Kilkakrotnie w nocy ze zgrzytem otwierały się żelazne drzwi i z latarką w ręce wchodził gestapowiec. Przejeżdżał światłem wolno po twarzach zrywających się z podłogi jeńców i z uśmiechem kiwał ręką:

Komm.

Kto wyszedł, już nie wracał. (…) Po dwóch takich okropnych nocach wyprowadzili nas trzy z celi przed oblicze owego gestapowca z latarką. Z każdą oddzielnie przeprowadził wywiad. Siedziało ich dwóch w pokoju. Ten drugi to tłumacz. Gestapowiec był bardzo uprzejmy, podał mi krzesło i zadał takie pytania:

Gdzie pani mieszka, gdzie pani pracuje, czy należy pani do AK, skąd się pani znalazła na Czerniakowie ?

Odpowiedziałam (umówiłyśmy się mówić jednakowo), że kiedy wybuchło powstanie, pracowałam jeszcze w ZUS i nie mogłam się już dostać do domu na Żoliborz. Do AK nie należę, ale ponieważ ukończyłam kurs sanitarny (tu pokazałam niemiecki dokument) musiałam się zająć opatrywaniem rannych, gdyż inaczej powstańcy nie chcieli żywić.

Czy byli ranni cywile? – pytał dalej.

Tak.

A ranni Niemcy byli?

Tak.

Doskoczył do mnie z krzykiem!

Coście robili z rannymi Niemcami?

Mimo woli poderwałam się z krzesła.

My rannych nie dobijamy – patrzyłam mu prosto w oczy. Każdy ranny, swój czy wróg, to człowiek bezbronny, któremu należy dać pomoc.

Przez chwilę patrzyliśmy na siebie bez słowa. Usiadł za stołem. I znowu zaczął:

Co mówiła ludność cywilna na powstanie?

Nie miałam czasu na żadne rozmowy – odpowiedziałam.

Z ironicznym uśmiechem na obleśnej twarzy zapytał:

No, a co teraz mówi ludność cywilna na powstanie?

Po chwilowym namyśle odpowiedziałam:

Wojna jeszcze nie skończona, może nas tu wszystkich i pana, i mnie spotkać śmierć, ale jeżeli pan ocaleje i wróci do swego rodzinnego miasta i zamiast miasta zastanie pan gruzy, a pod gruzami rodzinę, to nie wiem, czy będzie się pan bardzo cieszył.

Nagle gestapowiec wstał i podszedł do mnie. Odruchowo poderwałam się z krzesła. Wyciągnął do mnie rękę i dwa razy powtórzył:

O ja, się haben Recht.

Chwilę trwało milczenie.

Sie sind frei – powiedział.

Wolna wówczas znaczyło, że bez eskorty z karabinem wróciłam do celi.

Łaskawie pozwolił mi poczekać na korytarzu na dwie następne.  Po mnie była „Henryka”.

Po pytaniach tyczących miejsca zamieszkania i pracy, przynależności do AK, zwrócił się do niej przez tłumacza:

Dlaczego zrobiliście powstanie?

Bo każdy człowiek w życiu najbardziej ceni wolność – odpowiedziała.

I co żeście myśleli?

Że pobijemy Niemców.

Zamarłam pod drzwiami ze strachu, co teraz będzie. Obaj Niemcy wybuchnęli śmiechem.

So! Aber sie ist dumm, mein Gott, wie dumm! Wir besiegt!

Szalony śmiech dolatywał do mnie przez drzwi. A potem gestapowiec powiedział do tłumacza:

Ona jest tak głupia, że na nią szkoda kuli.

Przesłuchiwana z kolei „Tessa” wypowiedziała silnym głosem słowa:

Lepiej zginąć niż być niewolnikiem!

Po tym dziwnym przesłuchaniu zamknęli nas znowu w tej samej celi. (…)

W parę godzin potem przetransportowali nas do zatłoczonego ludźmi kościoła Św. Wojciecha. (…) W kościele Niemcy wyławiali jeszcze sanitariuszki AK, obiecując lepsze traktowanie niż ludności cywilnej, w przypadku dobrowolnego zgłoszenia się.

Zgłosiło się trzynaście. Boże! Co za naiwność. Wszystkie zostały rozstrzelane na kościelnym podwórzu.

Po dwu koszmarnych dniach Niemcy załadowali wszystkich do bydlęcych wagonów i 27 września wywieźli nas do obozu w Pruszkowie.

*

(…) Na Pradze nie zdobyto żadnego z 50 wyznaczonych celów, ale na szczęście dowódca VI Obwodu, ppłk Antoni Żurowski, rozkazał swoim chłopcom zawiesić broń na kołku i wracać do domu. Tą decyzją uratował od zagłady całą dzielnicę. (…)

Nienaruszona przez Niemców Praga doczekała się wyzwolenia 15 września. To była euforia. Kiedy pierwszy polski czołg stanął na rogu Stalowej i Środkowej, ludzie szaleli ze szczęścia. Grupka żołnierzy siedząca na T-34 znalazła się w rękach mieszkańców okolicznych domów. Kobiety całowały kościuszkowców w usta, policzki i po rękach. Nawet mężczyźni płakali.

Myślałem, że wolne jest całe miasto i w te pędy pobiegłem w stronę Wisły. Chciałem dostać się na Starówkę, zobaczyć, co z Dziadkiem (Kazimierzem Lisieckim, inicjatorem powstania Towarzystwa Przyjaciół Dzieci Ulicy) i Ogniskiem na Długiej. Ale stanąłem jak wryty – przęsła mostu Kierbedzia leżały w wodzie, a za Wisłą trwały walki.

Stare Miasto zobaczyłem z bliska dopiero 17 stycznia 1945 r. Byłem jednym z pierwszych, którzy skoro świt przeszli po zamarzniętej Wiśle na lewy brzeg. Trzymałem się blisko powalonych przęseł i omijałem przeręble.

Ognisko było jedną kupą gruzów, a plac zabaw pokrywały groby. Wszędzie panowała przerażająca cisza, a smród rozpadających się ciał był nie do zniesienia. Pierwszą żywą duszę zobaczyłem na Miodowej – radziecki saper pisał na kawałku muru: Min niet. Jakoś nie mogę wymazać tego obrazka z pamięci, chociaż wiem, że jest teraz „głęboko niesłuszny”.

Na powstanie zacząłem patrzeć krytycznie, kiedy dorosłem i zgromadziłem dokumenty na ten temat: wywiady, artykuły, felietony i książki. Uczestniczyłem w dyskusjach.

Z pewnością zgubiła nas obłąkańcza teoria dwóch wrogów, co potwierdził m.in. Paweł Jasienica, historyk, który niespecjalnie przepadał za Polską w ludowym wydaniu. Napisał: „Powstanie warszawskie było wymierzone militarnie przeciwko Niemcom, politycznie przeciwko Sowietom, demonstracyjnie przeciwko Anglosasom, a faktycznie – przeciwko Polsce”.

Surowo brzmi opinia brytyjskiego historyka Normana Daviesa: „Nieszczęście Polaków polegało na tym, że byli znienawidzeni i przez Rosjan, i przez Niemców, a zmaganiom Armii Krajowej przyglądała się obojętnie większość zachodnich aliantów”.

Nie mam krztyny szacunku dla szaleńców, którzy parli do zwarcia z Niemcami. Gen. Okulicki pokrzykiwał: „Mury będą się walić, krew poleje się strumieniami, aż opinia światowa wymusi na aliantach zmianę decyzji z Teheranu”. Z kolei Bór-Komorowski cieszył się z braku pomocy ze strony Rosjan: „To dobrze, dadzą światu dowód swojej perfidii”. Obaj ci panowie traktowali swoich żołnierzy instrumentalnie. Tych, dla których zabrakło broni, zachęcali, by „zdobywali ją na wrogu”, „sięgnęli po siekiery i kilofy”, „stawiali kosy na sztorc”. Innych oszukiwali. Andrzej Łapicki wspominał: „Kiedy spytałem dowódcę, czy otrzymamy pomoc od Sowietów, wzruszył ramionami: A po co? Wszystko jest z Niemcami dogadane, szybko się poddadzą”.

Najtrafniejszą puentą są słowa gen. Władysława Andersa: Jestem na kolanach przed walczącą Warszawą. Ale skutki powstania są fatalne: zniszczono inteligencję, zginął kwiat polskiej młodzieży. To była ZBRODNIA. Dowódcy AK powinni stanąć przed sądem wojennym”.

Gdyby nie powstanie, dzisiejszą Polską rządziliby mądrzejsi.

*

Ludność cywilna naszego terenu wykazuje nadal dużo ofiarności, lecz początkowy entuzjazm stopniowo zanika, głównie pod wpływem zmęczenia i poczucia bezradności. Głosy defetystyczne są jeszcze odosobnione i nieliczne, lecz słabnięcie odporności nerwowej staje się dosyć powszechne. Spotykamy oficerów AK, którzy tracą wiarę w powodzenie powstania, głośno obwiniają dowództwo za jego przedwczesny wybuch.

Większość jednak jest dobrej myśli i ofiarnie spełnia swoje obowiązki.

Najwięcej malkontentów spotyka się w „sztabach”, natomiast w liniowych oddziałach na ogół nastrój dobry i nadal bardzo bojowy. Główny temat utyskiwań oficerów i żołnierzy, to brak broni. Zwłaszcza nadal drażni ich dosyć dobre uzbrojenie „wart” i „sztabów”. Najgorsze nastroje obserwuje się u tej ludności, która jest zagrożona pożarami. Ewakuowani i już spaleni przyjmują z rezygnacją swój los i przestają głośno reagować. Poza tym nastroje zależne są w wysokim stopniu od oddziaływania lokalnych propagatorów. Silna i zrównoważona jednostka utrzymuje „ducha” nieraz w całym bloku domów. Stosunek do Krajowej Rady Ministrów nie znajduje jeszcze określonego wyrazu w wypowiedziach społeczeństwa.

Obserwuje się jednak pewne lekceważenie władz cywilnych i sarkanie na zbyt liczne „władze”, wzajemnie sobie przeszkadzające. Społeczeństwo chętniej słucha wojska i pragnęłoby widzieć całość dyspozycji w jego ręku.

Do Rządu w Londynie społeczeństwo odnosi się z żalem, głównie z powodu braku efektów zapowiadanej pomocy. W wielu środowiskach mówi się o małej zaradności rządu, nieprzygotowaniu należycie powstania, krytykuje się „tkliwe” przemówienia i płaczliwy ton naszej propagandy.

Zwłaszcza zakończenie audycji londyńskich przez chorał „Z dymem pożarów” zaczyna społeczeństwu działać na nerwy.

W stosunku do Rosji postawa jest zmienna, w zależności od wiadomości z pola walki. Przeważa jednak rozgoryczenie i niechęć, połączone z pragnieniem uzyskania jak najrychlej z jej strony pomocy. Są dosyć liczne głosy żądające podjęcia rozmów z Rosją bezpośrednio z Warszawy, bez oglądania się na Londyn.