mocarstwami stały się USA i ZSRR.

[560] Formalnie w tym czasie PKWN liczył pięciu członków PPR, czterech RPPS, trzech SL, jednego SD i dwóch bezpartyjnych, więc przy pozyskaniu członków SL, obu bezpartyjnych członków i np. członka SD byłoby to możliwe, bo Mikołajczyk miał wprowadzić cztery osoby do rządu. Czy tak by było? Czy Stalin by to zaakceptował? Nie wiemy. Ale z wielu różnych dokumentów wynika, że upierał się on z pewnością (zależało mu) przy granicy na tzw. linii Curzona oraz na – nie ma to wprost potwierdzenia w dokumentach – rządzie polskim, który nie będzie wrogi ZSRR i stanie się czymś w rodzaju kordonu oddzielającego jego państwo od powojennych Niemiec. Mikołajczyk bał się z kolei zaakceptować taką granicę, więc władzę w Polsce przejęli „komuniści”.

[561] Archiwum KC PZPR, KC PPR 295 V 1, k. 29-32. Nad tekstem dwa dopiski charakterem pisma Gomułki i jego parafką: „Odbito w 3 egzemplarzach” i drugi dotyczący daty posiedzenia. Obecnie w AAN.

[562] „Wiesław” – Władysław Gomułka, sekretarz KC PPR.

[563] „Tomasz” – partyjny pseudonim Bolesława Bieruta.

[564] Aleksander Zawadzki – członek BP KC PPR, szef GZPW WP.

[565] „Jakub” – Jakub Berman, członek BP KC PPR, zastępca kierownika resortu spraw zagranicznych PKWN.

[566] Właśc. Stanisław Radkiewicz – członek KC PPR.

[567] „Marek” – Marian Spychalski, pułkownik, od września 1944 r. prezydent Warszawy.

[568] Zob. odnośnie do pkt. 2 i 3 protokół z 31 października i załączniki.

[569] Formalnie załatwił tę kwestię dekret PKWN z 4 listopada 1944 r. o militaryzacji kolei. Stalinowi chodziło o to, by polska kolej była w zasadzie podporządkowana potrzebom działań wojennych ACz i współdziałającego z nią WP, gdyż przed nimi były jeszcze dwie ofensywy, które dzieliły obie armie od Berlina. Najczęściej w literaturze tę kwestię traktuje się jako jeden z przykładów zależności Polski od ZSRR. W tym przypadku jednak to tylko wymóg działań wojennych.

[570] Nikołaj A. Bułganin – generał pułkownik, przedstawiciel RKL ZSRR przy PKWN (ambasador).

[571] Jan Rabanowski – zastępca dowódcy I Pułku Łączności ds. polityczno-wychowawczych, wykonywał swe zadania początkowo jako p.o. kierownik resortu komunikacji, poczt i telegrafu, a od 11 grudnia tegoż roku jako kierownik resortu komunikacji.

[572] Być może wskazał on Józefa Olewińskiego działacza związkowego, kolejarza, maszynistę. Został mianowany na tę funkcję na posiedzeniu PKWN 1 grudnia 1944.

[573] Nieufność do osób spoza kręgu „wtajemniczonych” istniała, istnieje i istnieć będzie. To widać również we współczesnej polskiej polityce, funkcjonującej w myśl określenia demokracja demokracją, ale rządzę ja i „mój zakon”. Żymierski był PPR potrzebny, ale tyle i tylko tyle.

[574] Ta wypowiedź świadczy o tym, że wejście Mikołajczyka do władz stworzonych przy wsparciu ZSRR traktowano poważnie oraz liczono się z możliwością zmiany polityki PKWN czy raczej z faktyczną koalicyjnością przyszłego rządu z jego udziałem.

[575] Rozumiał to przez jakiś czas, ale potem naraził się stalinistom i został odsunięty na boczny tor – trafił nawet do więzienia i został pozbawiony członkostwa w partii. Po zwolnieniu nie pełnił już ważnych funkcji państwowych. Miejsce w partii przywrócono mu w 1963 r. po usunięciu z ważnych funkcji partyjnych Romana Zambrowskiego.

[576] Tzn. oddanym partii, związanym z nią.

[577] Chodzi o posiedzenie KC PPR (tak jest zatytułowany dokument, ale uczestniczyli w nim w zasadzie tylko członkowie BP) z 22 października 1944 r., podczas którego wskazywano, że Żymierski podejmuje szereg decyzji samodzielnie bez konsultacji z funkcjonariuszami PPR w Dowództwie Głównym WP. Na posiedzeniu postanowiono przygotować specjalną rezolucję BP dotyczącą pracy partii w wojsku. Zob. niżej.

[578] Chodzi o reprymendę, której Stalin udzielił delegacji KRN/PKWN na przełomie września i października. Jej rezultatem była m.in. przytoczona wyżej odezwa PKWN.

[579] PB (rusycyzm) – Polit Biuro (Biuro Polityczne),

[580] Pewnie chodzi o dezercje z WP.

[581] To wskazuje na początki kultu Stalina w Polsce.

[582] Trawestuje słowa Stalina o roli Armii Czerwonej w utrzymaniu władzy przez PKWN.

[583] Właśc. Kubszem.

[584] Tak w dokumencie.

[585] Wynikało to z faktu, że w wielu kwestiach po 22 lipca 1944 r. stosowano przepisy sprzed wojny, a te uwzględniały różnorodność religijną żołnierzy WP. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 75,2% społeczeństwa, w tym w obrządku łacińskim 64,8%, a 10,4% w obrządku greckokatolickim (dane odnoszą się do roku 1931). Judaizm wskazało w spisie powszechnym z 1931 r. 9,8% (o 1,2% więcej, niż wskazało język żydowski i hebrajski jako ojczyste).

[586] Nie wiadomo nic bliższego o takim posiedzeniu. Sama uchwała KC w sprawie zmiany sytuacji w MO jest dołączona do posiedzenia z 9 października 1944 r. Uchwała zalecała m.in. usunięcie ze składu milicji 50% spośród byłych partyzantów (za pijaństwo) i skierowanie ich do WP.

[587] AAN, KC PPR 295 V 1, k. 33-34.

[588] Pewnie skrót słowa „następujących”.

[589] Szkoła taka została powołana 5 listopada 1944 r.

[590] Chodzi o przyszłe Wojska Wewnętrzne. Pierwszą brygadę WW sformowano 11 listopada 1944 r. Zalążkiem tych wojsk jest przekazanie 4 sierpnia 1944 r. do dyspozycji kierownika resortu Bezpieczeństwa Publicznego Polskiego Samodzielnego Batalionu Specjalnego ze składu WP.

[591] Tak w tekście. Prawdopodobnie chodzi o 11 listopada. Robiono to na podstawie instrukcji i zarządzeń do dekretu PKWN z 12 września 1944 r. o specjalnych sądach karnych dla zbrodniarzy faszystowsko hitlerowskich.

[592] AAN, KC PPR 295 V 1, k. 35-37. Nad tekstem odręczny dopisek „Odbito w 3 egzemplarzach” z parafką Gomułki.

[593] Rola, Marek i (Ratkiewicz) Radkiewicz.

[594] To jakby kolejne potwierdzenie rozdzielenia pracy władz partyjnych i państwowych chociaż spośród obecnych tylko Gomułka nie miał w tym czasie żadnych funkcji państwowych. Formalnymi członkami PKWN byli gen. Żymierski i Radkiewicz.

[595] Berman uczestniczył w posiedzeniach PKWN jako zastępca kierownika resortu spraw zagranicznych.

[596] Dekret przekazywał sądownictwu wojskowemu do osądzenia niektóre przestępstwa – przeszkadzanie w reformie rolnej, wystąpienia zbrojne przeciw WP czy siłom sojuszniczym. Nie zastosowano tu vacatio legis, a nawet jego przepisy miały być stosowane do wskazanych w nim przestępstw od 15 sierpnia 1944 r.

[597] PKWN rozszerzał zakres mobilizacji do WP o mężczyzn z roczników 1915–1920 i 1925. Inne kryteria zastosowano do oficerów, podoficerów czy np. lekarzy, w tym kobiet.

[598] Dekret podporządkowywał wszystkich zatrudnionych na kolei dowódcy WP. Mógł on użyć pełnej struktury kolejowej dla celów wojny itp. Umowa z ZSRR została podpisana 5 listopada 1944 r.

[599] Dziwi zachowanie nie tylko Grubeckiego, lecz także uwaga Roli. Nie wiadomo, o co im chodziło. Chcieli wytargować coś od Stalina? Dziś świat potępia zachowanie ACz w czasie wojny, ale wówczas oczekiwano od niej tylko jednego – jak najszybszego pokonania Wehrmachtu i zajęcia Berlina.

[600] PKWN w tym czasie funkcjonował trochę podobnie jak polski rząd. Poszczególne partie lokowały swych ludzi w innych. Na pewno robiła tak PPR mająca swych ludzi w SL, SD (np. Chajn). Klasycznym przykładem takiego zjawiska we władzach polskich na uchodźstwie była część socjalistów z PPS WRN, ulokowana w nim przez sanację, np. Arciszewski. Inną jeszcze kwestią jest tzw. bezpartyjność Bieruta, co wymusił na nim czasowo Stalin, bo Churchill w jednej z rozmów wskazał, że Bierut jako ustalony przyszły „prezydent” nie daje gwarancji obiektywności, ponieważ jest zobowiązany wobec ZSRR, gdyż jako osadzony za „komunizm” w Polsce był wymieniony w ramach jednej z wymian więźniów miedzy II RP a ZSRR, co akurat było nieprawdą.

[601] Władysław Dobroch – wiceprezes NKW został usunięty z funkcji i z SL za kontakty z KPP przed 1939 r.

[602] Aleksander Król – ówczesny prezes Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”. Była to organizacja radykalniejsza od SL i bardziej chętna do współpracy z PPR.

[603] Rada Naczelna SL została powołana dopiero 23 listopada. W październiku był to Tymczasowy Zarząd Główny. Nie można wykluczyć, że protokół był przepisywany dopiero wówczas, gdy już ona istniała, i stąd taka nazwa.

[604] Edward Ochab – pułkownik, pełnomocnik PKWN do wykonania rzeczowych świadczeń wojennych.

[605] Jan Rabanowski – kapitan WP.

[606] Roman Zambrowski – kierownik Wydziału (Oddziału) Organizacyjnego KC PPR.

[607] Józef Niemiec.

[608] Jan Stefan Haneman – kierownik resortu gospodarki narodowej i finansów, taka była właściwa nazwa. Aspekt moralny tej sprawy BP omawiało niżej. Dziś się nie pamięta, skąd takie sprawy się brały. W warunkach powojennych drożdże czy alkohol były ważnymi dobrami zastępującymi pieniądze, stąd monopol państwa na ich produkcję i dystrybucję.

[609] Wynikało to z tego, że PPR w WP miała wsparcie oficerów ACz. Ludzi, do których miała zaufanie, kierowała do MO. Żymierskiemu zależało z kolei na maksymalnym spolonizowaniu kadry oficerskiej w WP i stąd spór.

[610] Tu Żymierski nieco przesadził, zwalając niemal całą winę za brak właściwej organizacji czy w ogóle niedociągnięcia i błędy przy formowaniu nowych jednostek WP na nich. Wbrew opiniom ówczesnej propagandy AK i DR powielanych do dziś nie było specjalnego problemu z mobilizacją kolejnych roczników do WP. Podstawową przyczyną braku dyscypliny w nowo tworzonych jednostkach był głównie brak: umundurowania, odpowiednich koszar, broni, właściwego żywienia itp. To także sprzyjało wspominanemu brakowi dyscypliny nie tylko wśród oficerów ACz skierowanych do WP, ale również oficerów polskich.

[611] Takie obozy stworzono na początku listopada. Internowano w nich kilkuset oficerów i żołnierzy służących uprzednio w AK i innych organizacjach zbrojnych.

[612] Nie można wykluczyć, że chodzi o deklarację czy też lojalkę, której wzór dołączono do jednego z protokołów BP z grudnia 1944 r. Zob. niżej.

[613] Powinno być „sformułowania”.

[614] Powinno być „wiceprezydenta”. Właśc. Władysław Czerny (Schwarcenberg/Schwarzenberg) – inżynier architekt. Pełnił tę funkcję w latach 1944–1945.

[615] Chodzi o kontrwywiad wojskowy, późniejszą Informację Wojskową. Służyli w niej początkowo głównie oficerowie radzieccy z braku odpowiednich kadr polskich sprzed 1939 r. (obozy jenieckie, Katyń, służba w PSZ na Zachodzie). Współcześnie eksponuje się „zasługi” tej służby w łamaniu prawa w latach powojennych.

[616] Tu kolejny przykład braku wprawy i doświadczenia władz PKWN w służbie państwowej. Na co dzień były one wspierane w niektórych kwestiach przez doradców radzieckich, np. w sprawie starań o uznanie na arenie międzynarodowej, organizacji organów bezpieczeństwa czy wojska. Sytuacja zmieniała się jednak dość szybko, ponieważ większość społeczeństwa nie dostrzegała powodów do bojkotu tej władzy i gdy się zorientowała, że „żony nie są wspólne”, że w miejsce gospodarstw obszarniczych nie tworzy się „kołchozów”, lecz chłopi dostają ziemię, że jest Wojsko Polskie składające się z Polaków, a nie przebranych w polskie mundury Rosjan, zaczęli się zgłaszać do pracy urzędnicy, nauczyciele, pocztowcy, kolejarze itp. Jednak w niektórych istotnych sprawach „władze” potrzebowały inspiracji czy nawet szturchańca. Wyżej wspomniano, że to z inspiracji Stalina zmieniono stosunek do przydziału ziemi z reformy dla „średniaków”, a tu informacja, że Stalin kontrolował PPR w organizacji pracy i działalności.

[617] Jan Korniluk – powołany w listopadzie 1944 r. na zastępcę szefa Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa WP do spraw polityczno-wychowawczych.

[618] Aleksander S. Szczerbakow – generał pułkownik, szef Głównego Zarządu Politycznego ACz.

[619] Nie ustalono bliższych danych.

[620] Prawdopodobnie Żymierski scharakteryzował tylko ustnie kandydatury. W tym przypadku chodzi być może o płk. Mikołaja Prus-Więckowskiego, dowódcę tej dywizji. Był on oficerem WP przed wojną. Po klęsce 1939 r. pozostawał w kraju, ale poza organizacjami konspiracyjnymi. Do WP wstąpił w sierpniu 1944 r., a w październiku został mianowany dowódcą 7. Dyw. Piech., w skład której wchodził 31 p.p., z którego ponad 600 żołnierzy (w tym dwóch oficerów) zdezerterowało z WP. Sam pułk został wykreślony z rejestrów WP. Sprawa ta spowodowała duże zmiany w pracy partyjnej w WP, co przedstawiamy w kilku protokołach BP KC PPR.

[621] AAN, KARP, II 116, k. 338. Pod tą sygnaturą przechowywana jest dokumentacja, na którą składają się odpisy dokumentów sporządzone przez przewodniczącego PKWN Osóbkę-Morawskiego lub dla niego oraz jego relacje.

[622] Skutek przesunięcia Mariana Spychalskiego do innych zadań.

[623] To kolejny przykład na to, że w pierwszym okresie władze PKWN funkcjonowały w zgodzie z regułami demokratycznymi.

[624] Leon Chajn i Jan Karol Wende formalnie byli członkami SD, chociaż nadal pozostawali członkami PPR.

[625] Tego brak w tekście, ale wynika to z zapisanego wyżej porządku obrad.

[626] Agencja prasowa PKWN.

[627] Tu tekst protokołu się urywa.

[628] Tadeusz Daniszewski – wówczas kierownik Wydziału Wydawniczego ZG ZPP.

[629] Zygmunt Modzelewski – kierownik Agencji „Polpress”.

[630] Stanisław Janusz – wówczas wiceprezes Tymczasowego Zarządu Głównego, wiceprzewodniczący PKWN (dzięki intrydze PPR).

[631] Chodzi o ośrodek działaczy SL na emigracji.

[632] Brak wiarygodnych danych w tej sprawie. Wskazuje się od kilku do kilkunastu tysięcy aresztowanych przez polskie i radzieckie organy, ale jeśli idzie o żołnierzy AK, to podaje się liczbę od kilkuset do 2-3 tys. Nie rozróżnia się aresztowań od internowań, dezerterów czy uchylających się od służby wojskowej, zatrzymywanych volksdeutschów od zwykłych przestępców wykorzystujących powojenne rozprężenie społeczne itp. Podobnie postępuje strona władzy. Nawet w tym tomie pojawiają się w kilku miejscach opinie, że konflikt między ludźmi władzy a podziemiem i zwykłymi bandytami przybrał olbrzymie rozmiary. Tymczasem, jak wyliczono jeszcze w czasach PRL, w 1944 r. zginęło ok. 300 osób po stronie władzy, w tym 24 żołnierzy WP, co było przede wszystkim skutkiem olbrzymiego nasycenia wojskiem wyzwolonej części Polski, przygotowującym się do następnej ofensywy. Wojna domowa nastąpiła w pełni od zimowej ofensywy w 1945 r.

[633] Amnestie wobec podziemia rządowego zaczęto ogłaszać dopiero od 1945 r.

[634] Właśc. Stanisław Ziemak – redaktor naczelny „Zielonego Sztandaru”, pisma SL.

[635] Stanisław Mazur – wojewoda warszawski, przew. WRN województwa warszawskiego.

[636] Wszyscy kombinowali w warunkach powojennych. Zob. wyżej.

[637] Roman Lutyński – adwokat, członek Tymczasowego ZG SL.

[638] Tzn. poparł.

[639] W ten sposób rozwiązywano problemy.

[640] Trudno powiedzieć, czy chodziło o twórczą pracę dla RP, czy o kolaborację z PPR.

[641] Na podstawie ksero z CA KC PZPR, z akt znajdujących się w nieuporządkowanych teczkach przed zespołem KC PPR.

[642] Na podstawie dwóch dekretów PKWN w sprawie mobilizacji do WP obejmujących łącznie 11 roczników (z 27 roczników zdolnych do mobilizacji – od 18 do 45 lat, a przyjmuje się, że nadający się do służby stanowią ok. 10% populacji, czyli ok. 400 tys. z 4 mln Polaków „Polski Lubelskiej”) rekrutów urodzonych w latach 1915–1925 (na innej zasadzie mobilizowano oficerów, podoficerów czy kobiety) zgłosiło się do mobilizacji 135 591 rekrutów (czyli ponad 80% z ok. 150–160 tys. zobowiązanych), a do służby w WP zakwalifikowano 80 011 rekrutów. Zob. Ignacy Blum, Z dziejów Wojska Polskiego w latach 1944–1948, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1968, wyd. 2. Zdezerterowało z niego w 1944 r. ok. 450 żołnierzy z I Armii i ok. 3,2 tys. z II Armii WP (o przyczynach dezercji z II Armii wspomniano wyżej i niżej, czyli kilka procent). Nie było więc tak źle, jak sugeruje Grosz, ani tak jak na to liczyli dowódcy AK i politycy w Londynie.

[643] Tamże, s. 122. W 1944 r. Do końca grudnia 1944 r. doliczono się siedmiu mordów na oficerach WP.

[644] Raczej takowych nie było, chociaż być może nie zachowały się dokumenty w tej sprawie. Może to były tylko polecenia ustne? AK czy NSZ były w tym czasie zbyt rozbite przez warunki wojenne, aby prowadzić taką działalność. Miały natomiast miejsce różne działania propagandowe, które w korzystnych (dla tych działań) warunkach wojennych – brak koszar, szkolenia, umundurowania itp. – sprzyjały dezercjom, krytyce władz itp. Wykorzystał to Stalin, skutecznie naciskając na PPR i PKWN, by zorganizować władzę w Polsce na jego warunkach, oraz niektórzy polscy komuniści podejmujący działania mające zorganizować państwo polskie na wzorach radzieckich, które częściowo blokowali tzw. komuniści „krajowcy”, którzy prowadzili działalność polityczną na terenie kraju w czasie wojny, np. sekretarz PPR Władysław Gomułka. W aktach AK znajdują się dokumenty nakazujące zgłaszanie się do pracy w organizowanej przez PKWN administracji i informowanie o jej działaniach władz AK.

[645] To kontrwywiad. Dziwne, bo wskazane w „Instrukcji” działania to klasyczne zadania tej służby. Może Grosz wskazał te działania oficerom politycznym dlatego, że w tym czasie dopiero w owej służbie zaczęli się pojawiać pierwsi żołnierze z WP. Do listopada 1944 r. służyli w niej prawie wyłącznie żołnierze ACz.

[646] Ta była kontrolowana.

[647] Partyzantka ukraińska. Ukraińcy stanowiący na tych terenach (w iluś miejscowościach na Chełmszczyźnie byli może nawet w większości) niemal 20% mieszkańców rościli sobie do nich prawo i przeciwdziałali władzom polskim. To się zmieniało szybko w 1944 r., ponieważ w ramach wymiany ludności między Polską a Ukrainą większość z nich została wysiedlona z terenów „Polski Lubelskiej” jeszcze w tymże roku.

[648] To dziwne, że Groszowi nie podobają się te oddziały, skoro część z nich jest do dziś określana jako „komunistyczna partyzantka”.

[649] Atutem były reforma rolna, wyzwolenie części kraju spod okupacji niemieckiej, wywózka Ukraińców czy tworzenie WP.

[650] Propaganda AK/DR szerzyła informacje o odpowiedzialności ACz i WP za upadek powstania w stolicy, straszyła kołchozami, „aresztowaniami/wywózkami”, „wspólnymi żonami”, że Polska będzie 17. republiką ZSRR itp.

[651] Ideologia AK była „antydemokratyczna” w tym sensie, że była sprzeczna z pojęciem demokracji w ujęciu b. członków KPP czy PPR i na odwrót. Jest to problem, gdyż „demokrację” poszczególne partie i odłamy społeczeństwa pojmują według własnych założeń i ideologii. Ktoś np. uważa za demokrację prawo oddania głosu na posła czy senatora raz na cztery lata, a dla innych demokracją jest wpływ na politykę władz, a to nie samo itp.

[652] Pewnie w znaczeniu braku bezwzględnego/bezwarunkowego wsparcia dla walki z Niemcami, gdyż większość opinii społecznej uznawała za najistotniejszy problem zniesienie okupacji niemieckiej.

[653] Tu akurat było odwrotnie, gdyż to Niemcy chcieli pozyskać Polaków i zaczęli wykorzystywać propagandowe hasła AK używane przeciw ACz.

[654] Były to działania lokalnych oddziałów, a nie nakazywane przez kierownictwo AK. Faktem jest jednak, że „nie dostrzegało” ono tych działań, podobnie jak za linią Curzona.

[655] KG AK faktycznie nie pozwalała na otwartą walkę z Niemcami ponieważ jej oddziały nie były przygotowane (zbyt słabe) do takiej walki. Walczyła propagandą, używając słowa „walka”. Do dziś powtarza się to słowo, co sprawia wrażenie, że to AK wygrała wojnę, ponieważ w świadomości społecznej robi wrażenie liczba 400 tys. żołnierzy AK. Tyle że to było wojsko na papierze – bez broni, bez żadnego znaczenia na polu zmagań wojennych z Niemcami. Podobnie jak siły zbrojne II RP były zdolne pokonać pospolite ruszenie bolszewików, zająć Zaolzie wspólnie z trzymającym za gardło Czechów Werhmachtem, wymusić na Litwie nawiązanie stosunków dyplomatycznych, pięknie maszerować przed Rydzem-Śmigłym, ale już nie obronić państwa we wrześniu 1939 r.

[656] W trakcie przygotowywania dokumentów do książek o walkach w Warszawie czy powstania powszechnego nie natrafiono na dokumenty, w których używano takiego hasła, co wcale nie znaczy, że gdzieś go nie użyto. Natomiast w wielu dokumentach znajdują się informacje, że nie należy prowadzić działań wojskowych, które wspierałyby czy też byłyby pomocne ACz.

[657] AK miała i tak szczęście, że Grosz i inni propagandziści WP/PPR nie wiedzieli, że premierowi polskiego rządu powstanie w Warszawie miało służyć tylko za akompaniament do rozmów ze Stalinem w sierpniu 1944 r.

[658] To było i musiało być bardzo upokarzające dla byłych żołnierzy AK i dlatego część z nich dezerterowała z takiego wojska. Tu widać bezpośrednie przeniesienie metod postępowania w ACz, a przede wszystkim z procesów politycznych w ZSRR, gdzie sądzeni nie tylko przyznawali się do winy, ale prosili o najsurowsze wyroki.

[659] Grosz raczej sam wymyślił taką sytuację, ponieważ to właśnie byli oficerowie z czasów II RP nią rządzili, zwłaszcza od przewrotu majowego w 1926 r. Chociaż pewnie nie brakowało i takich byłych oficerów z II RP, którzy dostrzegali, do czego doprowadziło rządzenie krajem przez wojsko.

[660] Tak w tekście. Pewnie pominięto słowo „reformy”.

[661] Tytulatura, podpis i data odręczne. Wiktor Grosz.

[662] AAN KC PPR 295 V 1, k. 47-48.

[663] Józef Maślanka – wówczas wojewoda części województwa kieleckiego uwolnionej od Niemców.

[664] Jan Aleksander Król – przewodniczący Tymczasowego Zarządu Głównego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”.

[665] Stanisław Janusz.

[666] Właśc. Franciszek Kargól – pracownik resortu administracji publicznej.

[667] Jakub Antoniuk – do 23 listopada był wiceprezesem Tymczasowego ZG SL.

[668] Jerzy Józef Burski – prezes Związku Polaków z Prus Wschodnich.

[669] Adam Ostrowski – wówczas zastępca kierownika resortu administracji publicznej.

[670] Stefan Matuszewski – zastępca kierownika resortu informacji i propagandy.

[671] Jerzy Sztachelski – wojewoda białostocki.

[672] Gen. Berling został pozbawiony dowództwa I Armią WP 30 września 1944 r., pozostawał jednak formalnie członkiem PKWN, jako zastępca resortu obrony narodowej. Część osób znających ówczesną władzę czy też jakoś uczestniczących w jej tworzeniu twierdzi, że Berlinga postanowiono zesłać do Moskwy, ponieważ przeszkadzał ortodoksyjnym komunistom w przejęciu przez nich kontroli nad Polską. Zob. np. Maria Berlingowa, Bliżej prawdy, Zetpress, Warszawa 1990.

[673] Osóbka chciał kontrolować spółdzielczość, która była tradycyjną ostoją PPS, z niej się wywodził. Ten spór z PPR wskazuje, że albo partie nie porozumiały się wcześniej w sprawie podziału swych ról w organizacji państwa polskiego, albo uznał, że skoro PPR szarogęsiła się wśród robotników i próbowała poprzez reformę rolną wkroczyć na wieś, to jego PPS należy się spółdzielczość.

[674] Tu znów kolejny błąd polityczny PPR, który nie pomagał jej w szybszym pozyskiwaniu zwolenników. Niemcy po zajęciu Polski w 1939 r. pozostawili niektóre formy organizacji państwa polskiego, np. spółdzielczość ze względów gospodarczych, która faktycznie służyła Niemcom, ale była również pomocna społeczeństwu polskiemu, które musiało jakoś przetrwać okupację. Podobna sytuacja była z innymi instytucjami, np. Policją Państwową przemianowaną na Polnische Polizei, samorządami lokalnymi itd. Ten protokół w ogóle wskazuje na początek stalinizmu w Polsce. Nie wiemy, czy „przyszli staliniści” (Bierut, Minc, Zambrowski) uczestniczący w tym spotkaniu robili to na polecenie Moskwy, czy tylko wykorzystywali sytuację (wsparcie Stalina), która się wytworzyła na skutek oporu wobec PKWN i jego działań ze strony polityków skupionych wokół rządu polskiego do przejęcia władzy przez swoje środowisko.

[675] Zob. więcej niżej.

[676] Stanisław Fedecki – zastępca dyrektora Departamentu Przemysłu w PKWN.

[677] Jan Wójcik – dyrektor Departamentu Świadczeń Rzeczowych Biura Ekonomicznego PKWN.

[678] Chodzi o Edwarda Ochaba.

[679] To próba pozbycia się z władz „krajowca”. Nie doszło do tego, bo prawdopodobnie sprzeciwił się temu wówczas Gomułka, chociaż nie odnotował tego, co by wskazywało, że jednak w niektórych sprawach „manipulował” przy sporządzanych przez siebie protokołach.

[680] Zygfryd Sznek. W piśmie wyjaśnia, że zadaniami wskazanymi dla Departamentu Politycznego faktycznie do 1939 r. zajmowało się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Wydziale Bezpieczeństwa, a w PKWN stworzono takowy resort, więc obie struktury powielałyby swe zadania.

[681] Nie zmieniono lokalizacji tego departamentu.

[682] Józef Olewiński.

[683] Teodor Piotrowski – zastępca kierownika Biura Ekonomicznego przy PKWN

[684] Julia Brystygier lub Brystygierowa (w dokumentach różna pisownia jej nazwiska) – kierownik Wydziału Organizacyjnego ZG ZPP. Czyżby działacze CBKP (Zawadzki, Minc, Zambrowski), kierując ją do „pomocy” Bierutowi w KRN, chcieli patrzeć mu na ręce?

[685] AAN, DR 202 I 4 t. 2, k. 149-154 (326-334). Tu wskazujemy podwójną paginację, gdyż nie zlikwidowano starej nadanej w CA KC PZPR – w nawiasie.

[686] Czyniono to, od kiedy tylko zaistniał PKWN.

[687] Mikołajczykowi chodzi pewnie nie w ogóle o opór zbrojny, bo jego elementy AK już stosowała (brak podporządkowania się dowództwu WP, utrzymywanie oddziałów zbrojnych, niezdawanie broni, napaści na żołnierzy WP i ACz itd.), lecz chyba o wywołanie powstania przeciw PKWN i ZSRR.

[688] Chodzi o wybory prezydenckie w USA. Odbyły się one 7 listopada 1944 r.

[689] Nie można wykluczyć, że jest to może „56”. W tym miejscu tekst jest bardzo zniekształcony.

[690] Dotychczas większość wojen w Europie kończyła się układami pokojowymi między stronami konfliktu lub nawet w szerszym gronie, jak kongres wiedeński po wojnach napoleońskich czy kongres wersalski po I wojnie światowej. Prawdopodobnie fakt, że były różne wątpliwości co do skuteczności ustaleń takich gremiów oraz to, że II wojna światowa znacznie się różniła od wcześniejszych konfliktów, przede wszystkim dlatego że ciężar obrony Europy przed Niemcami ponosiło w zasadzie jedno państwo, czyli ZSRR przy współudziale Wielkiej Brytanii i USA, spowodował, że mocarstwa ustaliły warunki zakończenia wojny między sobą, chociaż niby przez cały okres wojny mówiło się i przygotowywano się do konferencji pokojowej. Jednocześnie sprzeczne interesy tych mocarstw spowodowały, że takowa konferencja nie miała miejsca do dziś, a co ważniejsze, takie zakończenie wojny okazało się niezwykle skuteczne, zapewniając Europie pokój od ponad 75 lat. Natomiast Mikołajczyk pomija istotne fakty odnoszące się do tzw. sprawy polskiej: a) granica Polski i Rosji bolszewickiej (w tym czasie jeszcze nie było ZSRR) nie była ustalana na konferencji pokojowej, lecz tylko między tymi państwami; b) to na konferencji pokojowej w Wersalu zaproponowano granicę wschodnią Polski na tzw. linii Curzona. Wtedy ją właśnie wymyślili Brytyjczycy, którym zależało nie tyle na sile Rosji, ile chyba bardziej pamiętali kolaborację Piłsudskiego z ich przeciwnikami w I wojnie – Austro-Węgrami i Rzeszą Niemiecką, a którego jego berlińscy protektorzy osadzili w Warszawie, jako „władcę” Polski.

[691] Nie chciał.

[692] Po tym słowie dwie litery: R (?) oraz I, co wskazuje na nieodczytany fragment depeszy.

[693] Zob. część „M” i „N” tej depeszy.

[694] Chodzi o dzisiejszą ONZ.

[695] Jałta?

[696] Spotkanie Trzech po Jałcie odbyło się za pół roku. Czy to miał na myśli? Czy może przewidywał już zimną wojnę, a nawet się do niej szykował?

[697] Edward Stettinus – sekretarz stanu, bliski współpracownik Roosevelta.

[698] Jan Ciechanowski – ambasador rządu polskiego w USA.

[699] Jak to rozumieć? To raczej tylko plany rządu polskiego. Zob. wyżej.

[700] Londyn (w znaczeniu Wielka Brytania) – dopisano odręcznie.

[701] Tak w dokumencie. A pewnie powinno być tak od „i” w końcówce tego zdania: „prawa Polaków do urządzenia niczem nieskrępowanego wewnętrznego bytu”.

[702] Tu fragment nieodczytanego szyfru.

[703] To jedno z pierwszych określeń PKWN jako r z ą d u.

[704] Kolejny nieodczytany fragment depeszy.

[705] Kolejny nieodczytany fragment depeszy.

[706] Kolejny nieodczytany fragment depeszy.

[707] Pewnie Churchill lub ktoś inny przekazał to Mikołajczykowi, lecz nie ma takich informacji w dokumentach. To potwierdza politykę tzw. demokracji zachodniej wobec Polski: „Damy wam coś tam tylko wtedy, gdy będziecie ujadać na wschód”, czyli znajdziecie się w naszej strefie wpływów. Tak się też stało. Polska zresztą sama nie przyjęła tzw. planu Marshalla, ponieważ USA warunkowały jego przyznanie pewnie odsunięciem komunistów od władzy (tak uczyniono np. we Francji i Włoszech). Powszechnie się twierdzi, że wymusił to Stalin. Pewnie tak było, ale może nie końca, gdyż polscy politycy mieli raczej do wyboru przyjąć plan Marshalla i oddać Ziemie Zachodnie i Północne (a może i więcej) albo plan ten odrzucić i zachować te tereny.

[708] Tu akurat Mikołajczyk ma rację, bo Stalinowi pewnie było obojętne, jakiej orientacji politycznej będzie Polska, byle mu nie przeszkadzała w jego polityce i zachowywała się wobec ZSRR jak państwo neutralne, a nie próbujące z nim wojować.

[709] Te kilka zdań analizy sytuacji Polski dokonanej przez Mikołajczyka w tym dokumencie wskazuje, że premier był realistą i politykiem. Potrafiłby więc uczynić Rzeczpospolitą inną (ciekawe, jaka by była dziś). Dlaczego tego nie uczynił? Bał się kogoś? Czegoś? Ktoś mu nie pozwalał? Czy może on osobiście wolał, by Polska pozostawała taką, jaką była do 1939 r.?

[710] UNRRA – Administracja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy.

[711] Czyżby Mikołajczyk myślał o stworzeniu armii z polskich jeńców i robotników przymusowych na wzór legionów Dąbrowskiego i chciał przy ich pomocy „wyzwolić” Polskę? To zdanie na to wskazuje.

[712] Kolejny nieodczytany fragment depeszy. Tu może „zatem”.

[713] Uważał, że tereny na „zachodzie” kosztem Niemiec Polsce przydzielą Roosevelt z Churchillem. Niby czasem Mikołajczyk ma realistyczne politycznie przemyślenia, ale linijkę dalej (jak tu) „odlatuje” jak ostatni naiwny, nierozumiejący nic z polityki, z tego, co wokół niego się dzieje.

[714] Kolejny nieodczytany fragment depeszy. Tu może „liczyć”.

[715] Kolejny nieodczytany fragment depeszy.

[716] Archiwum KC PZPR, KC PPR 295 IX 148, k. 20-22a (dziś te dokumenty znajdują się w AAN, ale tu wykorzystujemy kserokopie sprzed lat).

[717] W dokumentach wewnętrznych działacze PPR nie kryli znaczenia wyzwolenia II RP spod okupacji niemieckiej przez Armię Czerwoną do umocnienia pozycji PKWN.

[718] To już tylko ideologia. Polska jeszcze przez ileś lat pozostała krajem chłopskim, wiejskim.

[719] Była przeciwieństwem tego określenia, zbyt toporna, by zachęcić do tego sojuszu wszystkich Polaków. Trudno stwierdzić, czy PPR/PZPR tego nie rozumiała lub nie potrafiła, czy może tę sferę lub jej formę narzucali „radzieccy”, jak czasem się określało polityków ZSRR.

[720] Zob. dokument w tym tomie z 16 grudnia 1944 r.

[721] To jeden z pierwszych dokumentów, w którym tak określony jest cel PPR. We wcześniejszych używa się odmian słowa „demokracja”.

[722] AAN KCPPR 295 V 1, k. 58-58a.

[723] Pewnie wiedzieli od Stalina o stosunku Wielkiej Brytanii do rządu polskiego po ustąpieniu Mikołajczyka i wyjściu Stronnictwa Ludowego ze struktur władz polskich w Londynie, co dało PPR okazję do działań na rzecz przemiany PKWN w rząd. Publicznie rozpoczęto ją w „Rzeczpospolitej” z 7 grudnia, gdzie Gomułka w wywiadzie napomknął o potrzebie przekształcenia PKWN w rząd.

[724] Złożył dymisję 24 listopada 1944 r..

[725] „Wymyślono” dla niego studia w Moskwie.

[726] Tekst rezolucji ukazał się w „Robotniku” PPS kierowanej przez Morawskiego 30 listopada 1944 r.

[727] Był on związany z powołaniem Tomasza Arciszewskiego na funkcję prezesa Rady Ministrów 29 listopada 1944 r., ukazał się 2 grudnia 1944 pt. Postaci klęski i chwały, Arciszewski.

[728] „Front Polski” to tylko marzenie niektórych polityków PKWN. Pomijając inne okoliczności, najważniejsza była taka, że alianci rozpraszali jednostki wojskowe sojuszników wśród swoich oddziałów. Stalin postępował podobnie, a może nawet był bardziej nieufny. Zgodził się przy jakiejś okazji na „Front Polski”, wiedząc, że bez żadnego wysiłku nie spełni swego słowa – zbliżający się koniec wojny, słabość organizacyjna PKWN, brak sprzętu często dla własnych oddziałów itp.

[729] W stwierdzeniu Zawadzkiego widać dokładnie brak wiedzy o sytuacji w kraju. AK była liczącą się siłą na wschód od Wisły. Na zachód od niej duża część ziem należących do II RP była włączona do Rzeszy i tu praktycznie (poza Kielecczyzną i Warszawą) AK nie istniała jako siła wojskowa, więc również z tego powodu nie można było liczyć na wsparcie AK w organizacji WP.

[730] Tak w tekście. Chodzi pewnie o wojska wewnętrzne, jak i stworzony później KBW.

[731] Brak odpowiedniej liczby rekrutów, możliwości umundurowania, uzbrojenia itp.

[732] Zob. niżej załącznik. W teczce z protokołami BP KC PPR jest dołączony błędnie do dokumentów tego gremium z 15 września 1944 r.

[733] Chodzi o wymianę ludności z jesieni 1944 r. Usunięto wówczas z Polski dużą część Ukraińców z Lubelszczyzny i z zachodnich rejonów d. województwa lwowskiego, z których utworzono województwo rzeszowskie (w literaturze pomija się często fakt przynależności tych terenów do województwa lwowskiego, gdyż służy to jako argument na rzecz polskości tego terytorium – „większość to Polacy”. „Polskość” Lwowszczyzny to w niemałej części efekt przynależności do tej struktury administracyjnej terenów utworzonego przez PKWN województwa rzeszowskiego.

[734] Ta kampania trwała już od pewnego czasu chociaż nie mówiło się wprost o przekształceniu PKWN w rząd. Chwalono jego działania, krytykowano rząd w Londynie itp. Czy inspirował ją Stalin, a może tylko tolerował dlatego, że czuł się coraz mocniejszy, gdyż ACz była już nieźle przygotowana do kolejnej ofensywy przeciw Wehrmachtowi, a wojska Wielkiej Brytanii i USA tkwiły wciąż we Francji.

[735] AAN, KC PPR 295 V 1, k. 7.

[736] Chodzi o dekret PKWN z 24 sierpnia 1944 o rozwiązaniu tajnych organizacji.

[737] „RP”, 6 grudnia 1944, nr 80, s. 8–9.

[738] Tu chochlik drukarski z datami.

[739] Kwapiński uznał, że nie jest w stanie stworzyć rządu, ale nie można wykluczyć, że tak mu podszepnęli sanatorzy, i ustąpił miejsce Arciszewskiemu, co umożliwiło im faktyczny powrót do władzy.

[740] To prawda. Zob. wyżej relację premiera Mikołajczyka o powodach jego ustąpienia.

[741] „Times” przedstawił ocenę premiera Churchilla, zastępując jego słowa eufemizmami. Ocena polskiego rządu i polskich polityków była znacznie ostrzejsza niż przytoczone wyżej opinie Cadogana.

[742] Nie wiadomo, kto przekręca fakty i dlaczego – „Times” czy redakcja „RP”. Według PKWN to Mikołajczyk ze swą ekipą miał dołączyć do niego, a nie on do rządu polskiego.

[743] AAN, KC PPR 295 V 1, k. 59-62.

[744] Delegacja była w Moskwie od 6 do 14 grudnia 1944 r.

[745] Akurat w tej kwestii podobnie Morawskiego oceniali Mikołajczyk czy Churchill. W stosunku do nich był „dzieciakiem”. Miał 35 lat, ale niewiele starszy był też Gomułka (o trzy lata). Młodzi byli zresztą w większości także inni politycy pozostali w kraju (starsi uciekli we wrześniu 1939 r., a z kolei starszych komunistów polskich wymordował Stalin w latach 30.). Młodszy od niego w składzie PKWN był tylko Jędrychowski.

[746] Ludwik Dubois.

[747] Norbert Barlicki.

[748] Tu Stalin okazał się doktrynerem. Chłop według ideologii komunistycznej i rewolucyjnej nie mógł być rewolucjonistą.

[749] Nikita S. Chruszczow – I sekretarz KC WKP(b) Ukrainy oraz członek Biura Politycznego.

[750] Przejęcie ich przez Polskę przypisuje sobie kilka osób – te ze Lwowa znajdują się przede wszystkim we Wrocławiu. Trafiły tu w różny sposób. Część może najcenniejszą wywieźli na Dolny Śląsk Niemcy i ukryli w dzisiejszej miejscowości Zagrodno. Pozostałą część przekazali do Polski Ukraińcy w latach 40. po podziale według zasad pertynencji, czyli zostawiając u siebie wszystko, co było związane lub odnosiło się do terenów na wschód od linii Curzona – lokalne dobra kultury (dzieła sztuki, archiwalia, dokumentacja infrastruktury itp.). To zawsze skomplikowana sprawa przy zmianie granic państwowych. Ze Lwowa do Wrocławia trafiła również Panorama Racławicka.

[751] Samochody.

[752] Pewnie dlatego do Rządu Tymczasowego PPR wprowadziła Gomułkę jako wicepremiera.

[753] Gieorgij M. Malenkow – zastępca przewodniczącego Państwowego Komitetu Obrony ZSRR.

[754] Aleksandr S. Szczerbakow – zastępca ministra obrony ZSRR, szef Głównego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej i Floty.

[755] Stalin miał rację z wojskowego punktu widzenia, ale nie można wykluczyć, że kwestia ta miała drugie dno. Front w czasie wojny oznaczał zgromadzenie w jednym miejscu określonej liczby wojska, a to mogło spowodować np. zwrócenie się jednych narodowych oddziałów przeciw drugim. Wiedział przecież, o czym marzył Mikołajczyk (zob. wyżej jego plany o podporządkowaniu gabinetowi wojennemu wszystkich sił zbrojnych – czego zresztą nie był w stanie załatwić w podporządkowanych formalnie polskim władzom PSZ na Zachodzie). Nie można wykluczyć, że rząd czy prezydent marzyli o czymś takim, może nawet planowali to, a Stalin wiedział o tym od swych ludzi w AK (krążą plotki, że jednym z nich był Okulicki) czy poprzez rząd angielski – Philby.

[756] Trudno uznać to za prawdę.

[757] Charles de Gaulle – w tym czasie premier i minister obrony rządu Francji.

[758] De Gaulle twierdzi, że było odwrotnie, bo to on zagroził Stalinowi i dlatego przewodniczący RKL ZSRR podpisał traktat z Francją.

[759] Pewnie już podjął decyzję, gdyż taką formę władzy u bratanków stworzono 22 grudnia 1944 r.

[760] Chodzi o okólnik KC PPR z 22 listopada 1944 r., skierowany do organizacji PPR w sprawie ochotniczego zaciągu do WP. I znów fałszowanie historii przez tzw. historyków. Powtórzmy jeszcze raz: w Polsce liczba osób z maturą była znikoma.

[761] Roger Garreau – przedstawiciel dyplomatyczny Wolnych Francuzów, a potem Rządu Tymczasowego Francji w Moskwie. Sprzyjał w miarę możliwości PKWN w przeciwieństwie do de Gaulle’a, który był w pewnym zakresie uzależniony od Anglosasów. I chciał czy nie chciał, uznawał rząd polski w Londynie. Traktował Polaków obcesowo, bo nie wiedział, jak na jego spotkanie z delegacją zareaguje Churchill. Ostatecznie Stalin zgodził się podpisać układ z Francją o przyjaźni i wzajemnej pomocy, a de Gaulle uznać PKWN nie de iure, ale de facto.

[762] „Rzeczpospolita” opublikowała komunikat o wymianie przedstawicielstw 27 grudnia 1944 r.

[763] Nie doszło do tego.

[764] Taki pakt rząd czechosłowacki zawarł z ZSRR 12 grudnia 1943 r., a Polska dopiero w kwietniu 1945 r. Stalin stosował się, jeśli mógł, do prawa i zwyczajów dyplomatycznych.

[765] Podobną ocenę wartości różnych gwarancji granic, suwerenności, niepodległości itp. oferowanych Polsce czy przez nią postulowanych przedstawił władzom polskim w listopadzie 1944 r. jeden z najwybitniejszych znawców prawa międzynarodowego – wspominany w tym tomie, członek trybunałów międzynarodowych, przed wojną i po niej, prof. Bohdan Winiarski. Zob. AAN, Ministerstwo Prac Kongresowych, 136 – 59, k. 1-13.

[766] To było mu potrzebne, gdyż chciał, przynajmniej dla tych republik, członkostwa w ONZ. Były one obok ZSRR jako całości podmiotami prawa międzynarodowego. Natomiast nie nawiązały stosunków dyplomatycznych z innymi państwami, w tym z Polską.

[767] Chyba komuniści bali się socjalistów, mających pewną pozycję społeczną i autorytet, uważając, że mogą przeciągnąć społeczeństwo na swoją stronę.

[768] Nie udało się ustalić, o kim mówił Osóbka. Może chodzić o generałów Żymierskiego i Berlinga jako oficerów z czasów II RP, bo pierwszy został usunięty z wojska po przewrocie majowym, a drugiego przyjęto do partii (PZPR) dopiero w 1963 r., po odsunięciu Zambrowskiego z jej kierownictwa.

[769] AAN, KC PPR 295 IX 148, k. 1-13. Nad tekstem odręczny dopisek: „Do mojej teczki” R. Zambrowski

[770] Leon Kasman – w tym czasie odpowiadał za propagandę w organizującym się KC PPR.

[771] Kazimierz Witaszewski – w tym czasie sekretarz generalny Tymczasowej Komisji Centralnej Związków Zawodowych.

[772] Nie ustalono bliższych danych, ale być może chodzi o Teofila Niemca.

[773] Roman Werfel – pracował dla propagandy PKWN i PPR.

[774] Prawdopodobnie Leon Rzędowski, współpracownik Minca.

[775] Jan Wójcik – działacz Związku Spółdzielni „Społem”.

[776] Mieczysław Wągrowski – w tym czasie zastępca szefa Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP.

[777] Nie ustalono bliższych danych.

[778] Nie ustalono bliższych danych, ale być może chodzi o Kazimierza Petrusewicza z Biura Ekonomicznego przy Prezydium PKWN.

[779] Tu wychodzi na jaw brak pojęcia wielu działaczy PPR o pracy na wsi, w rolnictwie. Taką gospodarkę, czyli maszynową, oczywiście dałoby się zastosować wobec nowo dzielonej ziemi w ramach reformy rolnej (grunty te były skupione w dużych areałach), ale już problem byłby w gospodarstwach, które były własnością chłopską sprzed reformy. Działki i grunty w nich były oddzielone miedzami, płotami itp.

[780] Polityczne organizacje młodzieżowe rozwijane przy wsparciu partii tworzących PKWN, kształcenie, Ziemie Zachodnie, rozwój gospodarki itp.

[781] Stalin dopiero je obiecał. Te 300 traktorów nie załatwiałoby uprawy ziemi, do tego znacznie spadł stan posiadania koni, trwała zima i nie można byłoby wykorzystać „tych traktorów” propagandowo w tamtym okresie.

[782] Podkreślenie od redakcji. Ciekawe, jak potoczyłyby się losy wsi i w ogóle PRL, gdyby zmiany w rolnictwie i gospodarce wprowadzano racjonalnie, a nie z pewnym zacietrzewieniem ideologicznym. Albo jeszcze inaczej, gdyby nowe władze spojrzały na wieś z punktu widzenia wielkości produkcji rolnej i jej dostaw na rynek itp.

[783] Część z nich oddano do dyspozycji ośrodków rolniczych rozwijających kulturę rolną, a z części utworzono Państwowe Gospodarstwa Rolne. Tak na marginesie może rację mają ci, którzy twierdzą, że nie spełniły się one jako producent żywności, że wiele z nich było nieefektywnych gospodarczo, ale trzeba pamiętać, że uświadamiały one części polskiego chłopstwa, że można żyć, nie pracując przez siedem dni w tygodniu. Inna grupa chłopów, widząc, że nie mają szansy stać się „panami” czy ”obszarnikami, skierowała ambicje na przejście do rozwijającego się przemysłu i miast itp.

[784] Tak w tekście. Pewnie Mincowi chodziło o to, że „kułak” może ją „przejąć” jako mający większe doświadczenie produkcyjne, handlowe, dysponujący odpowiednimi środkami itp.

[785] Latem 1944 r.

[786] AAN, KC PPR 295 V 1, k. 63-71.

[787] Roman Romkowski – szef kontrwywiadu resortu bezpieczeństwa publicznego.

[788] Tu Gomułka coś pominął albo źle zapisał wypowiedź swoją lub Bieruta.

[789] Chodzi o Centralną Komisję Porozumiewawczą Stronnictw Politycznych tworzących PKWN.

[790] Zmiana nazwy tej funkcji wynikała z próby stosowania nazewnictwa wynikającego z konstytucji i z tradycji.

[791] Zachowano część tradycyjnych polskich odznaczeń, ale też dodano nowe, czyli krzyże Grunwaldu czy „Zasłużony na Polu Chwały”. Zob. Dz. U. nr 17, poz. 91 z 1944 r.

[792] Stefan Żółkiewski – urzędnik w Biurze Prezydialnym KRN.

[793] Ignacy Loga-Sowiński – członek KC i pełnomocnik na województwo warszawskie.

[794] Powinno być „powoływania”.

[795] Był wówczas dyrektorem Biura Kontroli przy Prezydium KRN.

[796] Tadeusz Kapeliński.

[797] Bronisław Bełczewski – sekretarz KW PPR wyzwolonej części województwa kieleckiego.

[798] Zdzisław Kiełczyński – oficer z BCh. Służył wówczas w Głównym Zarządzie Polityczno-Wychowawczym WP.

[799] Partie chadeckie (zmieniały nazwy) w II RP. Miały silne oparcie społeczne przede wszystkim w byłym zaborze pruskim, np. Chrześcijańska Demokracja czy Narodowa Partia Robotnicza.

[800] Być może Stalin mówił o tym polskim komunistom, ale wciąż musiał się liczyć z Churchillem i dlatego włączono go oraz i jego grupę polityczną do TRJN w czerwcu 1945 r.

[801] Siergiej S. Szatiłow – generał porucznik ACz, szef Misji Wojskowej ZSRR w Polsce.

[802] Wątpliwe. Nawet propagując dziś „sukcesy” podziemia przeciw ACz, nie wskazuje się na takie liczby, może wliczał tych, którzy zginęli od stycznia 1944 r. po przekroczeniu granicy z 1944 r.

[803] Niespotykana informacja. Prawdopodobnie PPR tworzyła jakieś organizacje na terenach włączonych do Rzeszy pod innymi nazwami.

[804] Te uwagi odnoszą się do Rzeszowszczyzny, ponieważ tam operował I Front Ukraiński.

[805] Chodzi o nowe wytyczne dla AK, przyjęte 16 listopada 1944 r. przez RM, odrębne dla „a) okupacji rosyjskiej, b) okupacji niemieckiej”. Miały być one szczególnie poufne, ale nie były. Nie wiemy tylko, kto je dostarczył władzom PKWN.

[806] Powtarzają uparcie niektóre słowa i określenia użyte przez Stalina. „Faszyzm” to pewnie wszystko, co nie jest komunizmem lub jego przybudówką.

[807] Weszło dwóch.

[808] Nie wszedł do tego rządu, gdyż resort, którym kierował, został zlikwidowany. W jego miejsce stworzono Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów.

[809] Żaden z nich nie został ministrem.

[810] Karol Kurpiewski – wiceprzewodniczący WRN województwa warszawskiego.

[811] Edmund Zalewski – został ministrem sprawiedliwości.

[812] Mimo usunięcia Drobnera nie rozdzielono tego resortu na dwa. Uczyniono to dopiero w kwietniu 1945 r. Całym „starym” resortem kierował Wiktor Trojanowski z PPS, a po wydzieleniu Ministerstwa Zdrowia jego ministrem został Franciszek Litwin z SL. Te różnice w organizacji i obsadzie Rządu Tymczasowego (w stosunku do planów z posiedzenia BP KC PPR) świadczą o tym, że mimo znacznego umocnienia swej pozycji PPR wciąż musiała się liczyć z pozostałymi partiami lewicy.

[813] Podobna sytuacja jak z monopolem PPR na władzę. Coś już wiedziano o AK, ale jeszcze UB nią nie kierowało jak jej następczynią Wolność i Niezawisłość w końcowym okresie jej istnienia. AK stworzyła zakonspirowaną organizację Nie czy też NIE od słowa „niepodległość”, więc pewnie o niej mówi Radkiewicz. Nie znano jej prawdziwej nazwy, a może ktoś z AK podrzucił UB taką nazwę, jak określił ją Radkiewicz, nawiązującą do Polskiej Organizacji Wojskowej z początku XX w.

[814] Hipolit Duljasz – kierownik WUBP województwa kieleckiego.

[815] Tzn. jest nadal sprawny. Przeniknięcie do służb uznawanych za wrogie trwa dłuższy czas.

[816] Z organizacjami ukraińskimi był problem, ponieważ zdarzało się wspieranie ich przez pochodzących z Ukrainy żołnierzy ACz.

[817] Nie można wykluczyć, że chodzi o Polski Samodzielny Batalion Szturmowy. Była to do powstania Wojsk Wewnętrznych wiosną 1945 r. faktycznie jedyna jednostka wojskowa podległa w pełni władzom polskim. Inne oddziały polskie, zarówno te tworzone w ZSRR, jak i powstałe we Francji czy w Wielkiej Brytanii podlegały operacyjnie siłom zbrojnym tych krajów.

[818] Ich tworzenie to problem, ponieważ w tym czasie siły ludzkie, uzbrojenie itp. kierowano przede wszystkim na front przeciwniemiecki.

[819] Stanisław Szot – kierownik WUBP w Lublinie.

[820] Mieczysław Broniatowski – kierownik WUBP województwa warszawskiego.

[821] Tzn. pozostającej pod okupacją niemiecką. PPR, podobnie jak DR (AK) na tamtych terenach włączonych w dużej mierze do Rzeszy była słaba.

[822] Stanisław Balas – przewodniczący Rady Narodowej w Otwocku.

[823] W sytuacji właściwie wojny domowej nikt nikomu nie wierzył. Wszyscy się śledzili, „nasyłali” nawzajem „swoich” ludzi do konkurentów politycznych. Nie wiadomo tylko, kto na kim się wzorował. Podziemie na PPR czy PPR na podziemiu?

[824] Liczono, że będą wspierać władzę PKWN czy obawiano się służb radzieckich?

[825] To tereny zamieszkane przez dużą liczbę ludności ukraińskiej. Dziś pamiętamy, że na ZO repatriowano Polaków zza linii Curzona, a nie pamiętamy o usuniętych z terenów dzisiejszej Polski Ukraińcach, Litwinach, Białorusinach czy Czechach. Mówi się i pisze o wysiedleniach Niemców. Największy problem był z Ukraińcami, którzy stanowili poważną część mieszkańców Lubelszczyzny i dzisiejszego województwa podkarpackiego. Wiemy, ile osób wysiedlono w ramach akcji „Wisła” w 1947 r. i nieco na podstawie umów między Polską a USRR, Białorusią i Litwą. Należy jednak pamiętać, że spora część mieszkańców z obu stron linii Curzona nie jest ujęta w statystykach repatriacyjnych, ponieważ zmieniła miejsce zamieszkania wskutek walk narodowościowych w trakcie wojny, czy np. żyła w rodzinach mieszanych narodowościowo – dotyczy to szczególnie terenów współzamieszkiwanych przez Polaków i Ukraińców. Warto zwrócić uwagę na pewien szczegół. Współcześnie raz po raz słyszy się o organizacjach polskich na Litwie i Białorusi, lecz nie na Ukrainie, mimo że to te tereny były dłużej związane z państwem polskim.

[826] Nie udało się ustalić bliższych danych. Może źle zapisane nazwisko.

[827] Mowa o zaleceniach czystek w MO wskazywanych przez BP KC PPR w październiku i listopadzie 1944 r.

[828] Należy to rozumieć, że z całego wyzwolonego terenu.

[829] Grzegorz Korczyński – jeden z najaktywniejszych dowódców oddziałów partyzanckich GL/AL. „Uwierał” on obie strony konfliktu politycznego w Polsce – stąd liczne „oskarżenia” pod jego adresem (w czasie wojny, a właściwie do dziś) o mordy rabunkowe, niszczenie podziemia rządowego czy mordowanie Żydów itp.

[830] Radkiewicz ograniczał takie informacje, a Bierut bał się upomnieć, wiedząc o powiązaniach wielu osób z resortu BP z NKWD?

[831] W tym dokumencie, jak i w wielu innych widać, że w 1944 r. nie wszystko było jasne, jak to dziś i w propagandzie przeciwnej PKWN się przedstawia, czyli że rządzą „agenci Moskwy”, a Polska jest pod okupacją. Wręcz odwrotnie, wskazują one w wielu miejscach, że toczyła się wówczas normalna, charakterystyczna dla demokracji gra polityczna mimo braku „formalnego przyzwolenia”, wynikającego z czteroprzymiotnikowych wyborów.

[832] Franciszek Jóźwiak.

[833] Ten protokół potwierdza, że w PPR, jak i w innych partiach (zob. wyżej) toczyła się walka o władzę, wpływy między „krajem” a emigracją. Widać tu zarys walki „przybyszy” z ZSRR z „krajowcami”, co w pełni ujawni się na przełomie lat 40. i 50., choćby w uwięzieniu czy też „izolowaniu” sekretarza KC PPR Gomułki. Tu Radkiewicz („emigrant”) krytykuje Jóźwiaka („krajowiec”), chcąc się go może pozbyć lub usunąć z funkcji, ale Gomułka nie pozostaje mu dłużny, broniąc Jóźwiaka, z którym współpracował w konspiracji. Krytyka Jóźwiaka, a wcześniej innych „krajowców” czy pośrednio ich pracy musiała bardzo zdenerwować Wiesława, skoro zdecydował się zabrać głos i odpowiedzieć Radkiewiczowi. Z zachowanych protokołów BP i KC PPR wynika, że rzadko wypowiadał się na ich posiedzeniach, chociaż był najwyżej usytuowanym w hierarchii ich uczestnikiem. Nie można też wykluczyć, że zajęty protokołowaniem, nie miał możności uczestniczyć w sporach, a może wypowiadał się częściej, a nie uważał za stosowne eksponować swej osoby i funkcji.

[834] Józef Olszewski – w tym czasie I sekretarz Przedstawicielstwa PKWN w Moskwie.

[835] Tu kolejna wersja pisowni tego nazwiska. Tylko ona została skierowana do resortu bezpieczeństwa.

[836] Może chodzić o Stefana Kalinowskiego, zastępcę kierownika Wydziału Zawodowego KC PPR.

[837] Albo nie omawiano pkt 3, albo pominięto tę kwestię w protokole.

[838] Chodzi pewnie o to, że jako pełnomocnik PKWN na województwo białostockie uczestniczył w machlojkach gospodarczych ludzi ze swego otoczenia i tolerował je.

[839] Ignacy Wrzos – szef Gabinetu Wojskowego przewodniczącego KRN.

[840] Nie wiadomo, o czyje uposażenia chodzi. Dużo uwagi poświęcono MO i UB, a więc może ich pobory.

[841] „TW”, 22 grudnia 1944, nr 69, s. 5–6.

[842] Założono Uniwersytet im. Marii Curie-Skłodowskiej, gdyż na wyzwolonym terenie jedyną wyższą uczelnią był Katolicki Uniwersytet Lubelski, który nie dość, że nie pasował nowej władzy ideologicznie, to przede wszystkim nie dysponował możliwościami kształcenia kadr przydatnych państwu.

[843] „RP”, 25 grudnia 1944, nr 81, s. 5–6.

[844] Palnął coś z grzeczności, a Polacy chwalą się tym do dziś. Roosevelt zrozumiał swój błąd po czasie. Słów nie odwołał, ale do końca swego urzędowania, a przede wszystkim decyzjami dawał do zrozumienia, że popełnił błąd. Wiedzieli i rozumieli to wszyscy poza Polakami.

[845] To tylko nic nieznaczące słowa. O ich „wartości” świadczy np. fakt, że Niemcy swój sztab do zwalczania ruchu oporu na terenie Generalnego Gubernatorstwa ulokowali poza jego terenem. Niemcy mieli problemy w rzeczywistości tylko z partyzantką radziecką i jugosłowiańską. Owszem „liczby” zaprzysiężonych żołnierzy AK i innych organizacji ruchu oporu były... imponujące. Tyle że było to „papierowe wojsko”, gdyż bez broni. Ponadto kraje walczące z Niemcami podzieliły się odpowiedzialnością za poszczególne odcinki frontu, co wynikało przede wszystkim z ich możliwości. Ciężar wojny z Niemcami w Europie wziął na siebie Związek Radziecki. USA skupiały się na walce z Japonią, a Wielka Brytania skupiała się na ochronie swoich interesów w Afryce i Azji oraz obronie swego terytorium. Z takiego podziału zadań wynikała też ich waga oraz znaczenie i wpływ na decyzje o powojennych losach świata.

[846] PKWN w tym czasie kończył realizację reformy rolnej na wyzwolonym przez ACz i WP terytorium Polski.

[847] Opuszczenia redakcji „RP”.

[848] „RP”, 25 grudnia 1944, nr 81, s. 6–10.

[849] Wiedzieli więc, że Churchill czy Roosevelt złożą wszystko na ołtarzu ofiarnym, by wygrać wojnę, w tym złudzenia uciekinierów z Polski rządzących nią z Londynu. Czemu więc zmierzali do przepaści?

[850] Złudzenia naiwnego politykiera.

[851] Chodzi o polskich polityków emigracyjnych.

[852] Czyli tylko niby dwa razy dłuższa?

[853] Z terenów odzyskanych (zajętych przez Prusy w drugiej połowie XIX w.) przez Francję na mocy decyzji kongresu w Wersalu w 1919 r. nie wysiedlono Niemców.

[854] Nie spodziewał się, że Niemcy skapitulują w wyniku dwóch kolejnych ofensyw ACz zimą i wiosną 1945 r.

[855] To pewnie okrzyki ze strony angielskich socjalistów dla których działacze PPS WRN (uciekinierzy w Londynie) nie wahali sfałszować dokumentów przygotowanych przez kraj, bez którego opinii, według Arciszewskiego, nie mógł rzekomo podejmować (a właściwie dlatego, gdy było mu to wygodne) żadnych istotnych decyzji.

[856] Tu pewnie miał na uwadze swą decyzję o III wojnie (?) i to, co poseł socjalista Prince mówił w Izbie Gmin po Churchillu o Polakach, mimo że nie znał z pewnością wiersza Tuwima o Dyziu marzycielu. Wśród angielskich socjalistów byli również posłowie myślący racjonalnie.

[857] Pewnie miał na myśli zupełną niezależność od ZSRR.

[858] Nie miał pojęcia, o czym mówi. Rzeczpospolita wspólnie z Litwą gnębiła Moskwę, a od drugiej połowy XVIII w. role się odwróciły. Nie było chyba przez setki lat sytuacji, gdy te kraje porozumiewały się pokojowo. Propozycja posła pewnie byłaby pierwszym przypadkiem w dziejach ludzkości, gdyby słabsza strona konfliktu dyktowała jego warunki. Szkoda, że poseł nie wskazał takiego przypadku z dziejów tworzenia i częściowego już rozpadu Imperium Brytyjskiego. By nie odwoływać się do Afryki czy Azji, warto się przyjrzeć stosunkom Wielkiej Brytanii z Irlandią czy współcześnie próbom usamodzielnienia się Szkocji.

[859] Przekręcone w nasłuchu lub w depeszach nazwisko. Chodzi o Kennetha Pickthorna z Partii Konserwatywnej.

[860] To Churchill miał rację. Zob. niżej, co min. Eden uważa w tej kwestii.

[861] Churchill już wiedział, że II wojna to kres dominacji brytyjskiej w świecie. Nie rozumiała tego część polityków angielskich, jak i zdecydowana większość polityków polskich.

[862] Czyją więc kukłą i marionetką były Wielka Brytania i Izba Gmin, w tym tenże poseł, skoro nie dały zgody nawet na wsparcie walk w Warszawie przez polską Brygadę Spadochronową, nie mówiąc już o wojsku brytyjskim i żołnierzach Imperium?

[863] To ciekawe, bo chyba był bardziej obytym w świecie polityki niż piszący i powinien się domyślać i wiedzieć, że podział Europy na strefy wpływów, bo o to w tej dyskusji chodzi, to nie pomysł Stalina, lecz władz brytyjskich. Rząd brytyjski nie chciał się mieszać do Europy Środkowej i Wschodniej, byle Stalin nie wtrącał się mu do rejonu basenu Morza Śródziemnego, Azji i Afryki, np. do „porządków” robionych po wojnie w Grecji. W ogóle z relacji „RP” z tego posiedzenia Izby Gmin wynika, że duża część posłów reprezentowała podobny poziom znajomości realiów polityki międzynarodowej, co Polacy „urzędujący” w czasie wojny w Londynie.

[864] Miarodajność tego spisu, jeśli chodzi o sprawy narodowościowe, jest wątpliwa. W dodatku to, o czym mówi Eden, odnosi się do terenu całej Polski, a nie Zakerzonia. Język polski zadeklarowało według spisu z 1931 r. 68,9% mieszkańców II RP. Natomiast z siedmiu województw leżących na obszarze, o którym mówi Eden, tylko w trzech Polaków było ponad 50% (a spośród nich ponadto jedno, czyli lwowskie miało „większość polską” tylko dlatego, że niemal całe dzisiejsze województwo podkarpackie było jego elementem). W trzech innych zaś „zadeklarowano” język polski: w poleskim (14,4%), wołyńskim (16,6%), a w stanisławowskim (22,2%).

[865] Według spisu było w tych siedmiu województwach niemal dwukrotnie więcej Polaków. Ale podane liczby są bliższe rzeczywistości, gdyż do Polski repatriowało się niecałe 2 mln, a nawet w III RP nie słychać, by na dawnych Kresach Wschodnich z czasów II RP żyły miliony Polaków.

[866] Nawet „Angole” dostrzegali niewłaściwą politykę państwa polskiego, jeśli chodzi o wieś i rolnictwo.

[867] Ma pretensję do „The Times”, ale jeśli chodzi o liczbę Polaków, sam policzył ich tak jak redakcja terytorium.

[868] Tak się też stało. Wielka Trójka zgodziła się z żądaniem ambasadora, tyle że wzięła pod uwagę rzeczywiste zasługi Polaków dla pokonania Hitlera. A te były niewielkie, zwłaszcza w wykonaniu rządu polskiego i jego struktur krajowych.

[869] Nie wchodząc w szczegóły. W Polsce Stalin ulokował miły mu PKWN, a w Grecji Churchill przyjazny mu rząd, co wywołało w obu krajach wojny domowe.

[870] Tu akurat Arciszewski wskazuje niby, że rząd polski liczy się z głosem kraju. To stałe podkreślanie na zewnątrz (zob. wyżej zapis rozmów w Moskwie z sierpnia 1944 r.) roli „kraju” robi wrażenie. A jak było faktycznie? Wyraził to min. Kwapiński latem 1944 r., gdy KRM wydała dokumenty w sprawie reformy rolnej i miejsca związków zawodowych w powojennej Polsce, wychodząc przed szereg. Zob. wyżej.

[871] Na zachód od Wisły chciał tylko tyle, ile Piłsudskiemu w 1918 r. dali Niemcy, a co popsuli Korfanty, Paderewski i powstanie wielkopolskie z 1918 r.

[872] Kłamstwo Arciszewskiego. Chodzi o Janusza Radziwiłła (znał się m.in. z Goeringiem), jednego ze współtwórców Rady Głównej Opiekuńczej. Nie można wykluczyć, że któryś z notabli hitlerowskich pamiętający kolaborację części Polaków z Austro-Węgrami i Niemcami w I wojnie światowej miał taki pomysł, ale w nazistowskich Niemczech o takich sprawach decydował Hitler, a on uważał Polaków za podludzi, więc się nie zgodził, a może ta sprawa w ogóle nie dotarła do niego, bo utrącił ją już któryś z jego urzędników. Najprawdopodobniej całą sprawę rzekomego odrzucenia przez Polaków stworzenia rządu kolaboracyjnego wymyślił któryś z polskich propagandzistów, bo to dobrze brzmiało w czasie II wojny, gdyż akurat duża część tworzących polskie władze na uchodźstwie wywodziła się z sanacji, a ta z kolaborujących z Germanami legionów.

[873] Nie godzili się, ponieważ dostrzegali szansę na własne rządy nad światem, co się dzieje od ponad 30 lat po rozpadzie ZSRR. Formalnie i oficjalnie odżegnują się od stref wpływów, ale gdy niektóre państwa próbowały się usamodzielnić czy też poluzować kontrolę nad sobą, spotykały je restrykcje gospodarcze lub amerykańskie interwencje wojskowe. W pełnej kontroli przeszkadzała im po wojnie początkowo potęga militarna ZSRR, a współcześnie przemiany gospodarcze w świecie, poprzez rosnące znaczenie Azji – aktualnie głównie Chin.

[874] Historia udowodniła, że nie mieli racji.

[875] O jakości tych kadr świadczy choćby fakt, że potrafiły zbrodnię czy klęskę, którą było powstanie w stolicy, zamienić w świadomości niemałej części Polaków w sukces AK.

[876] Rzeczpospolita Polska Krajowa Rada Narodowa Sesja VI, Sprawozdanie Stenograficzne z posiedzeń Krajowej Rady Narodowej w dn. 31 grudnia 1944 r. oraz 2 i 3 stycznia 1945 r., Warszawa 1946, szpalta 15–16.

[877] Marian Borowiec – duchowny rzymskokatolicki, poseł z ramienia SL.

.