Najgłębszą prawdę przechowują mity. Kim był Krzysztof Teodor Toeplitz? Odyseuszem czy Orfeuszem? Jakie przemierzał przestrzenie? Czasami był też Prometeuszem, który cierpiał, patrząc, jak zadeptujemy ogniska.
Nigdy jednak nie ustępował – niepokonany polemista, uczeń Sokratesa.
Zawsze na posterunku, zawsze z nami, mówiący o sprawach, którymi żyjemy.
Nie używając słów wysokich, uczynił rzeczy wielkie – pokazał,
że ironia stać się może najwyższą formą odwagi i źródłem siły
pozwalającej przewracać świat do góry nogami.
Lektura jego tekstów to rozkosz o wiele większa niż najbardziej nawet udana
wycieczka do Disneylandu. Przekonajmy się, jest okazja.

Prof. Stanisław Filipowicz

KTT w polskiej kulturze to fenomen o niebywałej skali zainteresowań.
I z wieloma talentami, które zaowocowały tak ogromnym dorobkiem,
że mógł nim obdarzyć z tuzin osób. Toeplitz to byt odrębny.
Indywidualista. Trudno go przypisać do jakiejś grupy czy formacji.
Człowiek kultury najwyższej próby. Modelowy wręcz inteligent.
Jeden z ostatnich, odznaczający się cechami, jakich oczekujemy od ludzi,
którzy mają być naszymi przewodnikami.
Co z tego obecnie wynika dla nas? Mimo upływu czasu praktycznie wszystko, co Toeplitz napisał, broni się trafnością i mądrością ocen. A to, co myślał o naszej rzeczywistości w ostatnich kilkunastu latach swego życia, ukazywało się głównie na łamach tworzonego przez mój redakcyjny zespół tygodnika. […] Setki felietonów pisanych w czasach, gdy jeszcze mogło się wydawać, że racjonalne myślenie ma swoją moc.
I potrafi boleć…

Jerzy Domański (ze Słowa wstępnego)

„Fakt, że Polska ma obecnie tak zdewastowane życie publiczne, jest wynikiem deprawacji naszych obyczajów”. Ta refleksja nie powstała wczoraj, ale ponad dwie dekady temu. Wyraził ją w tygodniku „Przegląd” Krzysztof Teodor Toeplitz, „intelektualista totalny” jak go określano, który przez kilka dziesięcioleci miał wpływ – jako publicysta, krytyk, a zwłaszcza felietonista – na poglądy i postawy części polskiej inteligencji.
Pisząc w 2004 roku o zdziczeniu obyczajów, w kontekście ówczesnych wyborów do Parlamentu Europejskiego, Toeplitz wskazywał, iż właśnie one, a także wychowanie, maniery, ład moralny i prawny, poziom kultury, są budulcem ładu społecznego i jakości życia. A tym wciąż różnimy się od Europy, mimo upływu lat. Podawał przykłady: „W Europie człowiek, o którym wiadomo, że popełnił przestępstwo, dopuścił się korupcji lub kradzieży, chowa się w mysiej dziurze, u nas bryluje na salonach, dopóki oczywiście nie wyczerpią mu się środki płatnicze”. Albo ten: „W Europie mówi się <dziękuje> osobom, które oddały nam jakiekolwiek usługi albo tylko wyraziły uznanie dla naszych działań. U nas takie osoby traktuje się z niechęcią i podejrzliwością, omijając je na ulicy”.
Krzysztof Teodor Toeplitz (1933-2010) był indywidualnością w naszym życiu kulturalnym i społecznym, który przez ponad pół wieku wypowiadał się głównie w czasopismach (słynny jego podpis KTT) oraz w książkach, jakich opublikował kilkadziesiąt. O problematyce artystycznej, sztuce, filmie i literaturze, kulturze masowej oraz nowych mediach. Szczególnie wiele miejsca poświęcił rozwojowi telewizji, jako jej teoretyk, komentator i twórca – bo jest przecież autorem scenariusza kultowego serialu „Czterdziestolatek” oraz kilkudziesięciu innych produkcji filmowych. Wyróżniał się wszechstronnością i polemicznym temperamentem. Erudyta o wielu talentach, ale też wielu sprzecznościach; silnie osadzony w rzeczywistości PRL był jednocześnie świetnym znawcą kultury świata zachodniego i wpływowym jej propagatorem. Zawsze jednak odznaczający się społeczną wrażliwością, piętnujący odważnie patologie polityczne, prostactwo i głupotę, za co płacił w tamtych czasach kilkukrotnie zakazem pisania i odmową posiadania paszportu.
W pamięci starszych czytelników pozostanie na pewno jako klasyk współczesnego felietonu. Jego cotygodniowe refleksje drukowały opiniotwórcze tygodniki „Kultura”, „Polityka” i „Przegląd”. Wybór ponad setki tekstów KTT z tego ostatniego czasopisma, opublikowanych w latach 1999-2010, wydano właśnie w formie książki. Słusznie je przypomniano, bo wciąż budzą uznanie mądrością wniosków i trafnością sądów (przypomnę początek tej recenzji), klarownością ocen, nieprzemijającą aktualnością. Trzy przykłady. Pierwszy – przed wyborami samorządowymi w 2006 roku: „która z partii pokazała zborny, przemyślany i długofalowy program polityki samorządowej i komunalnej? Która wie, czym maja być samorządy – maszynka do rozgrywania lokalnych interesików czy też główną konstrukcją społeczeństwa obywatelskiego?”. Drugi – o polityce państwa wobec kultury: „proszę mi przypomnieć, kiedy władza państwowa miała odwagę powiedzieć, że owszem, mamy rozmaite potrzeby, ale wszystkie muszą poczekać, ponieważ sprawą najważniejszą i decydującą o przyszłości jest poziom umysłowy i kulturalny naszego społeczeństwa. Takiej okresu nie było i nie ma go nadal”. Trzeci – o stanie polskiego społeczeństwa: „słabnie poczucie wspólnoty i zdolności do współpracy, ludzie są znacznie mniej życzliwi względem siebie, niż byli choćby w czasach <komuny>, a jednym z najsilniejszych uczuć rządzących naszymi odruchami jest zawiść”. KTT uparcie nawoływał do świadomego namysłu nad otaczającą nas rzeczywistością. Ze smutkiem konstatował, iż świat wszedł w etap historii, kiedy o szansach narodów decyduje nauka i wiedza, ale w Polsce „mało kto o tym czyta, a jeszcze mniej osób publicznych się tym przejmuje”.
Dzisiaj pod adresem Krzysztofa Toeplitza można skierować słowa innego wybitnego myśliciela – ks. prof. Józefa Tischnera – wypowiedziane w jednym z wywiadów: „brakuje myślicieli, którzy by wszystkim pokazywali, że płynąc na jednej łodzi, w gruncie rzeczy gdzieś w głębi się spotykamy. Myślicieli, którzy nauczaliby ludzi polemizować, nie obrażając, nie insynuując. Jeżeli tego nie będzie – to wszyscy się zgnoimy”. Przestroga Tischnera z 1993 roku jakże aktualna, dlatego chyba tym bardziej boli zanik potrzeby myślenia.

Piotr Wasilewski
Krzysztof Teodor Toeplitz, Dlaczego boli myślenie. Przestrogi i prognozy racjonalisty, Fundacja Oratio Recta, Warszawa 2025, str. 428

Publikacja:
„Głos – Tygodnik Nowohucki”, nr 46/2025, 14.11.2025