Własną ścieżką

Czy mamy problem z rozumieniem sztuki nowoczesnej? Wspólnota doświadczeń, niezbędna w jej recepcji, w tym wypadku wydaje się szczególnie skomplikowana – na dodatek onieśmiela nas forma i niemoc w odnajdywaniu kontekstów, nie tylko kulturowych. Czy warto jednak taki trud sobie zadać?

Daniel Wójtowicz w książce „Trawersem przez sztukę” odpowiada na to pytanie twierdząco, pokazując jednocześnie jak bardzo można się w niej rozsmakować. Przekonuje, że komunikacja pomiędzy zwykłym bywalcem galerii, a artystą ją tworzącym jest możliwa. Że jego głos wyraża bliskie nam emocje, zadaje i nas trawiące pytania, i podobnie jak nam – wydaje się bezradny wobec coraz bardziej niezrozumiałego świata.

„Trawersem przez sztukę” to album-relacja z osobistej przygody autora z odkrywania malarstwa, głównie nowoczesnego i współczesnego. To próba jego odczytania podjęta nie przez profesjonalistę, lecz przez kogoś, kto wcześniej znał te dzieła tylko ogólnie lub wcale. I tymi wrażeniami dzieli się z innymi. Droga autora wiedzie trawersem. Bez fokusu na specjalistyczny cel, raczej z ciekawości i dla przyjemności, czasem dla kilku zdań wymienionych ze znajomymi podczas wieczornego spotkania.

Te przyjacielskie rozmowy, wytłumaczenie zwykłym ludzkim językiem tego, co w nich warte zauważenia, okazały się bardzo przydatne – pozwalały zrozumieć sens ekspozycji. Tak powstała myśl o spisaniu tych opowieści – w postaci relacji – dla Tygodnika „Przegląd”, „Warszawskiego Miesięcznika Seniorów POKOLENIA” i wydawanego w Londynie kwartalnika artystyczno-poetyckiego „Post Scriptum”. Z czasem  uzbierał się z tego całkiem pokaźny zbiór złożony w pięknie wyilustrowany album – „Trawersem przez sztukę” – antologia relacji „zwykłego widza” z wielu głośnych wystaw odbywających się w latach 2022-2025 w Polsce (Sasnal, Hasior, Nowosielski. Beksiński, Duda-Gracz, Łempicka, Kisling, Fangor, Gierowski, Rycharski) i na świecie  (van Gogh, impresjoniści, Rothko, Hockney, Bacon, Turner, Jawlensky, Kandinsky).

Na ten wybór składa się sześćdziesiąt esejów i felietonów napisanych z myślą o czytelnikach interesujących się sztuką podobnie jak autor –  dla własnej satysfakcji. Układają się w oryginalny obraz malarstwa współczesnego, ukazując dynamikę i logikę jego rozwoju, od impresjonizmu aż po nowoczesność: abstrakcję czy konceptualizm. Nieprzypadkowy dobór kolejności tych relacji sprawia, że wspomniany porządek rysuje się czytelnikowi naturalnie, w kontakcie z opisem dzieł kolejnych twórców. Autor śmiało przy tym zestawia nazwiska artystów uznanych i popularnych (jak Picasso, Kandinsky, Bacon, Munch, Sasnal, Wróblewski, Nowosielski) z twórcami mniej znanymi  ale niezmiernie ciekawymi (jak Čiurlionis, Kupka, Ensor, Karp, Kisling, czy Małgorzata Mirga-Ta)s. Czyni to album niezwykle świeżym i odkrywczym.

Odnajdziemy w nim sporą liczba cytatów z wypowiedzi artystów, czy to wyłuskanych przez kuratorów wystaw, czy też wyszperanych przez samego autora. Znakomita większość z nich doskonale mogłaby się sprawdzić jako klucz do całej ich twórczości i wesprzeć kruchą niepewność widzów galerii. To – jak sugeruje Wójtowicz – przydaje odwagi, poszerza wyobraźnię, w szczególności w obcowaniu z niełatwą sztuką nowoczesną.

Autor korzysta z tego skwapliwie, perfekcyjnie wykorzystując przy tym swój warsztat – jest z zawodu dziennikarzem, niegdyś uznanym reportażystą, a także marketingowcem i analitykiem przedsiębiorstw.

W tych osobistych relacjach niezmiennie podkreśla, że to nasze spojrzenie powoduje, że sztuka jest tym czym jest, a nawet czyni nas w jej odbiorze ważniejszymi. To usadowienie widza w centrum nie ma w sobie jednak nic autorytarnego ani narcystycznego, wręcz przeciwnie –  w jego opisach wiele jest pokory –  często zachwyca składnia, o którą apelował Herbert – niepozbawiona urody koniunktiwu.

Wejrzenie w sztukę – jak nie wprost sugeruje autor – jest spotkaniem ze sferą sacrum. Otwiera na współczesne, nieznane światy osobiste, pełne epifanicznych znaczeń, nowe modele piękna i kształty nadziei. To także konfrontacja z transhistorycznym cieniem, indywidualnym i zbiorowym, z lękami, cierpieniem, z palącymi pytaniami o sens, godność, sumienie i trwanie. To spotkania zatem bardzo intymne – dlatego warto znaleźć odwagę, by udać się na nie w ciszy, samemu. Choć nie samotnie. Takie spotkania, przewrotnie – dają ukojenie. Bo w nurtujących nas pytaniach – podpowiada autor – nie jesteśmy odosobnieni.